ଚତୁର୍ଦଶଦଶୈକାଦିଵିଧଭୂତଗଣାନି ଚ । ପୁନସ୍ ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଥୋ ବହିଃ
ଚଉଦ, ଦଶ, ଏକ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକାର ଜୀବଗୁଡ଼ିକ — ଏହି ସବୁ ଆଉଥରେ ଏହି ଭିତରେ ଅଛି, କିଛି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଠାରେ ଅଛି, ଏବଂ ଆଉ କିଛି ବାହାରେ ଅଛି।
ନରକସ୍ଵର୍ଗପାତାଲବନ୍ଧୁମିତ୍ରମଯାନ୍ଯ୍ ଅପି । ମହାରମ୍ଭମଯାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୂନ୍ଯାନି ପରମାର୍ଥତଃ
ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଏବଂ ମିତ୍ରତା ଭିତ୍ତିକ ଯେଉଁ ସବୁ ଜିନିଷ, ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ପରମ ସତ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି।
କ୍ଷୀରାମ୍ବୁଧେର୍ ଜଲାନୀଵ ସ୍ନେହସାରାଣି ସର୍ଵତଃ । ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ବହିଶ୍ ଚାଵୃତ୍ତିମନ୍ତି ଚ
ଯେପରି ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେଉଁପରି ସବୁଠି ମଧୁର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ତ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଭିତରେ ବାହାରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ପୁନରାବୃତ୍ତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଆଭାସମାତ୍ରରୂପାଣି ତେଜାଂସ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵିଵସ୍ଵତଃ । ଜାତାନୀଵ ସ୍ଵତସ୍ ତାନି ସ୍ପନ୍ଦନାନି ନଭସ୍ଵତଃ
ସେମାନେ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତି, ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ନିଜେ ନିଜେ ଜନ୍ମିଥିବା ପରି ଲାଗେ, ଆକାଶରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥିବା ପରି।
ଵୃକ୍ଷରୂପାଣି ପତ୍ତ୍ରାଣାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାରଚେତସାମ୍ । ଅସତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽନ୍ଯସ୍ଥୋ ନୃଣାମ୍ ଇଵ
ଏହି ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ ଗଛ ଓ ପତ୍ର ପରି; ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି।
ପୁରାଣଵେଦସିଦ୍ଧାନ୍ତକଲ୍ପନାତଲ୍ପପାଲିଷୁ । ଘନନିଦ୍ରାଣି ସୁପ୍ତାନି ବିଭ୍ରନ୍ତି ଶଵତାମ୍ ଇଵ
ପୁରୁଣା ଓ ବେଦ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଓ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଟୋକରେ, ଏହିମାନେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି, ମୃତଦେହ ପାଖରେ ଯେପରି।
ପରମାର୍ଥମହାରଣ୍ଯେ ଚିଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵକୃତାଣି ଖେ । ସୂର୍ଯଦୀପକଦୀପ୍ତୀନି ଗୃହାଣି ଗହନାନ୍ଯ୍ ଅତି
ପରମ ସତ୍ୟର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆକାଶରେ ଚିତ୍ତର ଦେବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହଗୁଡିକ ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା, ଏହି ଘରଗୁଡିକ ବହୁତ ଗଭୀର ଓ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା।
ପ୍ରଜାଯମାନାନି ନଭସ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତେ ଵିଶୀର୍ଯମାଣାନି ଚ ନିର୍ନିମିତ୍ତମ୍ । ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅହଂ ତୈମିରିକାକ୍ଷଦୃଷ୍ଟକେଶୋଣ୍ଡୁକାନୀଵ ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପଶ୍ଯମ୍
ସେଇ ଘରଗୁଡିକ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ଉପଜୁଥିଲା ଏବଂ କାହାରୋ କାରଣ ଛଡ଼ା ହରାଉଥିଲା; ସେ ସମୟରେ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧ ମଣିଷ ପରି ଧୁସର ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କେବଳ କେଶର ଗୋଲା ପରି ଦେଖିଥିଲି।
ତତୋ ଽହମ୍ ଅଭିତୋ ଭ୍ରାନ୍ତସ୍ ତାଦୃଶḫ ପ୍ରଵିଚାରଯନ୍ । ବହୁକାଲମ୍ ଅସଂରୁଦ୍ଧସଂଵିଦାକାଶତାଂ ଗତଃ
ତାପରେ, ମୁଁ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଥିଲି ଏବଂ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି; ବହୁତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଚେତନା ଅପରିମିତ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅବରୋଧ ହୀନ ହୋଇଗଲା।
ଶବ୍ଦଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ତମ୍ ଅଶ୍ରୌଷମ୍ ଅହଂ ଵୀଣାସ୍ଵନୋପମମ୍ । କ୍ରମାତ୍ ସ୍ଫୁଟପଦଂ ଜାତଂ ତତ ଆର୍ଯାତ୍ଵମ୍ ଆଗତମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି, ଯାହା ବୀଣାର ସଙ୍ଗୀତ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଦେଖିଦେଖି ଏହାର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉତ୍ତମତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଶବ୍ଦଦେଶପତଦ୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଵନିତାମ୍ ଅହମ୍ । ପାର୍ଶ୍ଵେ କନକନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦପ୍ରଭଯା ଭାସିତାମ୍ବରାମ୍
