ତଵ ତାଵନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସର୍ଵାର୍ଥୋପଶମାତ୍ମକମ୍ । ନ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ସଂଶଯୋ ଽତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଶାନ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଜ୍ଞାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ଏହା ତାହାର ଚିହ୍ନ।
ଯḫ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ନିରାଭାସଂ ପରମ୍ ଆଭାସମ୍ ଆଗତଃ । ସ୍ଵସ୍ଥାନ୍ତẖକରଣଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ତଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ସ ପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ସଚେତନ ହୋଇ, ଆଭା ନଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଭାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିଜେ ନିଜେ ନିର୍ବିକାର, ସେ ନିଜ ସ୍ଵଭାବକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଅଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯାଦିସ୍ ତ୍ରିକାଲଗଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ । ତତ୍ରାସ୍ତି ହେମପିଣ୍ଡେ ଽନ୍ତର୍ ଇଵ ରୂପକଜାଲକମ୍
‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’, ‘ସେ’ ଏବଂ ଏପରି ତିନି କାଳ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷୟରେ ଯେ ଭ୍ରମ ଅଛି, ସେ ହେଉଛି ହେମ ଗାଠିର ଭିତରେ ରୂପର ଜାଲ ଯେପରି ରହିଥାଏ।
ହେମପିଣ୍ଡାଦ୍ ଯଥା ଭାଣ୍ଡଜାଲଂ ନାନୁପଲଭ୍ଯତେ । ତଥା ନ ଲଭ୍ଯତେ ଭିନ୍ନଂ ପରମାର୍ଥଘନାଜ୍ ଜଗତ୍
ହେମ ଗାଠିଠୁ ଭାଣ୍ଡ ମାନଙ୍କର ଜାଲା ଅଲଗା ଭାବେ ମିଳେନାହିଁ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ପରମାର୍ଥର ଗାଠିଠୁ ଅଲଗା ଭାବେ ମିଳେନାହିଁ।
ସର୍ଵଦୈଵାପି ଭିନ୍ନାତ୍ମା ସ୍ଵାଙ୍ଗଭୂତୋପଲମ୍ଭଦୃକ୍ । ସଜଗଚ୍ ଚାଜଗଚ୍ ଚୈତଦ୍ ଧେମେଵାଙ୍ଗଦରୂପକମ୍
ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ ଯାହାର ଅଂଗ ହେଉଛି ଏହି ଜଗତ—ଦୃଶ୍ୟ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁଇ ଭାବରେ—ସେ ହେଉଛି ହେମ ଭିତରେ ଅଳଙ୍କାରର ରୂପ ଯେପରି।
ରିକ୍ତଂ ଦେଶାଦିଶବ୍ଦାର୍ଥୈର୍ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ତତ୍ର ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାସ୍ତି ଚ
‘ଦେଶ’ ଆଦି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ଦେଶ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟା ଯେପରି ଅଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ତାହାରେ ଅଛି ମଧ୍ୟ ଅଛିନାହିଁ।
ଯଥୋର୍ମ୍ଯାଦି ସମେ ତୋଯେ ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରକୃଦୀହିତେ । ଭାଣ୍ଡଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଯḫପିଣ୍ଡେ ତଥେଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ଜଳରେ ଚିତ୍ରକର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାମ୍ବା ଗାଁଠିରେ ଭାଣ୍ଡମାନେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି।
ଯଥୈତଦ୍ ଅତ୍ର ନୋ ଭିନ୍ନଂ ନାଭିନ୍ନଂ ନାସ୍ତି ଚାସ୍ତି ଚ । ନିତ୍ଯଂ ତନ୍ମଯମ୍ ଏଵାଚ୍ଛଂ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ତଥା
ଏଠି ଯେପରି ଏହା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସ୍ତି ନୁହେଁ, ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ସଦା ପବିତ୍ର, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାକି, ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଅଛି।
ଅନିଖାତୈଵ ଭାତୀଯଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ସାଲଭଞ୍ଜିକା । ସୁରସସ୍ଯୈଵ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇତା ବ୍ରହ୍ମଣି ଦାରୁଣି
ଏହି ତିନି ଲୋକ ଏକ ଗଛରେ ଖୋଦା ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଖୋଦା ଯାଇନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମରେ।
