ତଥା ନାମ ସୁଦୀର୍ଘା ସା ଯଥା ତସ୍ଯାଶ୍ ଶିରẖଖୁରମ୍ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚିରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋଗମାଗମୈଃ
ସେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଥିଲେ, ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବହୁ ସମୟ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଦେଖି ଦେଖି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି।
ଆର୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଗ୍ରଥିତଶିରẖଖୁରକରୋତ୍କରା । ଅମୂଲା ସୂତ୍ରଵଲିତା କଣ୍ଟକାନାମ୍ ଇଵ ସ୍ଥଲୀ
ତାଙ୍କର ଭିଜା ଆନ୍ତ୍ର ଓ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଓ ପାଉଁ ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜି ରହିଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ମୂଳହୀନ ଏବଂ ସୂତା ଭଳି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଯେପରି କଣ୍ଟା ଭରା ମାଟି ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଶ୍ଵରୂପା ଯମାର୍କାଦିଶିରẖକମଲଜାଲକୈଃ । କୃତମାଲାମଲାଲୋକଵାନ୍ତଵହ୍ନିମଯାଚଲା
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁଣ୍ଡମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଲମ୍ବକର୍ଣା ଲୁଲିତନାସା ନୃଶିରକୁଣ୍ଡଲା । ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତାଷ୍ଠୀଵା ଦୀର୍ଘଲୋଲାସିତସ୍ତନୀ
ତାଙ୍କର କାନ ଲମ୍ବିଥିଲା, ନାକ ମୁଡ଼ି ଥିଲା, ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଭଳି ଠୋଠ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଝୁଲିଥିବା ହସୁଥିବା ସ୍ତନ ଥିଲା।
କୁମାରବର୍ହିପିଞ୍ଛୌଘବ୍ରାହ୍ମମୂର୍ଧଜମଣ୍ଡଲୈଃ । ଲାଞ୍ଛିତୋଚ୍ଚସୁରାଧୀଶଶିରẖଖଟ୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡଲା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କୁମାରଙ୍କ ମୟୂରପିଛା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଟାର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବପତିମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡଖଟ୍ଟା ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା।
ଦନ୍ତେନ୍ଦୁମାଲାଵିମଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତପୀତତମୋଽର୍ଣଵା । କୃଷ୍ଣୋଚ୍ଚୈର୍ ଧୂମଲେଖେଵ ଵୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ଦାନ୍ତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମୁଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପିଇଯାଉଥିଲେ; କଳା, ଉଚ୍ଚ, ଧୂଆଁର ରେଖା ପରି, ଗୋଲାକାରେ ଘୂରୁଥିଲେ।
ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଆକାଶତରୁସଂଶ୍ରିତା । ଵିଲୋଲାଵଯଵାଷ୍ଠୀଵା ଵାତୈḫ ପଟପଟାରଵା
ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଲତା ଯେମିତି ଆକାଶର ଗଛ ଉପରେ ଝୁଲିଥାଏ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ହଳଚଳ କରୁଛି, ପବନରେ ଜୋର ଶବ୍ଦ କରି ଉଡ଼ୁଛି।