ଶବ୍ଦ ଆସୁଥିବା ଦିଗକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଏକ ଜଣେ ଜୀବନ୍ତା ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଯାଙ୍କର ପାଶେ ଧଳିଥିବା ସୁନାର ଆଭାରେ ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
ଆଲୋଲମାଲ୍ଯଵସନାମ୍ ଅଲକାକୁଲଲୋଚନାମ୍ । ଲୋଲଧମ୍ମିଲ୍ଲଵଲନାମ୍ ଅନ୍ଯାଂ ଶ୍ରିଯମ୍ ଇଵାଗତାମ୍
ସେ ଗଲାପୁଲିଥିବା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚୁଲି ଅସଜ୍ଜଳ ଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ଖୋଲା ଚୁଲି ହଳୁ ହଳୁ ହଲୁଚି, ଦେଖିଲେ ନୂତନ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆସିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
କାନ୍ତକାଞ୍ଚନଗୌରାଙ୍ଗୀମ୍ ଅଙ୍ଗସ୍ଥନଵଯୌଵନାମ୍ । ଵନଦେଵୀମ୍ ଇଵାମୋଦିସର୍ଵାଵଯଵସୁନ୍ଦରୀମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକୁଥିବା ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପିଥିଲା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଯୁବାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଭରିଥିଲା, ସେ ଜଣେ ଅରଣ୍ୟ ଦେବୀ ପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଝରାଉଥିଲେ।
ସା ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଵଦନା ପୁଷ୍ପପ୍ରକରହାସିନୀ । ଯୌଵନୋଦ୍ଦାମଵଦନା ପକ୍ଷ୍ମଲେକ୍ଷଣଶାଲିନୀ
ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି, ମୁହଁରେ ଫୁଲର ଗୁଛ ହସ ଫୁଟିଥିଲା, ଯୁବାନର ଉତ୍ସାହରେ ମୁହଁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଲମ୍ବା ପାତଳ ଚକ୍ଷୁପାଟିରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଲଢ଼ ଲାଗୁଥିଲା।
ଆକାଶକୋଶସଦନା ଶଶାଙ୍କକରସୁନ୍ଦରୀ । ମୁକ୍ତାକଲାପରଚନା କାନ୍ତା ମଦନୁସାରିଣୀ
ଯାହାର ନିବାସ ଆକାଶର ଗଭୀର ଗୁହାରେ, ଯାହାର ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ମନୋହର, ମୁକ୍ତାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ସେ ମୋର ପ୍ରିୟା ମୋ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ସ୍ଵରେଣ ମଧୁରେଣେମାମ୍ ଆର୍ଯାମ୍ ଆର୍ଯଵିଲାସିନୀ । ପପାଠାକଠିନଂ ଵାମା ମତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ମୃଦୁହାସିନୀ
ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ଏହି ଉଚିତ ଓ ଶିଳ୍ପମୟ ନାରୀ, ମୋ ପାଖରେ ସ୍ମିତମୁଖେ ରହି, ଗମ୍ଭୀର ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ କିଛି କଠିନତା ସହିତ ପଢ଼ିଲେ।
ଅସଦୁଦିତରିକ୍ତଚେତନସଂସୃତିମୃଗସରିତି ମୁହ୍ଯମାନାନାମ୍ । ଅଵଲମ୍ବନତଟଵିଟପିନମ୍ ଅଭିନୌମି ଭଵନ୍ତମ୍ ଏଵ ମୁନେ
ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ, ମୁନି, ଶରଣ ନେଉଛି—ଏହି ମୃଗମାୟା ସଂସାର ନଦୀରେ ଭ୍ରମିତ, ଖାଲି ଓ ମିଥ୍ୟା ଚେତନାରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ତ ଏକ ଶିତଳ ଛାୟା ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯାହମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ତାଂ ଚାରୁଵଚନସ୍ଵନାମ୍ । ଲଲନେଯଂ କିମ୍ ଅନଯେତ୍ଯ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯୈଵ ତାଂ ଗତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ଓ ସ୍ବର ଦେଖି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କଲି, 'ଏହି ଜଣେ ନାରୀ କିଏ?' ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରି, ମୁଁ ଚାଲିଗଲି।
ତତୋ ଜଗଦ୍ଵୃନ୍ଦମଯୀଂ ମାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଃ । ଅନାଦୃତ୍ଯୈଵ ତାଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିହର୍ତୁମ୍ ଅହମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ତାପରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଜଗତର ମାୟାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି; ଏହାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି ମୁଁ ଆକାଶରେ ହାଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି।
ତତସ୍ ତାଂ ତତ୍କୃତାଂ ଚିନ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଖେ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଜଗନ୍ମାଯାଂ କଲଯିତୁଂ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମାହଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ, ସେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚିନ୍ତାକୁ ଆକାଶରେ ଛାଡି ଦେଇ, ମୁଁ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର ମନେ କରି, ବିଶ୍ୱର ମାୟାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବାରେ ଲାଗିଲି।
ଯାଵତ୍ ତାନି ତଥୋଗ୍ରାଣି ଜଗନ୍ତି ସକଲାନି ଖମ୍ । ଶୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ସଙ୍କଲ୍ପକଥନେ ତଥା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଭୟଙ୍କର ଜଗତଗୁଡିକ ଆକାଶରେ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା କଥାରେ ଯେପରି ଖାଲି ଥାଏ, ସେହିପରି ଖାଲି ଅଛି।
ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି କଦାଚିତ୍ କାନିଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ତାନି କଲ୍ପମହାକଲ୍ପଜାତାନ୍ ଏକତ୍ର ତାନ୍ ମିଥଃ
ସେ ଜଗତଗୁଡିକ କେବେ କିଛି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, କେଉଁଠି କେବେ ନାହିଁ; ସେଗୁଡିକ କଳ୍ପନା ଓ ବଡ କଳ୍ପନାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଏକାଠି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି।
ପ୍ରମତ୍ତପୁଷ୍କରାଵର୍ତାନ୍ ଉନ୍ମତ୍ତୋତ୍ପାତମାରୁତାନ୍ । ସ୍ଫୁଟିତାଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଡାକ୍କାରଘଟ୍ଟିତବ୍ରହ୍ମମଣ୍ଡପାନ୍
ଅସାବଧାନ ପଦ୍ମମାଳିକା ଭିତରେ ଘୁରୁଣି, ବିପଦର ପାଗଳ ପବନ, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଆଘାତ ପାଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୁମ୍ବଜ—
ଜ୍ଵଲତ୍କଲ୍ପାଗ୍ନିଵିସ୍ଫୋଟସ୍ଫୁଟଦୈଡବିଡାସ୍ପଦାନ୍ । ପ୍ରତପଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାକାରକଟୁମାର୍ତାଣ୍ଡମଣ୍ଡଲାନ୍
ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଭୟାନକ ଫୁଟିବା ଶବ୍ଦ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଡ଼ିଯିବା—
ଲୁଠତ୍ସୁରପୁରଵ୍ରାତଵିତତାକ୍ରନ୍ଦଘର୍ଘରାନ୍ । ରଣନ୍ମେର୍ଵାଦିକଟକଶ୍ରେଣୀନିଗରଣୋଦ୍ଭଟାନ୍
ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଦେବପୁରୀମାନଙ୍କର ଦଳର ଅନ୍ୟନ୍ୟ କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଘର୍ଘର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତ ଭଳି ଦୂର୍ଦ୍ଦମ କୋଟର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗିଳିଯିବାର ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ—
କଲ୍ପାଗ୍ନିଜ୍ଵଲନୋଲ୍ଲାସପଟତ୍ପଟପଟାରଵାନ୍ । ଆତ୍ମଭ୍ରଂଶବୃହତ୍କ୍ଷୋଭକ୍ଷୁବ୍ଧାମ୍ବରମହାର୍ଣଵାନ୍
ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାର ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର, ଆତ୍ମବିନାଶର ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତରେ ଉତ୍କଳିତ ଆକାଶର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର—
ଦେଵାସୁରନରାଗାରଘର୍ଘରାକ୍ରନ୍ଦକର୍କଶାନ୍ । ସପ୍ତାର୍ଣଵମହାପୂରପୂରିତାର୍କେନ୍ଦୁମନ୍ଦିରାନ୍
ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଘର ଭିତରୁ ଉଠୁଥିବା କଠିନ ଚିତ୍କାର ଓ ଗଞ୍ଜଣି, ସାତଟି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ଜଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମହଲ ଏହି ସବୁ ଏକ ସାଥିରେ ଅଛି।
ନ ଵିଚେତନ୍ତି କଲ୍ପାନ୍ତାନ୍ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ପରସ୍ପରମ୍ । ଏକମନ୍ଦିରସଂସୁପ୍ତାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ରଣରଯାନ୍ ଇଵ
କିନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏକ ଘରେ ଶୁଇଁଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସୈନିକମାନେ ପରି ଅଚେତନ ଅଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ରୁଦ୍ରସହସ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମକୋଟିଶତାନି ଚ । ଦୃଷ୍ଟାନି ଵିଷ୍ଣୁଲକ୍ଷାଣି କଲ୍ପଵୃନ୍ଦାନ୍ଯ୍ ଅଲଂ ମଯା
ସେଠାରେ ମୁଁ ହଜାର ହଜାର ରୁଦ୍ର, କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗଣିତ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନେକ କଳ୍ପ ଦେଖିଛି।
ତତ୍ର କ୍ଵଚିଦ୍ ଅନାଦିତ୍ଯେ ନିରହୋରାତ୍ରଭୂତଲେ । ଅକଲ୍ପଯୁଗଵର୍ଷାନ୍ତେ ଜଗଦ୍ଵ୍ଯୂହୈẖ କ୍ଷଯୋଦଯଃ
ସେଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଦିନ ରାତି ନାହିଁ, ଅପରିମାପ୍ୟ ବର୍ଷ ଓ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜଗତର ଉଦୟ ଓ ନାଶ ଘଟେ।