କିମ୍ ଏତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵନାଶେ ନୃତ୍ଯତି କେଵ ସା । କିଂ ଶୂର୍ପହଲକୁମ୍ଭାଦ୍ଯୈସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ରଗ୍ଦାମଧାରଣମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ନାଶ ହେବାବେଳେ କିଏ ଏହିପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ସେ କିଏ? ସେ କାହିଁକି ଝାଲା, ଢାଲ, ଘଡ଼ା ଓ ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି?
କିଂ ନଷ୍ଟଂ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଭୂଯẖ କିଂ କାଲ୍ଯା ଦେହସଂସ୍ଥିତମ୍ । ପରିନୃତ୍ଯତି ନିର୍ଵାଣଂ କଥଂ ପୁନର୍ ଉପାଗତମ୍
ତିନି ଜଗତ୍ ପୁଣି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା କି? କଳି ଦେହରେ ବସିଛି କି? ସେ କିପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତି କିପରି ପୁଣି ଫେରି ଆସିଛି?
ନାସୌ ପୁମାନ୍ ନ ଚାସୌ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ତନ୍ ନୃତ୍ତଂ ନ ତାଵ୍ ଉଭୌ । ତଥାଭୂତେ ତଥାଚାରେ ଆକୃତୀ ନ ଚ ତେ ତଯୋଃ
ସେ ପୁରୁଷ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଏହା କୌଣସି ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ଦୁହିଁଜଣେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଓ ଆଚରଣରେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅନାଦି ଚିନ୍ମାତ୍ରନଭୋ ଯତ୍ ତତ୍ କାରଣକାରଣମ୍ । ଅନନ୍ତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଆତତମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଯାହା ଆଦିହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାତ୍ର, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅବିନାଶୀ।
ଶିଵଂ ତତ୍ ସ ଶିଵସ୍ ସାକ୍ଷାଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଭୈରଵାକୃତିଃ । ତଥାସ୍ଥିତୋ ଜଗଚ୍ଛାନ୍ତୌ ପରମାକାଶ ଏଵ ସଃ
ଯାହା ଶୁଭ, ସେଇ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭୈରବ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ଆକାଶ।
ଚେତନତ୍ଵାତ୍ ତଥାଭୂତସ୍ ସ୍ଵଭାଵଵିଭଵାଦ୍ ଋତେ । ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ଯଥା ହେମ୍ନୋ ନିରାକୃତେଃ
ଚେତନା ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ସୁନା ରହିପାରେ ନାହିଁ।
କଥମ୍ ଆସ୍ତାଂ ଵଦ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ଚେତନଂ ଵିନା । କଥମ୍ ଆସ୍ତାଂ ଵଦ ପ୍ରାଜ୍ଞ ମରିଚଂ ତିକ୍ତତାଂ ଵିନା
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ, ଚେତନା ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ କିପରି ରହିପାରିବ? କହ। ଝାଲ ନଥିବା ଲଙ୍କାରେ କିପରି ତୀକ୍ତତା ରହିପାରିବ?
କଟକାଦି ଵିନା ହେମ କଥମ୍ ଆସ୍ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯତାମ୍ । କଥଂ ସ୍ଵଭାଵେନ ଵିନା ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ଭଵେତ୍ ସ୍ଥିତିଃ
କଠି ବା ଅନ୍ୟ ଗହଣା ଛାଡ଼ି ସୁନା କିପରି ଦେଖାଯିବ? ଏହାକୁ ଦେଖ। ଯେପରି ଜିନିଷର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵିନା ତିଷ୍ଠତି ମାଧୁର୍ଯଂ କଥଯେକ୍ଷୁରସẖ କଥମ୍ । ନିର୍ମାଧୁର୍ଯଶ୍ ଚ ଯଶ୍ ଚେକ୍ଷୁରସୋ ନ ହି ସ ତଦ୍ରସଃ
ମୁଁ ପଚାରେ, ଚିନି କାଠର ରସ ଛଡ଼ି ମିଠାସ କେମିତି ରହିପାରିବ? ଏବଂ ଯେଉଁ ରସରେ ମିଠାସ ନାହିଁ, ସେଠି ତାହା ଏହି ରସ ନୁହେଁ।
ଅଚେତନଂ ଯଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ନ ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ନ ଚ ଚିନ୍ମାତ୍ରନଭସୋ ନଷ୍ଟଂ କ୍ଵଚନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ ଅଟୁଟିଥାଏ, ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଇପାରେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରକାଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ତସ୍ଯ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉରରୀକର୍ତୁଂ ଵ୍ଯୋମାଵଶ୍ଯମ୍ ଅସୌ କିଲ
ତାହାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ତାହା ସହ ମିଶିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ଆକାଶ ପରି ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଯଦ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ସତ୍ତାମାତ୍ରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆସନମ୍ । ଅନାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିମଯାତ୍ମକମ୍
ସେହିପରି, ତାହାର ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ତାହାର ନିଜ ଆସନ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ହେଉଛି।
ତଦ୍ ଏତତ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ସର୍ଗẖ କଲ୍ପାନ୍ତୋ ଵ୍ଯୋମ ଭୂର୍ ଦିଶଃ । ନାଶ ଉତ୍ପାଦନଂ ରାମ ଵିରାମୋ ଭାସନଂ ତମଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ନାଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଅନ୍ଧାର—
ଜନନଂ ମରଣଂ ମାଯା ମୋହୋ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁତା । ଵସ୍ତୁତା ଚ ଵିଵେକଶ୍ ଚ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭେ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ମାୟା, ଭ୍ରମ, ଅଳସତା, ଅସତ୍ୟତା, ସତ୍ୟତା, ବିବେକ, ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି, ଭଲ ଓ ଖରାପ—
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯା ସଦେହତ୍ଵଂ ଵିଦେହତ୍ଵଂ କ୍ଷଣଶ୍ ଚିରମ୍ । ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ସ୍ଥିରତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଚାହଂ ଚେତରଚ୍ ଚ ତତ୍
ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଦେହ ସହିତ ଓ ଦେହ ବିନା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ଥିରତା, 'ତୁମେ', 'ମୁଁ' ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ—
ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚାଥ ସଦସନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ । ଦେଶକାଲୌ କ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକଲନା କେଲିକଲ୍ପନମ୍
ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ଦୁହିଁ ମିଶି, ମୂର୍ଖତା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଦେଶ ଓ କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ଗଣନା ଓ ଖେଳ—
