ଅଧୃତଂ ଧୃତମ୍ ଏଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଅପତଚ୍ ଚୈଵ ଵା ପତତ୍ । ଅନାକୃତ୍ଯ୍ ଏଵ ସାକାରଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପୁରଂ ଯଥା
ଧରାଯାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରାଯାଇଛି, ପଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ୁନାହିଁ; ଆକୃତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକୃତି ଅଛି—ଏହି ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ସହର ଭଳି।
କିମ୍ ଅସ୍ଯ ନାମ ପତତି କିଂ ଵା କେନାସ୍ଯ ଧାର୍ଯତେ । ଯଥା ସଂଵିତ୍ତିକଚନଂ ତଥୈତଦ୍ ଅଵତିଷ୍ଠତେ
କଣ ପଡ଼ୁଛି, କିଏ ଏହାକୁ ଧରି ରଖିଛି? ଯେପରି ଚେତନାରେ ଏକ ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଥା କେଶୋଣ୍ଡୁକଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ଵ୍ଯୋମନି ଶୂନ୍ଯତା । ଯଥା ଵା ପଵନେ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗଚ୍ ଚିଦ୍ଗଗନେ ତଥା
ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚୁଲିର ଗୋଲା, କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ବାୟୁରେ ଯେପରି ହଲଚଲ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଅଛି।
ଚିତୌ ସଙ୍କଲ୍ପନଗରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଖ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ଗୃହମ୍ । ଖେ ଖମ୍ ଏଵାତ୍ଯନାକାରମ୍ ଅତ୍ଯାକାରମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଚେତନା ଭିତରେ କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ, ଏହି ସଂସାରର ଘର ଭାବରେ ଆକାଶରେ ଅଛି—ଏହା ଆକାଶ ପରି ନିରାକାର, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାର ଥିବା ପରି ଲାଗେ।
ପାତସଂଵିତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ପତଦ୍ ଆସ୍ତେ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଉତ୍ପତନ୍ତ୍ଯା ଵିଦୋଦ୍ଭୂତମ୍ ଉତ୍ପତଚ୍ ଚୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ପଡ଼ିବାର ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଦିନ ରାତି ପଡ଼ିଥାଏ; ଉଠିବାର ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠି ଉଠିବା ସମୟରେ ଉଠି ରହିଥାଏ।
ସ୍ଥିତିସଂଵିତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଆସ୍ତେ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯା ସଂଵିଦୋଦ୍ଭୂତଂ ଗଚ୍ଛଦ୍ ଆସ୍ତେ ଦିଵାନିଶମ୍
ଅଟୁଟ ରହିବାର ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଦିନ ରାତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଚାଲିଯିବାର ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠି ଦିନ ରାତି ଚାଲିଯାଏ।
ଏତି ନାଶଵିଦା ନାଶଂ ମହାକଲ୍ପାଦିଵେଦନୈଃ । ଜାଯତେ ଜନ୍ମସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସର୍ଗାଦିଵେଦନୈଃ
ବିନାଶ ଜଣାପଡିଲେ ବିନାଶ ଆସେ, ବଡ଼ କାଳର ଅନୁଭବରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ; ଜନ୍ମ ଜଣାପଡିଲେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଆଭାତି ମୌକ୍ତିକଗଣଶ୍ ଶରଦମ୍ବରାନ୍ତର୍ ଦୃଷ୍ଟାଵ୍ ଅସତ୍ଯ ଉଦିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତିସତ୍ଯରୂପଃ । ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥା ନଭସି ଵିସ୍ଫୁରତାଂ ତଥୈଷାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ଵିଧାତୁମ୍ ଇହ କୋ ଜଗତାଂ ସମର୍ଥଃ
ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଭିତରେ ମୁକ୍ତାମାଳା ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ଏହି ଭ୍ରମରେ ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଗଣିବା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ?