ନିଖାତା ଦୃଶ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ସ୍ତମ୍ଭସ୍ଥାସ୍ ସାଲଭଞ୍ଜିକାଃ । ଅଖାତା ଏଵ ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ତ୍ରିଜଗତ୍ସାଲଭଞ୍ଜିକାଃ
ଯେତେବେଳେ ଗଛରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦାଯାଏ, ସେମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏଠି ତିନି ଲୋକର ମୂର୍ତ୍ତି ଅଖୋଦା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯ ଏଵାନ୍ତସ୍ ତରଙ୍ଗାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ସରସ୍ଯ୍ ଅତିରସେ ଭାନ୍ତି ଚିଦ୍ଘନାମୃତଵୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି ଅନ୍ତରରେ ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଅଟଳ ଅଛି, ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦେଖାଯାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱର ଝିଅଠିରେ, ଚେତନାର ଅମୃତ ବର୍ଷା ଚମକୁଛି।
ଅଵିଭାଗେ ଵିଭାଗସ୍ଥା ଅକ୍ଷୋଭେ କ୍ଷୁଭିତା ଇଵ । ଅଵିଭାତା ଵିଭାନ୍ତୀଵ ଚିଦ୍ଘନେ ସୃଷ୍ଟିଵୃଷ୍ଟଯଃ
ଅଖଣ୍ଡ ଏକତାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ଅଚଳ ଭିତରେ କ୍ଷୁଭିତ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନାର ଘନ ମାସ୍ତରେ, ସୃଷ୍ଟିର ବର୍ଷା ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଏକାଉଁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ପରମାଣୌ ପରମାଣାଵ୍ ଅତ୍ର ସଂସାରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଵିଭାତି ଭାସୁରାରମ୍ଭୈର୍ ଅପି ଭାତି ନ କିଞ୍ଚନ
ଏଠି ପରମାଣୁ ଭିତରେ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଦୀପ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଆକାଶକାଲପଵନାଦିପଦାର୍ଥଜାତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗରହିତସ୍ଯ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନଙ୍ଗମ୍ । ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ସକଲଭାଵଵିକାରଶୂନ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଆହୁର୍ ଅଜରଂ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍
ଆକାଶ, କାଳ, ପବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ମିଶି ଯେଉଁଠି ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଅଛି, ସେ ଅଙ୍ଗହୀନ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ଅଙ୍ଗ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଯାହା ଅଛି, ସମସ୍ତ ଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ, ଏହି ଅଜର ପରମାତ୍ମା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି।
ଯଥାଚେତ୍ଯେ ଚେତନତା ଯଥାକାଲେ ଚ କାଲତା । ଯଥା ଚ ଵ୍ଯୋମତାଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅଜଡେ ଚ ଜଡତା ଯଥା
ଯେପରି ଜଣା ଜିବରେ ଚେତନା ଅଛି, ସମୟ ଯାଉଥିବା ଘଟଣାରେ ସମୟ ଅଛି, ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଅଛି, ଅଚେତନ ଜିନିଷରେ ଅଚେତନତା ଅଛି,
ଯଥାଵାଯୌ ଚ ଵାଯୁତ୍ଵମ୍ ଅଭୂତାଦୌ ଚ ଭୂତତା । ଯଥାସ୍ପନ୍ଦାତ୍ମନି ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାମୂର୍ତେ ଚ ମୂର୍ତତା
ଯେପରି ପବନରେ ପବନତା ଅଛି, ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଭୂତତା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହଳଚଳ ଅଛି ସେଠି ହଳଚଳ ଅଛି, ନିରାକାରରେ ଆକାର ଅଛି,
ଯଥାଭିନ୍ନେ ଚ ଭିନ୍ନତ୍ଵଂ ଯଥାନନ୍ତେ ଚ ସାନ୍ତତା । ଯଥାଦୃଶ୍ଯେ ଚ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଯଥାସର୍ଗେଷୁ ସର୍ଗତା
ଯେପରି ଅଖଣ୍ଡରେ ଖଣ୍ଡତା ଅଛି, ଅସୀମରେ ସୀମା ଅଛି, ଦୃଶ୍ୟ ନହେଁଥିବାରେ ଦୃଶ୍ୟତା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ ସେଠି ସୃଷ୍ଟିତା ଅଛି,
ଏତତ୍ କ୍ରମେଣ ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵଦ ମେ ଵଦତାଂ ଵର । ଆଦିତḫ ପରିପାଟ୍ଯୈଵ ବୋଧ୍ଯନ୍ତେ ହ୍ଯ୍ ଅଲ୍ପବୋଧିନଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଉତ୍ତମ କଥାକାର, ଦୟାକରି ଏହି ଦିନ୍ଦିନ ଅନୁସାରେ ମୋତେ କହ, କାରଣ ଅଳ୍ପ ବୁଝିବା ଲୋକମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି.
