ଅର୍କେନ୍ଦୁଵହ୍ନିନଯନଂ ଚଲଦ୍ଦଶଦିଗମ୍ବରମ୍ । ଘନଦୀର୍ଘପ୍ରଭାଜାଲମ୍ ଆଲାନଂ ଶ୍ଯାମଲତ୍ଵିଷାମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଦଶ ଦିଗରେ ଚଳିଥିବା ଏହି ଆକାଶରେ, ଘନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆଲୋକର ଜାଲ ଅନ୍ଧକାର ରୂପୀ ଲୋକମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି।
ଵାଡଵାଗ୍ନିଦୃଶଂ ଲୋଲଭୁଜୋର୍ମିଭରଭାସୁରମ୍ । ଏକାର୍ଣଵାର୍ଣୋ ଦ୍ରାଗ୍ ଦେହବନ୍ଧେନେଵ ସମୁତ୍ଥିତମ୍
ବଡ଼ ଅଗ୍ନିର ଦୃଷ୍ଟି, ତରଙ୍ଗର ଭାରରେ ଚମକୁଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ବାହୁ, ଏକ ମହାସାଗର ରଙ୍ଗର ଦେହ ଦ୍ରୁତ ଉଠିଆସିଲା, ମନେ ହେଉଛି ଦେହରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଅହଂ ଯାଵତ୍ ତସ୍ଯ ଶରୀରତଃ । ଛାଯେଵ ପରିନିର୍ଯାତି ନର୍ତନାନୁଵିଧାଯିନୀ
ତା' ପରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେ ଶରୀରରୁ ଏକ ଛାୟା ବାହାରୁଛି, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପଛରେ ଯେପରି ଛାୟା ଚାଲିଥାଏ, ସେଭଳି ସେ ଛାୟା ତାଙ୍କର ଚଳନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।
ସୂର୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମହାତମସି ମନ୍ଥରେ । ସ୍ଥିତେ କଥମ୍ ଇଯଂ ଛାଯା ଭଵେଦ୍ ଇତି ମତିର୍ ମମ
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ନାହାନ୍ତି ଓ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଛି, ଏହି ଛାୟା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ଆସିଲା।
ଯାଵଦ୍ ଵିଚାରଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯ ତଦା ପୁରଃ । ସା ସ୍ଥିତା ପରିନୃତ୍ଯନ୍ତୀ ଵିଶୀର୍ଣା ସ୍ତ୍ରୀ ତ୍ରିଲୋଚନା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି କଥା ଭାବୁଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ଛାୟା ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ନାଚୁଛି, ଚୁଲି ଖୋଲିଯାଇଛି, ତିନିଟି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାଣୀ।
କୃଷ୍ଣା କୃଶା ସିରାଲାଙ୍ଗୀ ଜର୍ଜରା ଵିକୃତାକୃତିଃ । ଜ୍ଵାଲାକୁଲାନଲାଲୋଲଵନସମ୍ଭାରଶେଖରା
ସେ କଳା, ଦୁର୍ବଳ, ଶିରା ଭରିଥିବା ହାତପା, ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକୃତ ଦେହରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ଜ୍ୱାଳା ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଜିନିଷର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛି।
ଭିନ୍ନାଞ୍ଜନତମଶ୍ଶ୍ଯାମା ଯାମିନୀଵାକୃତିଂ ଗତା । ତମଶ୍ଶ୍ରୀର୍ ଦେହଯୁକ୍ତେଵ ସାକାରେଵାମ୍ବରଦ୍ଯୁତିଃ
ଭଙ୍ଗୁର କାଜଳ ଭଳି କଳା, ରାତିର ଆକୃତି ନେଇଛି, ଅନ୍ଧକାରର ରୂପ ମାନେ ଯେପରି ବଦନୀରେ ଲାଗିଛି, ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରହିଛି।
ଅତିଦୀର୍ଘା କରାଲାସ୍ଯା ନଭୋ ମାତୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଯତା । ଦୀର୍ଘଜାନୁଭୁଜଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ମାତୁକାମେଵ ଦିଙ୍ମୁଖମ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଆକାଶକୁ ଗିଲିବାକୁ ଉଠିଥିବା ପରି, ଲମ୍ବା ଘୁଉଁ ଓ ହାତ ନେଇ ଘୁରୁଛି, ମାଆ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛି।
କୃଶା ବହୂପଵାସେଵ ପରିନିମ୍ନମହାହନୁଃ । କଜ୍ଜଲଶ୍ଯାମଲା ମେଘମାଲେଵ ପଵନାକୁଲା
ସେ ଏତେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପବାସ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜହ୍ନୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଧସିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଚମଡ଼ି କାଳି ଝାମ୍ପି ଯଥା ଧୂସର ମେଘ ଝଡ଼ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କୃଶାଶକ୍ତା ଯଦୋତ୍ଥାତୁଂ ସୁଦୀର୍ଘା ଵିଧିନା ତଦା । ଗ୍ରଥିତେଵ ସିରାରୂପୈର୍ ଦାମଭିର୍ ଦୈର୍ଘ୍ଯଶାଲିଭିଃ
ସେ ଏତେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ଦାମ ଭଳି ଚିହ୍ନଟ ହେଉଥିଲା।
ତଥା ନାମ ସୁଦୀର୍ଘା ସା ଯଥା ତସ୍ଯାଶ୍ ଶିରẖଖୁରମ୍ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚିରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋଗମାଗମୈଃ
ସେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଥିଲେ, ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବହୁ ସମୟ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଦେଖି ଦେଖି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି।
ଆର୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଗ୍ରଥିତଶିରẖଖୁରକରୋତ୍କରା । ଅମୂଲା ସୂତ୍ରଵଲିତା କଣ୍ଟକାନାମ୍ ଇଵ ସ୍ଥଲୀ
ତାଙ୍କର ଭିଜା ଆନ୍ତ୍ର ଓ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଓ ପାଉଁ ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜି ରହିଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ମୂଳହୀନ ଏବଂ ସୂତା ଭଳି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଯେପରି କଣ୍ଟା ଭରା ମାଟି ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଶ୍ଵରୂପା ଯମାର୍କାଦିଶିରẖକମଲଜାଲକୈଃ । କୃତମାଲାମଲାଲୋକଵାନ୍ତଵହ୍ନିମଯାଚଲା
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁଣ୍ଡମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଲମ୍ବକର୍ଣା ଲୁଲିତନାସା ନୃଶିରକୁଣ୍ଡଲା । ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତାଷ୍ଠୀଵା ଦୀର୍ଘଲୋଲାସିତସ୍ତନୀ
ତାଙ୍କର କାନ ଲମ୍ବିଥିଲା, ନାକ ମୁଡ଼ି ଥିଲା, ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଭଳି ଠୋଠ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଝୁଲିଥିବା ହସୁଥିବା ସ୍ତନ ଥିଲା।
କୁମାରବର୍ହିପିଞ୍ଛୌଘବ୍ରାହ୍ମମୂର୍ଧଜମଣ୍ଡଲୈଃ । ଲାଞ୍ଛିତୋଚ୍ଚସୁରାଧୀଶଶିରẖଖଟ୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡଲା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କୁମାରଙ୍କ ମୟୂରପିଛା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଟାର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବପତିମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡଖଟ୍ଟା ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା।
ଦନ୍ତେନ୍ଦୁମାଲାଵିମଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତପୀତତମୋଽର୍ଣଵା । କୃଷ୍ଣୋଚ୍ଚୈର୍ ଧୂମଲେଖେଵ ଵୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ଦାନ୍ତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମୁଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପିଇଯାଉଥିଲେ; କଳା, ଉଚ୍ଚ, ଧୂଆଁର ରେଖା ପରି, ଗୋଲାକାରେ ଘୂରୁଥିଲେ।
ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଆକାଶତରୁସଂଶ୍ରିତା । ଵିଲୋଲାଵଯଵାଷ୍ଠୀଵା ଵାତୈḫ ପଟପଟାରଵା
ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଲତା ଯେମିତି ଆକାଶର ଗଛ ଉପରେ ଝୁଲିଥାଏ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ହଳଚଳ କରୁଛି, ପବନରେ ଜୋର ଶବ୍ଦ କରି ଉଡ଼ୁଛି।
ବୃହତ୍ତରଙ୍ଗୋର୍ଧ୍ଵଭୁଜା ଶ୍ଯାମଲୋଲ୍ଲାସଶାଲିନୀ । ଏକାର୍ଣଵୋର୍ମିମାଲେଵ ନୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, କଳା ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ଏକ ମହାସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରୁଛି, ନୃତ୍ୟର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୂରାଉଛି।
କ୍ଷଣମ୍ ଏକଭୁଜାକାରା କ୍ଷଣଂ ବହୁଭୁଜାକୁଲା । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରଭୁଜା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଗନ୍ନର୍ତନମଣ୍ଡପା
କେବେ ଏକ ହାତର ଆକାର ନେଉଛି, କେବେ ଅନେକ ହାତରେ ଭରିଯାଏ; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନୃତ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ହେଉଛି।
କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏକମୁଖାକାରା କ୍ଷିପ୍ରଂ ବହୁମୁଖାକୃତିଃ । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରମୁଖୀ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନିର୍ମୁଖୀ ଵାପି ଚ କ୍ଷଣମ୍