ବୃହତ୍ତରଙ୍ଗୋର୍ଧ୍ଵଭୁଜା ଶ୍ଯାମଲୋଲ୍ଲାସଶାଲିନୀ । ଏକାର୍ଣଵୋର୍ମିମାଲେଵ ନୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, କଳା ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ଏକ ମହାସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରୁଛି, ନୃତ୍ୟର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୂରାଉଛି।
କ୍ଷଣମ୍ ଏକଭୁଜାକାରା କ୍ଷଣଂ ବହୁଭୁଜାକୁଲା । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରଭୁଜା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଗନ୍ନର୍ତନମଣ୍ଡପା
କେବେ ଏକ ହାତର ଆକାର ନେଉଛି, କେବେ ଅନେକ ହାତରେ ଭରିଯାଏ; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନୃତ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ହେଉଛି।
କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏକମୁଖାକାରା କ୍ଷିପ୍ରଂ ବହୁମୁଖାକୃତିଃ । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରମୁଖୀ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନିର୍ମୁଖୀ ଵାପି ଚ କ୍ଷଣମ୍
ଏକ ମୁହଁର ଆକାର ଦେଖାଏ, ପୁଣି ଅନେକ ମୁହଁର ଆକାର ନେଉଛି; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ମୁହଁ ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଏକପାଦାନ୍ଵିତା କ୍ଷିପ୍ରଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପାଦଶତାନ୍ଵିତା । କ୍ଷଣଂ ଚାନନ୍ତପାଦାଢ୍ଯା ନିଷ୍ପାଦାକାରିଣୀ କ୍ଷଣମ୍
ସେ ଏକ ପାଦରେ ଖୁବ ତେଜରେ ଚାଲିଯାଏ, ପୁଣି କେବେ ଶତପଦ ହୋଇଯାଏ; କେବେ ଅସଂଖ୍ୟ ପାଦରେ ଥାଏ, ଆଉ କେବେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଦ ବିନା ହୋଇଯାଏ।
କାଲରାତ୍ରିର୍ ଇଯଂ ସେତି ମଯାନୁମିତଦେହିକା । କାଲୀ ଭଗଵତୀ ସେଯମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀତସଞ୍ଚରା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହିଯିଏ ସମୟର ଅନ୍ଧାର ରାତିର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହିଯିଏ ଦେବୀ କାଳୀ, ଯାଙ୍କର ଗତିକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି।
ଜ୍ଵାଲାପୂର୍ଣାରଘଟ୍ଠୋଗ୍ରଖାତାଭନଯନତ୍ରଯା । ଜ୍ଵଲଦ୍ଵରେନ୍ଦ୍ରନୀଲାଦ୍ରିସାନୂପମଲଲାଟଭୂଃ
ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ଆଖି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଟ୍ଟି ଭଳି ଜଳୁଛି; ତାଙ୍କର କପାଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ନୀଳ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସମାନ।
ଲୋକାଲୋକେନ୍ଦ୍ରନୀଲାଗ୍ରଶ୍ଵଭ୍ରଭୀମହନୁଦ୍ଵଯା । ଵାତସ୍କନ୍ଧଗୁଣପ୍ରୋତତାରାମୁକ୍ତାକଲାପିନୀ
ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଜହ୍ନ ଦୁନିଆର ସୀମାନ୍ତର ଅନ୍ଧାର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଭୟଙ୍କର; ସେ ବାୟୁର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଗୋଥିତ ତାରା ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲାଦ୍ରିତୁଲ୍ଯୋରୁତୋରଣୋଚ୍ଚେ ପ୍ରଭାସୁରେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତକାଚଶୈଲାଭଭଗଭୀଷଣଵାଯସା