ତଦ୍ ଅନନ୍ତଂ ମହାକାଶଂ ମହାଚିଦ୍ଘନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଵେଦ୍ଯଵିଦ୍ରସମଯଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଏକଂ ସମସ୍ଥିତି
ସେଇ ଅସୀମ, ବିଶାଳ ଆକାଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନାର ଏକ ଏକତା, ଯାହାକୁ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଯାହାରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ଜଣାଯିବା ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ, ଏକା, ସମସ୍ଥିତିରେ ଅଛି ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵୀଶ୍ଵରାଦ୍ଯନ୍ତେ ମହାପ୍ରଲଯନାମନି । ଶବ୍ଦାର୍ଥେ ରୂଢିମ୍ ଆପନ୍ନେ ଯଚ୍ ଛୁଦ୍ଧମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ନାମଗୁଡିକର ଅର୍ଥ ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯାହା ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ।
ସର୍ଗସ୍ଯ କାରଣଂ ତତ୍ର ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପପଦ୍ଯତେ । ମଲମ୍ ଆକାରବୀଜାଦି ମାଯାମୋହଭ୍ରମାଦିକମ୍
ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ କିଛି ନୁହେଁ—ନ କଳୁଷ, ନ ଆକାରର ବୀଜ, ନ ମାୟା, ଭ୍ରମ, ମୋହ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ।
କେଵଲଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତପରିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଯତ୍ର କିଲ ଖମ୍ ଅପି ସ୍ଥୂଲମ୍ ଅଶ୍ମଵତ୍
କେବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ପଥର ପରି ଥିବା ଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ନ ଚ ନାସ୍ତୀତି ତଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵପୁର୍ ଯତଃ । ନ ଚୈଵାସ୍ତୀତି ତଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ଯୁକ୍ତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଲଂ ଯତଃ
ଏହା ଅସ୍ତି ନୁହେଁ ବୋଲି କହିବା ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି; ଏହା ଅଛି ବୋଲି କହିବା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ପାରେ।
ନିମେଷଯୋଜନଶତଂ ପ୍ରାପ୍ତାଯାମ୍ ଆତ୍ମସଂଵିଦି । ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଯଦ୍ ରୂପଂ ରୂପଂ ତସ୍ଯ ପଦସ୍ଯ ତତ୍
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଏକ ଚକ୍ଷୁପଟ ମାନେ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯିବା ସମୟରେ, ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାର ଏହି ରୂପ।
ତସ୍ମିନ୍ ପଦେ ଜଗଦ୍ରୂପଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଫୁରତ୍ । ସକାରଣମ୍ ଇଵାକାରକରାଲମ୍ ଇଵ ଭେଦଵତ୍
ସେହି ପଦରେ, ଏହି ଜଗତର ଯେଉଁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ— ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କାରଣ ସହିତ, ରୂପ ଥିବା ପରି, ଭୟଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ଥିବା ପରି—
ତତ୍ ସର୍ଵଂ କାରଣାଭାଵାନ୍ ନ ଜାତଂ ନ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାକାରଯୁକ୍ତଂ ନ ଜଗନ୍ ନ ଚ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯସଂଯୁତମ୍
ଏହା ସବୁ କାରଣ ନଥିବାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜଗତରେ ରୂପ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା ସହିତ ଏହା ଜଡିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅକାରଣକଂ ତସ୍ଯ ସତ୍ତା ନେହୋପପଦ୍ଯତେ । ସ୍ଵଯଂ ନିତ୍ଯାନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ କୋ ଽତ୍ରାପହ୍ନଵଶକ୍ତିମାନ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ନିଜେ ନିତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଜିନିଷକୁ କିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ?
ନ ଚ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଜଗତẖ କାରଣଂ ଭଵେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାମୂର୍ତଂ ସୁମୂର୍ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଃ
ଶାନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱର କାରଣ ହେବା ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାର ଆକାର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅବ୍ରହ୍ମ ଆକାର ସହିତ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍ର ଜଗଦ୍ରୂପଂ ଯଦ୍ ଆଭାନଂ ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଆଭାତି ଚିଦାକାଶଂ ଚିତି ସ୍ଥିତମ୍
ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱର ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାର ଅଛି, ସେଠି ଏହି ଜିନିଷ ଅଛି। ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଜ୍ଞାନରେ ବସିଛି।
ଜଗଚ୍ ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଭାଵାଶ୍ ଚ ତଥାଭାଵୋ ଭ୍ରମାଦି ଚ । ସର୍ଵମ୍ ଏକମ୍ ଅଜଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯମ୍ ଅନାମଯମ୍
ବିଶ୍ୱ, ଚେତନା, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭାବ, ଦେଖାଯିବା ଆକାର, ଭ୍ରମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ—ଏସବୁ ଏକ, ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।