ଏକ ମୁହଁର ଆକାର ଦେଖାଏ, ପୁଣି ଅନେକ ମୁହଁର ଆକାର ନେଉଛି; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ମୁହଁ ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଏକପାଦାନ୍ଵିତା କ୍ଷିପ୍ରଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପାଦଶତାନ୍ଵିତା । କ୍ଷଣଂ ଚାନନ୍ତପାଦାଢ୍ଯା ନିଷ୍ପାଦାକାରିଣୀ କ୍ଷଣମ୍
ସେ ଏକ ପାଦରେ ଖୁବ ତେଜରେ ଚାଲିଯାଏ, ପୁଣି କେବେ ଶତପଦ ହୋଇଯାଏ; କେବେ ଅସଂଖ୍ୟ ପାଦରେ ଥାଏ, ଆଉ କେବେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଦ ବିନା ହୋଇଯାଏ।
କାଲରାତ୍ରିର୍ ଇଯଂ ସେତି ମଯାନୁମିତଦେହିକା । କାଲୀ ଭଗଵତୀ ସେଯମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀତସଞ୍ଚରା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହିଯିଏ ସମୟର ଅନ୍ଧାର ରାତିର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହିଯିଏ ଦେବୀ କାଳୀ, ଯାଙ୍କର ଗତିକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି।
ଜ୍ଵାଲାପୂର୍ଣାରଘଟ୍ଠୋଗ୍ରଖାତାଭନଯନତ୍ରଯା । ଜ୍ଵଲଦ୍ଵରେନ୍ଦ୍ରନୀଲାଦ୍ରିସାନୂପମଲଲାଟଭୂଃ
ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ଆଖି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଟ୍ଟି ଭଳି ଜଳୁଛି; ତାଙ୍କର କପାଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ନୀଳ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସମାନ।
ଲୋକାଲୋକେନ୍ଦ୍ରନୀଲାଗ୍ରଶ୍ଵଭ୍ରଭୀମହନୁଦ୍ଵଯା । ଵାତସ୍କନ୍ଧଗୁଣପ୍ରୋତତାରାମୁକ୍ତାକଲାପିନୀ
ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଜହ୍ନ ଦୁନିଆର ସୀମାନ୍ତର ଅନ୍ଧାର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଭୟଙ୍କର; ସେ ବାୟୁର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଗୋଥିତ ତାରା ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲାଦ୍ରିତୁଲ୍ଯୋରୁତୋରଣୋଚ୍ଚେ ପ୍ରଭାସୁରେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତକାଚଶୈଲାଭଭଗଭୀଷଣଵାଯସା
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦ୍ୱାରମାନେ ଓ କାକ ଭୟଙ୍କର ଶିଳା ଭଳି ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳୀମାନେ ଥିଲେ ।
ନୃତ୍ଯଦ୍ଭୁଜଲତାପୁଷ୍ପୈର୍ ନଖଶୁଭ୍ରାଭ୍ରମଣ୍ଡଲୈଃ । ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଶତାନୀଵ ଭ୍ରମଯନ୍ତୀ ନଭସ୍ତଲେ
ତାଙ୍କର ହାତମାନେ ଫୁଲ ଲତା ଭଳି ନାଚୁଥିଲେ, ନଖ ଧଳା ମେଘ ମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ସେ ଆକାଶରେ ଏମିତି ଘୂରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶତଶଃ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଘୂରୁଛି ।
ଭ୍ରମଦ୍ଭିର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତଦିକ୍ଚକ୍ରା ଭୁଜୈẖ କଲ୍ପାମ୍ବୁଦୈର୍ ଇଵ । ଵର୍ଷଦ୍ଭିḫ ପାଣିଜପ୍ରାନ୍ତତାରାଲେଖାବୃହତ୍ପ୍ରଭାଃ
ତାଙ୍କର ଘୂରୁଥିବା ହାତମାନେ ଏମିତି ବିଶାଳ ଥିଲେ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ମେଘ ଦିଗ୍ବଳୟକୁ ଭରିଦେଇଛି; ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରୁ ତାରା ରେଖା ଭଳି ଚଉଉଁ ଆଲୋକ ଝରୁଥିଲା ।
ନଖପୁଷ୍ପାଙ୍ଗୁଲୀଵଲ୍ଲୀଜାଲୈର୍ ଭ୍ରାନ୍ତଭୁଜଦ୍ରୁମୈଃ । କୃଷ୍ଣୈẖ କାନନିତାଶେଷଗଗନାଗ୍ରୋଗ୍ରମୂର୍ତିଭିଃ
ନଖ ଫୁଲ ଖିଳିଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠି ମାଳା ଓ ଘୂରୁଥିବା ହାତ ଗଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର କଳା ଅରଣ୍ୟ ଭଳି ଆକାଶର ସୀମାରେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ତିଆରି କରୁଥିଲେ ।
ତମାଲତାଲତନ୍ମୂଲମ୍ ଅଵଦଗ୍ଧଂ ମହାନଲୈଃ । ଵିଡମ୍ବଯନ୍ତୀ ଚଲିତଂ ଜଙ୍ଘାସଙ୍ଘେନ ଚୋପତା
ସେ ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛମାନଙ୍କୁ, ଯାହାର ମୂଳ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ନିଜ ଚଞ୍ଚଳ ପାଦମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଚଳିବା ସମୟରେ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତେ ମହାଵ୍ଯୋମ୍ନି ପାରଂ ପ୍ରାପ୍ତୈଶ୍ ଶିରୋରୁହୈଃ । କୁର୍ଵାଣେଵାତତଂ ଵାସଵନଂ ତିମିରଦନ୍ତିନଃ
ଅସୀମ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କେଶ ଦୂର ପାର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ରାତିର ହାତୀ ପାଇଁ ଅନ୍ତହୀନ କଳା ଜଙ୍ଗଲ ତିଆରି ହେଉଛି।