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦ୍ୱାରମାନେ ଓ କାକ ଭୟଙ୍କର ଶିଳା ଭଳି ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳୀମାନେ ଥିଲେ ।
ନୃତ୍ଯଦ୍ଭୁଜଲତାପୁଷ୍ପୈର୍ ନଖଶୁଭ୍ରାଭ୍ରମଣ୍ଡଲୈଃ । ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଶତାନୀଵ ଭ୍ରମଯନ୍ତୀ ନଭସ୍ତଲେ
ତାଙ୍କର ହାତମାନେ ଫୁଲ ଲତା ଭଳି ନାଚୁଥିଲେ, ନଖ ଧଳା ମେଘ ମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ସେ ଆକାଶରେ ଏମିତି ଘୂରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶତଶଃ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଘୂରୁଛି ।
ଭ୍ରମଦ୍ଭିର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତଦିକ୍ଚକ୍ରା ଭୁଜୈẖ କଲ୍ପାମ୍ବୁଦୈର୍ ଇଵ । ଵର୍ଷଦ୍ଭିḫ ପାଣିଜପ୍ରାନ୍ତତାରାଲେଖାବୃହତ୍ପ୍ରଭାଃ
ତାଙ୍କର ଘୂରୁଥିବା ହାତମାନେ ଏମିତି ବିଶାଳ ଥିଲେ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ମେଘ ଦିଗ୍ବଳୟକୁ ଭରିଦେଇଛି; ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରୁ ତାରା ରେଖା ଭଳି ଚଉଉଁ ଆଲୋକ ଝରୁଥିଲା ।
ନଖପୁଷ୍ପାଙ୍ଗୁଲୀଵଲ୍ଲୀଜାଲୈର୍ ଭ୍ରାନ୍ତଭୁଜଦ୍ରୁମୈଃ । କୃଷ୍ଣୈẖ କାନନିତାଶେଷଗଗନାଗ୍ରୋଗ୍ରମୂର୍ତିଭିଃ
ନଖ ଫୁଲ ଖିଳିଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠି ମାଳା ଓ ଘୂରୁଥିବା ହାତ ଗଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର କଳା ଅରଣ୍ୟ ଭଳି ଆକାଶର ସୀମାରେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ତିଆରି କରୁଥିଲେ ।
ତମାଲତାଲତନ୍ମୂଲମ୍ ଅଵଦଗ୍ଧଂ ମହାନଲୈଃ । ଵିଡମ୍ବଯନ୍ତୀ ଚଲିତଂ ଜଙ୍ଘାସଙ୍ଘେନ ଚୋପତା
ସେ ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛମାନଙ୍କୁ, ଯାହାର ମୂଳ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ନିଜ ଚଞ୍ଚଳ ପାଦମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଚଳିବା ସମୟରେ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତେ ମହାଵ୍ଯୋମ୍ନି ପାରଂ ପ୍ରାପ୍ତୈଶ୍ ଶିରୋରୁହୈଃ । କୁର୍ଵାଣେଵାତତଂ ଵାସଵନଂ ତିମିରଦନ୍ତିନଃ
ଅସୀମ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କେଶ ଦୂର ପାର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ରାତିର ହାତୀ ପାଇଁ ଅନ୍ତହୀନ କଳା ଜଙ୍ଗଲ ତିଆରି ହେଉଛି।
ଉହ୍ଯନ୍ତେ ମେରଵୋ ଯେନ ତେନ ନିଶ୍ଶ୍ଵାସଵାଯୁନା । ଘନଘୁଙ୍ଘୁମଦିଗ୍ଵକ୍ତ୍ରଗଗନୋଗ୍ରାଙ୍ଗଘୋଷିଣା
ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ଜୋର ଝଂକାରରେ ମେରୁ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଉଠି ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ମୁହଁର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା।
ଘନମାରୁତଘୂତ୍କାରୈẖ କ୍ଷ୍ଵେଡାଗେଯଂ ପ୍ରଗାଯତା । ନିଯତାନୁନଯେନେଵ ଵଲିତାସ୍ଯାନୁଵୃତ୍ତିନା
ତିବ୍ର ପବନର ହୁଙ୍କାର ସହିତ ସେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ସଦା ବାଙ୍କା ହୋଇ ରହୁଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ସେ ନିରନ୍ତର କିଛି ଅନୁରୋଧର ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି।
ତତୋ ନୃତ୍ତଵଶାଵେଶାଦ୍ ଵର୍ଧମାନଶରୀରିଣୀ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟାଵଧାନେନ ଗଗନାଭୋଗପୂରିଣୀ