ଅଥ ରାଘଵ ରୁଦ୍ରଂ ତଂ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ମହାମ୍ବରେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ନର୍ତିତୁଂ ମତ୍ତମ୍ ଅପଶ୍ଯଂ ଵିତତାକୃତିମ୍
ଏହାପରେ, ରାଘବ, ସେ ବିଶାଳ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ମଦମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେମାନଙ୍କର ଆକୃତି ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା।
ଵ୍ଯୋମେଵାକୃତିମ୍ ଆପନ୍ନମ୍ ଅଜହଦ୍ଵ୍ଯାପିତାଂ ନିଜାମ୍ । ମହାକାରଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ଦଶାଶାପରିପୂରକମ୍
ସେ ଆକାଶ ଭଳି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ—ବଡ଼, ଘନ କଳା ମେଘ ଭଳି, ଦଶ ଦିଗକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
ଅର୍କେନ୍ଦୁଵହ୍ନିନଯନଂ ଚଲଦ୍ଦଶଦିଗମ୍ବରମ୍ । ଘନଦୀର୍ଘପ୍ରଭାଜାଲମ୍ ଆଲାନଂ ଶ୍ଯାମଲତ୍ଵିଷାମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଦଶ ଦିଗରେ ଚଳିଥିବା ଏହି ଆକାଶରେ, ଘନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆଲୋକର ଜାଲ ଅନ୍ଧକାର ରୂପୀ ଲୋକମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି।
ଵାଡଵାଗ୍ନିଦୃଶଂ ଲୋଲଭୁଜୋର୍ମିଭରଭାସୁରମ୍ । ଏକାର୍ଣଵାର୍ଣୋ ଦ୍ରାଗ୍ ଦେହବନ୍ଧେନେଵ ସମୁତ୍ଥିତମ୍
ବଡ଼ ଅଗ୍ନିର ଦୃଷ୍ଟି, ତରଙ୍ଗର ଭାରରେ ଚମକୁଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ବାହୁ, ଏକ ମହାସାଗର ରଙ୍ଗର ଦେହ ଦ୍ରୁତ ଉଠିଆସିଲା, ମନେ ହେଉଛି ଦେହରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଅହଂ ଯାଵତ୍ ତସ୍ଯ ଶରୀରତଃ । ଛାଯେଵ ପରିନିର୍ଯାତି ନର୍ତନାନୁଵିଧାଯିନୀ
ତା' ପରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେ ଶରୀରରୁ ଏକ ଛାୟା ବାହାରୁଛି, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପଛରେ ଯେପରି ଛାୟା ଚାଲିଥାଏ, ସେଭଳି ସେ ଛାୟା ତାଙ୍କର ଚଳନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।
ସୂର୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମହାତମସି ମନ୍ଥରେ । ସ୍ଥିତେ କଥମ୍ ଇଯଂ ଛାଯା ଭଵେଦ୍ ଇତି ମତିର୍ ମମ
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ନାହାନ୍ତି ଓ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଛି, ଏହି ଛାୟା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ଆସିଲା।
ଯାଵଦ୍ ଵିଚାରଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯ ତଦା ପୁରଃ । ସା ସ୍ଥିତା ପରିନୃତ୍ଯନ୍ତୀ ଵିଶୀର୍ଣା ସ୍ତ୍ରୀ ତ୍ରିଲୋଚନା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି କଥା ଭାବୁଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ଛାୟା ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ନାଚୁଛି, ଚୁଲି ଖୋଲିଯାଇଛି, ତିନିଟି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାଣୀ।
କୃଷ୍ଣା କୃଶା ସିରାଲାଙ୍ଗୀ ଜର୍ଜରା ଵିକୃତାକୃତିଃ । ଜ୍ଵାଲାକୁଲାନଲାଲୋଲଵନସମ୍ଭାରଶେଖରା
ସେ କଳା, ଦୁର୍ବଳ, ଶିରା ଭରିଥିବା ହାତପା, ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକୃତ ଦେହରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ଜ୍ୱାଳା ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଜିନିଷର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛି।
ଭିନ୍ନାଞ୍ଜନତମଶ୍ଶ୍ଯାମା ଯାମିନୀଵାକୃତିଂ ଗତା । ତମଶ୍ଶ୍ରୀର୍ ଦେହଯୁକ୍ତେଵ ସାକାରେଵାମ୍ବରଦ୍ଯୁତିଃ
ଭଙ୍ଗୁର କାଜଳ ଭଳି କଳା, ରାତିର ଆକୃତି ନେଇଛି, ଅନ୍ଧକାରର ରୂପ ମାନେ ଯେପରି ବଦନୀରେ ଲାଗିଛି, ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରହିଛି।
ଅତିଦୀର୍ଘା କରାଲାସ୍ଯା ନଭୋ ମାତୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଯତା । ଦୀର୍ଘଜାନୁଭୁଜଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ମାତୁକାମେଵ ଦିଙ୍ମୁଖମ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଆକାଶକୁ ଗିଲିବାକୁ ଉଠିଥିବା ପରି, ଲମ୍ବା ଘୁଉଁ ଓ ହାତ ନେଇ ଘୁରୁଛି, ମାଆ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛି।
କୃଶା ବହୂପଵାସେଵ ପରିନିମ୍ନମହାହନୁଃ । କଜ୍ଜଲଶ୍ଯାମଲା ମେଘମାଲେଵ ପଵନାକୁଲା
ସେ ଏତେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପବାସ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜହ୍ନୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଧସିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଚମଡ଼ି କାଳି ଝାମ୍ପି ଯଥା ଧୂସର ମେଘ ଝଡ଼ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କୃଶାଶକ୍ତା ଯଦୋତ୍ଥାତୁଂ ସୁଦୀର୍ଘା ଵିଧିନା ତଦା । ଗ୍ରଥିତେଵ ସିରାରୂପୈର୍ ଦାମଭିର୍ ଦୈର୍ଘ୍ଯଶାଲିଭିଃ
