ଉପଲବ୍ଧଂ ଵିଦୁର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୃତାତ୍ରୋପଲବ୍ଧୃତା । ଆଲୋକନଂ ଦର୍ଶନତା ଦୃଗ୍ ଆଲୋକନକାରଣମ୍
ଜଣେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁଟି ଜଣାଯାଏ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଦେଖିବା ହେଉଛି ଦୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉପକରଣ।
ଏଵମ୍ ଉଚ୍ଛୂନତା ଭାତି ମିତାନନ୍ତାଥ ଵା କ୍ରମାତ୍ । ଅସତ୍ଯୈଵ ନଭସ୍ଯ୍ ଏଵ ନଭୋରୂପୈଵ ନିଷ୍ପ୍ରମା
ଏଭଳି ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟର ଦେଖାଯିବା, ସୀମିତ କିମ୍ବା ଅସୀମ ଭାବରେ ପଦକ୍ରମେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ, ଆକାଶରେ ରୂପ ଦେଖାଯିବା ପରି, ଯାହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆଧାର ନାହିଁ।
ଚିଦଣୋର୍ ଭାସନଂ ଭାତଂ ତତ୍ପ୍ରଦେଶେନ ଦେହଗମ୍ । ଯେନ ପଶ୍ଯତି ତଚ୍ ଚକ୍ଷୁସ୍ ତଚ୍ ଛ୍ରୋତ୍ରଂ ଯେନ ଚ ଶ୍ରୁତିଃ
ଚେତନାର ଅଣୁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତାହାର ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି କାନ।
ଯେନ ଜିଘ୍ରତି ତଦ୍ ଘ୍ରାଣଂ ଯେନ ସ୍ପୃଶତି ଚର୍ମ ତତ୍ । ରସ୍ଯତେ ଯେନ ସା ଜିହ୍ଵା ସଙ୍ଗ୍ରହୋ ଽକ୍ଷଦୃଶାମ୍ ଇତି
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ନାକ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଚର୍ମ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜିହ୍ବା; ଏହି ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ।
ଚିଦଣୁପ୍ରତିଭାସେ ଽନ୍ତḫ ପ୍ରଥମଂ ନାମଵର୍ଜିତମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରଵୃନ୍ଦମ୍ ଏତେଷାମ୍ ଏତଦାକାଶରୂପି ତତ୍
ମନର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଭିତରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଆଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ନାମ ନାହିଁ। ଏହି ଅନାମ ଆଭା ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଆକାଶ ଭଳି।
ଚିଦଣୁପ୍ରତିଭାକାଶପିଣ୍ଡ ଏକଘନସ୍ଥିତିଃ । ଅନୁସନ୍ଧାନଵିଵଶଶ୍ ଚେତତୀନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକମ୍
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଆକାଶ ଭଳି ଏକ ଗୋଳାକାର ଆକୃତିରେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅଭିନ୍ନତା ଅନ୍ୱେଷଣର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଚିଦନୁସନ୍ଧାନଂ ଦୃଶ୍ଯପୋଷମ୍ ଉପୈତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଜ୍ଞାନମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ଏଭଳି ଚେତନା ଉପରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ପ୍ରଚୁର ପୋଷଣ ମିଳେ। ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ତତୋ ମନସ୍ତଯା ରୂଢମ୍ ଅହଙ୍କାରପଦଂ ଗତମ୍ । ଦେଶକାଲପରିଚ୍ଛେଦ ଇତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ ଆତ୍ମନା
ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଚିଦଣୋର୍ ଅସ୍ଯ ଭାଵସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଂ ଯତ୍ର ଵେଦନମ୍ । ସ ତତ୍ରୋତ୍ତରକାଲେନ ପୂର୍ଵାଭିଖ୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଚେତନାର ମୂଳ ଭାବର ସଜାଗ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଠାରେ ପରେ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମରେ ଡାକାଯିବ।
ଅନ୍ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏକଦେଶେ ଽସାଵ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଭିଖ୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯତି । ଏଵଂ ଦିଗଭିଧାନାଦି କଲ୍ପଯିଷ୍ଯତି ସ କ୍ରମାତ୍
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ନାମ ଦେଇବ; ଏଭଳି କ୍ରମେ, ଦିଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିବ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶବ୍ଦାନାମ୍ ଅର୍ଥଵେଦନମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯତି ସ୍ଵଯମ୍ ଅସାଵ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ଽପି ସନ୍
ଏହି ଚେତନା, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ପରି ପ୍ରକାଶମାନ ଅଛି, ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ପଦାର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ଭଳି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଜାଣିପାରିବ।
ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵାନୁଭଵେନୈଷ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପଧୃତ୍ । ଆତିଵାହିକନାମାନ୍ତର୍ ଦେହସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଚିତଃ
ଏହିପରି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ 'ମନୋମୟ ଦେହ' ଭାବେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଏଷ ଏଵ ଚିରଂ କାଲଂ ତତ୍ର ଭାଵନଯା ତଯା । ଗୃହ୍ଣାତି ନିଶ୍ଚଯଂ ପୂର୍ଣମ୍ ଆଧିଭୌତିକମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଏହି ଚେତନା, ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜ ଶରୀର ନେଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ଵ୍ଯୋମ୍ନା ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ରଚିତୋ ନିର୍ମଲେନେତି ଵିଭ୍ରମଃ । ଅସତାସତ୍ ସମାସ୍ତୀର୍ଣଂ ତାପନଦ୍ଯା ଜଲଂ ଯଥା
ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ଏହା ପବିତ୍ର ବୋଲି ଭାବିବା ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ—ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ମାୟା ଜଳ ତଥ୍ୟ ଓ ଅତଥ୍ୟ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପନାମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ସ୍ଵଦେହେ ଗଗନାକୃତିଃ । ଶିରଶ୍ଶବ୍ଦାର୍ଥଦାଂ କାଞ୍ଚିତ୍ ପାଦଶବ୍ଦାର୍ଥଦାଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଶରୀରରେ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ—କେଉଁଠି ଆକାଶ ପରି ମୁଣ୍ଡ ଯାହା 'ମୁଣ୍ଡ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦିଏ, ଆଉ କେଉଁଠି ପାଦ ଯାହା 'ପାଦ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦିଏ।
ଉରḫପାର୍ଶ୍ଵାଦିଶବ୍ଦାର୍ଥମଯୀଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅନାବିଲାମ୍ । ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗଶବ୍ଦାଦ୍ଯର୍ଥମଯୀମ୍ ଅପି
ଅନ୍ୟଏଠି, ଏହା ଛାତି କିମ୍ବା ପାଶ୍ୱ ଭଳି ଅଂଶ ଗଠନ କରେ, ଯାହା ସେଇ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅର୍ଥରୁ ତିଆରି; କିମ୍ବା ଧରିବା, ଛାଡ଼ିବା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭଳି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅର୍ଥରେ ଗଠିତ ଦେହ ଧାରଣ କରେ।
ନିଯତାକାରକଲନାଂ ଦେଶକାଲାଦିଯନ୍ତ୍ରିତାମ୍ । ଵିଷଯୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ରାତଵେଧିତାମ୍
ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଆକାର ଭାବନା, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବନ୍ଧା, ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦିଗକୁ ଝୁକିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଆଘାତ ପାଉଛି।
ସୋ ଽଣୁḫ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଥାକାରମ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମକଲ୍ପିତମ୍ । ହସ୍ତପାଦାଦିକଲିତଂ ଚିତ୍ତାଦିକଲନାନ୍ଵିତମ୍
ତାପରେ ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜକୁ ଭାବିଥିବା ଏକ ଆକାରକୁ ଦେଖେ, ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ ମନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ଏଵଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ହରିଃ । ଏଵଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ରୁଦ୍ର ଏଵଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କ୍ରିମିଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି, ଏଭଳି ଭାବେ ହରି ହେଉଛନ୍ତି, ଏଭଳି ଭାବେ ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏଭଳି ଭାବେ ଏକ କୀଟା ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।
ନ ଚ କିଞ୍ଚନ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଵିଲସିତଂ ଜ୍ଞପ୍ତୌ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଵିଜୃମ୍ଭିତା
କିଛି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସଫଳ ହେଉନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଯାଏ—ଶୂନ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟ ଆଲୋକିତ, ଜ୍ଞାନରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ।
ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ଦଶ୍ ଶରୀରାଣାଂ ବୀଜଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵୀରୁଧାମ୍ । ସର୍ଗାର୍ଗଡପ୍ରଦୋ ମୁକ୍ତେସ୍ ସଂସାରାସାରଵାରିଦଃ
ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହ, ତିନି ଲୋକର ଗଛବଳିର ମୂଳ, ସୃଷ୍ଟିର ବିଷ ଦେବାଳୁ, ଏହା ସଂସାରର ଅର୍ଥହୀନ ସମୁଦ୍ରର ମେଘ ଭଳି, ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅଟୁଟ ଅଛି।
କାରଣଂ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣାଂ ନେତା କାଲକ୍ରିଯାଦିଷୁ । ସ ଚାଦ୍ଯḫ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ଵୈରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁତ୍ଥିତ ଉତ୍ଥିତଃ
ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ସମୟ ଓ କ୍ରିୟା ଭଳି କାମରେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ; ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ନାସ୍ଯ ଭୂତମଯୋ ଦେହୋ ନାସ୍ଯାସ୍ଥୀନି ଶରୀରକେ । ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧୁମ୍ ଅସୌ ମୁଷ୍ଟ୍ଯା ଶକ୍ଯତେ ନ ଚ କେନଚିତ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ତିଆରି ନୁହେଁ, ଦେହରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥି ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ କେହି ମୁଠିରେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତେନାବ୍ଧିମେଘସଙ୍ଗ୍ରାମସିଂହଗର୍ଜୋର୍ଜିତାତ୍ମନା । ଅପି ସୁପ୍ତନରେଣେଵ ନୂନଂ ମୌନଵତା ସ୍ଥିତମ୍
ସମୁଦ୍ର ଓ ମେଘର ଯୁଦ୍ଧରେ ସିଂହର ଗର୍ଜନ ଭଳି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଅଥିବା ମଣିଷ ପରି ନିରବତାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସନ୍ଦୃଷ୍ଟଯୋଧାରଭଟଵେଦନମ୍ । ଯଥା ସ୍ମୃତିଗତଂ ନାସନ୍ ନ ସତ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଅସୌ ସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଆଘାତର ବେଦନାକୁ ଏଠିକି ଏକ ଥିଲା ବୋଲି ମନେ ପଡେନି, ଏହିପରି ସେ ଅବସ୍ଥାଟି ମଧ୍ୟ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ—ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ବହୁଯୋଜନଲକ୍ଷୌଘପ୍ରମାଣୋ ଽପି ବୃହଦ୍ଵପୁଃ । ପରମାଣ୍ଵନ୍ତରେ ମାତି ଲୋମାନ୍ତସ୍ସ୍ଥଜଗତ୍ତ୍ରଯଃ
ଯଦିଓ ଏହି ବିଶାଳ ଦେହ ଅନେକ ଯୋଜନ ଓ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ମାପରେ ଅଛି, ତଥାପି ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏ ତିନି ଜଗତ ଏକ ଲୋମର ଶିରାରେ ବସିଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
କୁଲଶୈଲଗୁଣୌଘାତ୍ମା ବୃହଦ୍ଵୃନ୍ଦାତ୍ମକୋ ଽପି ସନ୍ । ତୁଲାଯାଂ ଧାନକାମାତ୍ରମ୍ ଅପି ନାପୂରଯତ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ସେ ଯଦିଓ ପର୍ବତ, କୁଳ ଓ ଗୁଣର ଏକତା ଓ ବଡ଼ ଦଳର ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ଜନ୍ମହୀନ ସେ ତୁଳାରେ ଏକ ଧାନ ଦାଣାର ଓଜନ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଜଗତ୍କୋଟିଶତାଭୋଗଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଣୁମାତ୍ରକମ୍ । ଵସ୍ତୁତୋ ଵ୍ଯାପ୍ତଵାନ୍ ଏଷ ନ ଦେଶଂ ସ୍ଵପ୍ନଶୈଲଵତ୍
ସେ ଯଦିଓ ଶତ-ଶତ ଜଗତର ଭୋଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛନ୍ତି, ସତ୍ୟରେ ଏକ ଅଣୁର ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି କିଛି ଦେଶକୁ ଆବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନର ପର୍ବତ ପରି।
ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଏଷ କଥିତୋ ଵିରାଡ୍ ଏଷ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାତ୍ମା ଜଗଦ୍ଦେହୋ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନଭୋମଯଃ
ଏହି ସ୍ୱୟଂଜନ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଁକୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଦେହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ସତ୍ୟରେ ସେ ଶୂନ୍ୟର ସ୍ୱଭାବର ।
ସନାତନ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ରୁଦ୍ର ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ସଞ୍ଜ୍ଞିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରମରୁନ୍ମେଘଶୈଲଜାଲାଦିଦେହକଃ
ସେଉଁଠି ସନାତନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ରୁଦ୍ର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ । ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ପବନ, ମେଘ, ପାହାଡ଼ ଓ ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।