ତାପରେ ନୃତ୍ୟର ଆନନ୍ଦରେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିଲା, ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲି, ସେ ଆକାଶର ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାରକୁ ପୂରି ଦେଉଥିଲେ।
ଯାଵତ୍ ତଯା ଧୃତା ଦେହେ ହେଲାଵଲନସାରଵା । ମାଲା ମଲଯକୈଲାସସହ୍ଯମନ୍ଦରମେରୁଭିଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ହଲାମେଳା ଭାବରେ ଧରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମାଳାରେ ମଲୟ, କୈଳାସ, ସହ୍ୟ, ମନ୍ଦର ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତ ଗୁଡ଼ିକ ଗଁଥାଯାଇଥିଲେ।
ଆସଂସ୍ ତସ୍ଯା ଯୁଗାନ୍ତାଭ୍ରମାଲିକାḫ ପଟ୍ଟପଟ୍ଟିକାଃ । ଆଦର୍ଶମଣ୍ଡଲାନ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ତ୍ରୀଣି ଲୋକାନ୍ତରାଣି ଚ
ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗାନ୍ତର ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଦର୍ପଣର ମଣ୍ଡଳ ପରି ବୃତ୍ତ ଏବଂ ସେଥିରେ ତିନୋଟି ଲୋକ ଥିଲେ।
କର୍ଣଯୋର୍ ହିମଵନ୍ମେରୂ ରୁପ୍ଯକାଞ୍ଚନପୁତ୍ରିକେ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଘୁର୍ଘୁରୈର୍ ମାଲା ମହତୀ କଟିମେଖଲା
ତାଙ୍କର କାନରେ ରୂପା ଓ ସୁନାରେ ତିଆରି ହିମାଳୟ ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତ ଛୋଟ ଆକୃତିରେ ଲଗାଯାଇଥିଲା; ତାଙ୍କର କମରରେ ବଡ଼ ମାଳା ଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମେଖଳା ଭାବେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ସ୍ରଜẖ କୁଲାଚଲୈଶ୍ ଶୃଙ୍ଗଵନପତ୍ତନଗୁଚ୍ଛକାଃ । ତରତ୍ପୁରଵରଦ୍ଵୀପଗ୍ରାମପେଲଵପଲ୍ଲଵାଃ
ତାଙ୍କର ମାଳା ହେଉଛି ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସହରର ଗୁଛ; ନରମ ପତ୍ରମାନେ ହେଉଛି ଗ୍ରାମ, ଛୋଟ ଛୋଟ ସହର ଓ ଦ୍ୱୀପ।
ଅସ୍ଯା ଅଙ୍ଗେଷୁ ଦୃଷ୍ଟାନି ପୁରାଣି ନଗରାଣି ଚ । ଋତଵଶ୍ ଚ ତ୍ରଯୋ ଲୋକା ମାସାହୋରାତ୍ରମାଲିକାଃ
ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ପୁରୁଣା ସହର ଓ ନଗର ଦେଖାଯାଏ; ତିନି ଋତୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ମାସ, ଦିନ ଓ ରାତିର ମାଳା ଅଛି।
ମୁକ୍ତାଲତାଦିକଂ ନଦ୍ଯẖ କାଲିନ୍ଦୀତ୍ରିପଥାଦିକାଃ । ଧର୍ମାଧର୍ମାଵ୍ ଉଭୌ କର୍ଣଭୂଷଣେ ଚାନ୍ଯକର୍ଣଯୋଃ
ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ଏହାଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗହନା ହେଉଛି ନଦୀମାନେ—ଯେପରି କାଲିନ୍ଦୀ, ତିନି ଧାରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି କାନର ଗହନା ଭାବେ ଅଛି।
ସ୍ତନାସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ତୁ ଚତ୍ଵାରସ୍ ସ୍ରଵଦ୍ଧର୍ମପଯୋଲଵାଃ । ଵେଦାସ୍ ସକଲଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଚତୁସ୍ସଂସ୍ଥାନଚୂଚୁକାଃ
ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଅସ୍ଥନୀ ଧର୍ମର ଦୁଧରେ ଭିଜିଥିଲା; ବେଦମାନେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଚାରି ପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ସହିତ, ସେଠାରେ ଚୁଚୁକ ଭାବେ ଥିଲେ।