ସେ ଏତେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ଦାମ ଭଳି ଚିହ୍ନଟ ହେଉଥିଲା।
ତଥା ନାମ ସୁଦୀର୍ଘା ସା ଯଥା ତସ୍ଯାଶ୍ ଶିରẖଖୁରମ୍ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚିରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋଗମାଗମୈଃ
ସେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଥିଲେ, ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବହୁ ସମୟ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଦେଖି ଦେଖି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି।
ଆର୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଗ୍ରଥିତଶିରẖଖୁରକରୋତ୍କରା । ଅମୂଲା ସୂତ୍ରଵଲିତା କଣ୍ଟକାନାମ୍ ଇଵ ସ୍ଥଲୀ
ତାଙ୍କର ଭିଜା ଆନ୍ତ୍ର ଓ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଖୁର ଭଳି ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଓ ପାଉଁ ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜି ରହିଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ମୂଳହୀନ ଏବଂ ସୂତା ଭଳି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଯେପରି କଣ୍ଟା ଭରା ମାଟି ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଶ୍ଵରୂପା ଯମାର୍କାଦିଶିରẖକମଲଜାଲକୈଃ । କୃତମାଲାମଲାଲୋକଵାନ୍ତଵହ୍ନିମଯାଚଲା
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁଣ୍ଡମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଲମ୍ବକର୍ଣା ଲୁଲିତନାସା ନୃଶିରକୁଣ୍ଡଲା । ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତାଷ୍ଠୀଵା ଦୀର୍ଘଲୋଲାସିତସ୍ତନୀ
ତାଙ୍କର କାନ ଲମ୍ବିଥିଲା, ନାକ ମୁଡ଼ି ଥିଲା, ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଭଳି ଠୋଠ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଝୁଲିଥିବା ହସୁଥିବା ସ୍ତନ ଥିଲା।
କୁମାରବର୍ହିପିଞ୍ଛୌଘବ୍ରାହ୍ମମୂର୍ଧଜମଣ୍ଡଲୈଃ । ଲାଞ୍ଛିତୋଚ୍ଚସୁରାଧୀଶଶିରẖଖଟ୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡଲା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କୁମାରଙ୍କ ମୟୂରପିଛା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଟାର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବପତିମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡଖଟ୍ଟା ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା।
ଦନ୍ତେନ୍ଦୁମାଲାଵିମଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତପୀତତମୋଽର୍ଣଵା । କୃଷ୍ଣୋଚ୍ଚୈର୍ ଧୂମଲେଖେଵ ଵୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ଦାନ୍ତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମୁଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପିଇଯାଉଥିଲେ; କଳା, ଉଚ୍ଚ, ଧୂଆଁର ରେଖା ପରି, ଗୋଲାକାରେ ଘୂରୁଥିଲେ।
ଶୁଷ୍କତୁମ୍ବୀଲତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଆକାଶତରୁସଂଶ୍ରିତା । ଵିଲୋଲାଵଯଵାଷ୍ଠୀଵା ଵାତୈḫ ପଟପଟାରଵା
ଶୁଖିଲା ଲାଉ ଲତା ଯେମିତି ଆକାଶର ଗଛ ଉପରେ ଝୁଲିଥାଏ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ହଳଚଳ କରୁଛି, ପବନରେ ଜୋର ଶବ୍ଦ କରି ଉଡ଼ୁଛି।
ବୃହତ୍ତରଙ୍ଗୋର୍ଧ୍ଵଭୁଜା ଶ୍ଯାମଲୋଲ୍ଲାସଶାଲିନୀ । ଏକାର୍ଣଵୋର୍ମିମାଲେଵ ନୃତ୍ତାଵର୍ତଵିଵର୍ତିନୀ
ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, କଳା ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ଏକ ମହାସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୂରୁଛି, ନୃତ୍ୟର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୂରାଉଛି।
କ୍ଷଣମ୍ ଏକଭୁଜାକାରା କ୍ଷଣଂ ବହୁଭୁଜାକୁଲା । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରଭୁଜା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଗନ୍ନର୍ତନମଣ୍ଡପା
କେବେ ଏକ ହାତର ଆକାର ନେଉଛି, କେବେ ଅନେକ ହାତରେ ଭରିଯାଏ; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନୃତ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ହେଉଛି।
କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏକମୁଖାକାରା କ୍ଷିପ୍ରଂ ବହୁମୁଖାକୃତିଃ । ଅନନ୍ତୋଗ୍ରମୁଖୀ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନିର୍ମୁଖୀ ଵାପି ଚ କ୍ଷଣମ୍
ଏକ ମୁହଁର ଆକାର ଦେଖାଏ, ପୁଣି ଅନେକ ମୁହଁର ଆକାର ନେଉଛି; ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ମୁହଁ ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।