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରକର୍ମବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ତେଜୋଵାର୍ଯନିଲାକାଶପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିକମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍
ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ମନ, ଇଚ୍ଛା, କାର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଜିନିଷ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭରି ରହିଛି।
ଏତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସୌ ଶୁଦ୍ଧଶ୍ ଚିଦାକାଶୋ ନିରାମଯଃ । ଅଜହଦ୍ ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମୈଵୈଵମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ହେଉଛି ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଚେତନାର ଆକାଶ, ଯାହା କୌଣସି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ନିଜର ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଏତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚ ଵିମଲଂ ଖମ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ଯତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ରିର୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ରାଵିଖଣ୍ଡିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଏଠାରେ କେବଳ ଆକାଶ ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହା ଏଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି—ଏହି ଉଦାହରଣ ଅଟୁଟ।
ଚିନ୍ମଯḫ ପରମାକାଶୋ ଯ ଏଷ କଥିତୋ ମଯା । ଏଷୋ ଽସୌ ଶିଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ସନାତନଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଚେତନାମୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବିବରଣା କରିଛି, ସେହିଠାରେ 'ଶିବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହା ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ।
ସ ଏଷ ହରିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ପିତାମହଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽର୍କ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଯମୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଽନିଲଃ
ଏହି ହରି, ଏହି ପିତାମହ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ପବନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଅନଲୋ ଜଲଦୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ହ୍ଯୋ ଽଦ୍ଯ ଶ୍ଵଶ୍ ଚାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ । ଇତ୍ଯ୍ ଏତେ ଚିନ୍ମଯାକାଶକୋଶଲେଶାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା, ସମୁଦ୍ର, ଗତକାଲି, ଆଜି, ଆସନ୍ତାକାଲି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି; ଏ ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶର ଝଲକ ମାତ୍ର।
ଏଵଂଵିଧାଭିସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଭିର୍ ମୁଧାଭାଵନଯେଦୃଶାଃ । ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରବୋଧେନ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ତୁ ତାଦୃଶାଃ
ଏପରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ମନେ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହିମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅବୋଧୋ ବୋଧ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଭେଦୋଦ୍ଭେଦମ୍ ଐକ୍ଯଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ଦୁଇଁଟି ନିଜ ମନରେ ଚେତନା ଆକାଶ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ତେଣୁ ଭିନ୍ନତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏକତାର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ସ୍ଥିର ହେଉ।
ତାଵତ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ କରୋତି ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵସଂସାରମହାସମୁଦ୍ରେ । ଯାଵନ୍ ନ ଜାନାତି ପରଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ନିରାମଯଂ ତନ୍ମଯତାମ୍ ଉପେତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ନିଜର ସଂସାରର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଳିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତେ ତୁ ଶାନ୍ତିଂ ସ ତଥୋପଯାତି ଯଥା ନ ସୋ ଽବ୍ଧିର୍ ନ ତରଙ୍ଗକୋ ଽସୌ । ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଂ ପରମ୍ ଏଵ ତସ୍ଯ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଯଥାସ୍ଥିତ ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ଓ ପରମ ରୂପେ ରହିଯାଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରପରମାକାଶ ଏଷ ଯẖ କଥିତୋ ମଯା । ଏଷୋ ଽସୌ ଶିଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତଦା ରୁଦ୍ରḫ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି
ମୁଁ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ପରମ ଆକାଶ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଏହାକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିବେଳେ ରୁଦ୍ର ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଯାସୌ ତସ୍ଯାକୃତିର୍ ନାସାଵ୍ ଆକୃତିẖ କୃତିନାଂ ଵର । ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରଘନଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥା କଚତି ତାଦୃଶମ୍
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଛି, ସେ ଆକୃତି ନୁହେଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଘନ ଆକାଶ, ଏଭଳି ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵ ଶାନ୍ତଂ ତଦାକୃତି । ମଯୈଵ ତତ୍ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନାନ୍ଯḫ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତଥା
ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଏକାଳେ ଦେଖିଛି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛି; ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଥା ନାମ ସ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସ ରୁଦ୍ରସ୍ ସା ଚ ଭୈରଵୀ । ମାଯାମାତ୍ରଂ ତଥା ସର୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଲଂ ମଯା
ଯେପରି ଏହି କଳ୍ପାନ୍ତ, ସେ ରୁଦ୍ର ଓ ସେ ଭୈରବୀ କେବଳ ମାୟାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିଛି।