ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯବଲସ୍ଯାପି ଯସ୍ଯାଶେଷେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । ଯସ୍ଯ ନିର୍ମନସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତା ମନୋନିର୍ମାଣରୀତଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୁଏ; ମନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ମନସିକ ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ଧାରା।
ଯଦନାଲୋଚନାଦ୍ ଭାନ୍ତି ସଂସାରୋରଗଭୀତଯଃ । ଯସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପଲାଯନ୍ତେ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦେତଯଃ
ତାଙ୍କୁ ନ ଜାଣିଲେ, ସଂସାର ନାଗର ଭୟ ଉପଜେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଭୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ସାକ୍ଷିଣି ସ୍ଫାର ଆଭାସେ ଧ୍ରୁଵେ ଦୀପ ଇଵ କ୍ରିଯାଃ । ସତି ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଚିତ୍ରେହାସ୍ ସ୍ପନ୍ଦପୂର୍ଵିକାଃ
ଏହି ସାକ୍ଷୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଦୃଢ଼ତା ଅଛି, ଏକ ଦୀପର ଭଳି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ସେ ଥିଲେ, ନାନା ପ୍ରକାର କ୍ରିୟା ଚଳନ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଘଟପଟାକାରପଦାର୍ଥଶତପଙ୍କ୍ତଯଃ । ତରଙ୍ଗକଣକଲ୍ଲୋଲଵୀଚଯୋ ଵାରିଧେର୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠାରୁ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜିନିଷ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଉପଜେ, ସେଠାରୁ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ, ଫେଣ, ଲହରି ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସ ଏଵାନ୍ଯତଯୋଦେତି ଯଃ ପଦାର୍ଥଶତଭ୍ରମୈଃ । କଟକାଙ୍ଗଦକେଯୂରନୂପୁରୈର୍ ଇଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଯେଉଁଠି ଏକଟି ଜିନିଷ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅନେକ ପଦାର୍ଥର ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଯେପରି ଗହନା, ବାହୁବନ୍ଧ, ପାଦପାଟି ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତିରେ ସୁନା ଦେଖାଯାଏ।
ଯସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏକାଵଭାସାତ୍ମା ଯୋ ଽହମ୍ ଏତେ ଜନାଶ୍ ଚ ଯେ । ଯଶ୍ ଚ ନ ତ୍ଵମ୍ ଅବୁଦ୍ଧାତ୍ମନ୍ ନାହଂ ନୈତେ ଜନାଶ୍ ଚ ଯେ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଏକ ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ମୁଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ନୁହଁ, ମୁଁ ନୁହଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ନୁହଁ, ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ।
ଅନ୍ଯେଵାଵ୍ଯତିରିକ୍ତୈଵ ସୈଵାସେଵ ଚ ଭଙ୍ଗୁରା । ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗାଲୀ ଯସ୍ମିନ୍ ସ୍ଫୁରତି ଦୃଶ୍ଯଭୂଃ
ସେଇ ଏକଟି ଜିନିଷ ଏକା ଓ ଅନ୍ୟ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ, ଭଙ୍ଗୁର ମଧ୍ୟ—ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥାଏ, ସେଠି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ।
ଯତଃ କାଲସ୍ଯ କଲନା ଯତୋ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତା । ମାନସୀ କଲନା ଯେନ ଯେନ ଭାସାଂ ଵିଭାସନମ୍
ଯାହାଠାରୁ ସମୟର ମାପ ଆସେ, ଯାହାଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ମନର ଭାବନାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ଯାହାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—
କ୍ରିଯାଂ ରୂପଂ ରସଂ ଗନ୍ଧଂ ସ୍ପର୍ଶଂ ଶବ୍ଦଂ ଚ ଚେତନମ୍ । ଯଦ୍ ଵେତ୍ସି ତଦ୍ ଅସୌ ଦେଵୋ ଯେନ ଵେତ୍ସି ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସୌ
ତୁମେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ, ଆକୃତି, ସ୍ୱାଦ, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଚେତନାକୁ ଯେପରି ଜାଣୁଛ, ସେ ସବୁ ଏହି ଦେବତା ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣୁଛ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନଦୃଶ୍ଯାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଯଦ୍ ଦର୍ଶନଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ସାଧୋ ତଦଵଧାନେନ ସ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯସେ
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସଚେତନତା ଅଛି, ହେ ମହାନ, ସେଇ ଜିନିଷକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଲେ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରିବ।
ଅଜମ୍ ଅଜରମ୍ ଅଜାଡ୍ଯଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଶିଵମ୍ ଅମଲମ୍ ଅନାଦ୍ଯଂ ଵନ୍ଧ୍ଯଵେଦ୍ଯୈର୍ ଅନିନ୍ଦ୍ଯମ୍ । ସକଲକଲନଶୂନ୍ଯଂ କାରଣଂ କାରଣାନାମ୍ ଅନୁଭଵନମ୍ ଅଵେଦ୍ଯଂ ଵେଦନଂ ଵିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ
ଯାହା ଜନ୍ମହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ଅନ୍ଧକାରରହିତ, ଚିରକାଳୀନ, ନିତ୍ୟ, ଶୁଭ, ନିର୍ମଳ, ଆରମ୍ଭହୀନ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଦୋଷରହିତ, ସମସ୍ତ ଗଠନରୁ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ଅନୁଭବ ହେଉଛି କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜାଣିବାର ଶକ୍ତି, ସେଇ ଆତ୍ମା।
ମହାପ୍ରଲଯସମ୍ପତ୍ତୌ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ଭଵତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଅନାକାରଂ ନାମ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସଂଶଯଃ
ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠି ଆକୃତି ନାହିଁ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ଶୂନ୍ଯଂ କଥମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନ ପ୍ରକାଶଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । କଥଂ ଵା ନ ତମୋରୂପଂ କଥଂ ଵା ନୈଵ ଖାତ୍ମକମ୍
ଏହା କିପରି ଶୂନ୍ୟ ହେବ? କିପରି ଏହାରେ ଆଲୋକ ନଥିବ? କିପରି ଏହା ଅନ୍ଧକାର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ? କିପରି ଏହା ଆକାଶ ଭଳି ନୁହେଁ?
କଥଂ ଵା ନୈଵ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଜୀଵୋ ଵା ନ କଥଂ ଭଵେତ୍ । କଥଂ ନ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଵା ନ ମନୋ ଭଵେତ୍
ଏହା କିପରି ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ? କିପରି ଜୀବ ନଥିବ? କିପରି ବୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱ ନଥିବ? କିପରି ମନ ନଥିବ?
କଥଂ ଵା ନ ନକିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଵା ସର୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ଅନଯା ଚ ଵଚୋଭଙ୍ଗ୍ଯା ମମ ମୋହ ଇଵୋଦିତଃ
କିପରି କିଛି ନଥିବ? କିପରି ସବୁଠି ଥିବ? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଭଳି ମୋର ମନର ଭ୍ରମ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ଵିଷମୋ ଽଯମ୍ ଅତି ପ୍ରଶ୍ନୋ ଭଵତା ସମୁଦାହୃତଃ । ଭିନଦ୍ମ୍ଯ୍ ଏନଂ ତ୍ଵ୍ ଅଯତ୍ନେନ ନୈଶଂ ତମ ଇଵାଂଶୁମାନ୍
ଆପଣ ବହୁତ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ତଥାପି ମୁଁ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଭେଦିପାରିବି, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରେ।
ମହାକଲ୍ପାନ୍ତସମ୍ପତ୍ତୌ ଯତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ତନ୍ ନାମ ନ ଯଥା ଶୂନ୍ଯଂ ତଦ୍ ଇଦଂ କଥ୍ଯତେ ଶୃଣୁ
ବଡ଼ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଯେଉଁଟି ଅସଲି ଅଛି, ସେଠି କିଛି ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ କଣ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ।
ଅନୁତ୍କୀର୍ଣା ଯଥା ସ୍ତମ୍ଭେ ସଂସ୍ଥିତା ସାଲଭଞ୍ଜିକା । ତଥା ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ର ତେନ ଶୂନ୍ଯଂ ନ ତତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଏକ ଖମ୍ଭରେ ତାଲିଆ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସେଠି ଅଛି; ଏହିଠାରେ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଅଯମ୍ ଇତ୍ଥଂ ମହାଭୋଗୋ ଜଗଦାଖ୍ଯୋ ଽଵଭାସତେ । ସତ୍ଯୋ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯୋ ଵା ଯତ୍ର ତତ୍ର କ୍ଵ ଶୂନ୍ଯତା
ଏହିପରି, ଏହି ବିଶାଳ ଅନୁଭବ, ଯାହାକୁ ଜଗତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ, ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା କେଉଁଠି?
ଯଥା ନ ପୁତ୍ରିକାଶୂନ୍ଯସ୍ ସ୍ତମ୍ଭୋ ଽନୁତ୍କୀର୍ଣସାଲିକଃ । ତଥା ତାତ ଜଗଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତେନ ଶୂନ୍ଯଂ ନ ତତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଏକ ଖମ୍ଭରେ ତାଲିଆ ମୂର୍ତ୍ତି ନ ଥିଲେ ଖମ୍ଭ ଶୂନ୍ୟ କୁହାଯାଏନି, ସେପରି, ପୁତ୍ର, ଏହି ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହିଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା କିଛି ନାହିଁ।
ସୌମ୍ଯାମ୍ଭସି ଯଥା ଵୀଚିର୍ ନ ଚାସ୍ତି ନ ଚ ନାସ୍ତି ଚ । ତଥା ଜଗଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୀଦଂ ଶୂନ୍ଯାଶୂନ୍ଯପଦଂ ଗତମ୍
ଶାନ୍ତ ପାଣିରେ ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଦେଶକାଲାଦିଶାନ୍ତତ୍ଵାତ୍ ପୁତ୍ରିକାରଚନଂ ଦ୍ରୁମେ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜଧାତୌ ତୁ କେନ ନାନ୍ତର୍ ଵିମୁହ୍ଯତେ
ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଦିଗର ସୀମା ଥିବାରୁ ଗଛରୁ ଗୁଡିକୁ ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜଡ ଆଧାରରେ, କିଏ କିମ୍ବା କିପରି ଭିତରେ ଭ୍ରମ ହେବ?
ତତ୍ ସ୍ତମ୍ଭପୁତ୍ରିକାଦ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ପରମାର୍ଥଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ଏକଦେଶେନ ସଦୃଶମ୍ ଉପମାନଂ ନ ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଗୁଡି ଓ ଗଛ ଭଳି ଉଦାହରଣମାନେ ପ୍ରକୃତ ସଂସାରର ସ୍ଥିତି ସହ କେବଳ ଅଂଶିକ ସମ୍ମିଳନ ରଖିଥାଏ; କୌଣସି ଉପମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ।
ନ କଦାଚିଦ୍ ଉଦେତୀଦଂ ପରସ୍ମାନ୍ ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି । ଇତ୍ଥଂରୂପଂ କେଵଲଂ ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସଂସାର କେବେ ଅନ୍ୟ କିଛିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏଭଳି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ଅଶୂନ୍ଯାପେକ୍ଷଯା ଶୂନ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥପରିକଲ୍ପନା । ଅଶୂନ୍ଯତ୍ଵାସମ୍ଭଵତଶ୍ ଶୂନ୍ଯତାଶୂନ୍ଯତେ କୁତଃ
ଖାଲିପଣା ଭାବନାଟି ମାତ୍ର ଅଖାଲିପଣା ସହିତ ତୁଳନା କଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟରେ କେବେ ଅଖାଲିପଣା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ଖାଲି କିମ୍ବା ଅଖାଲି କିପରି ଥିବ?
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅଯଂ ପ୍ରକାଶୋ ହି ନ ସମ୍ଭଵତି ଭୂତଜଃ । ସୂର୍ଯାନଲେନ୍ଦୁତାରାଦି କୁତସ୍ ତତ୍ର କିଲାଵ୍ଯଯେ
ବ୍ରହ୍ମରେ ଯେଉଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଅବିନାଶୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କିଛି କିପରି ରହିପାରିବ?
ମହାଭୂତପ୍ରକାଶାନାମ୍ ଅଭାଵସ୍ ତମ ଉଚ୍ଯତେ । ମହାଭୂତାଭାଵଜଂ ତୁ ତେନାତ୍ର ନ ତମଃ କ୍ଵଚିତ୍
ପଞ୍ଚଭୂତର ଆଲୋକ ନଥିଲେ ଯାହାକୁ ଅନ୍ଧାର କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଭୂତର ଅଭାବ ନାହିଁ, ତେଣୁ କେବେ ଅନ୍ଧାର ରହେନି।
ସ୍ଵାନୁଭୂତିପ୍ରକାଶୋ ଽସ୍ଯ କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମରୂପିଣଃ । ଯୋ ଽନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ସ ତେନୈଵ ନ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେନାନୁଭୂଯତେ
ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବଳ ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଭିତରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ମୁକ୍ତଂ ତମଃପ୍ରକାଶାଭ୍ଯାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅଜରଂ ପଦମ୍ । ଆକାଶକୋଶମ୍ ଏଵୈନଂ ଵିଦ୍ଧି କୋଶଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ
ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁହିଁରୁ ମୁକ୍ତ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ସେହି ଅମର ନିବାସ ସ୍ଥାନ। ଏହାକୁ ଏମିତି ଭାବିବାକୁ, ଯେପରି ଏକ ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଅକାଶ ରହିଥାଏ, ସେଇପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଏହି ଅବସ୍ଥା।
ବିଲ୍ଵସ୍ଯ ବିଲ୍ଵସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥା ଭେଦୋ ନ କଶ୍ଚନ । ତଥେହ ବ୍ରହ୍ମଜଗତୋର୍ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭିନ୍ନତା
ଯେପରି ବେଲ ଫଳରେ ବେଲ ନାମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ନାମ ଭିନ୍ନ, ମାନେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।