ଵିଚିତ୍ରରତ୍ନରଶ୍ମ୍ଯୋଘ ଇଵ ନାନାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍ । ଆଭାସମାତ୍ରଂ ନାମ୍ବ୍ଵାତ୍ମ ନ ଘନଂ ନ ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍
ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ରଶ୍ମି ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷ; ଏହା ପାଣି ନୁହେଁ, ଘନ ନୁହେଁ, ମାଟି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ରୂପାଲୋକମନୋମାତ୍ରଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଖେ ଵିଚିତ୍ରମଣିଵ୍ଯୂହକରଜାଲମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସଂସାର ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନ ମାତ୍ର; ଏହା ଶୂନ୍ୟତାରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବିଚିତ୍ର ମଣିର ଗଠନରୁ ଧୂଳିକଣାର ଜାଲ ବନ୍ଧିଯାଏ।
ନେହ ସତ୍ଯାନି ଭୂତାନି ନ ଜଗତ୍ତା ନ ଶୂନ୍ଯତା । ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ଯରତ୍ନେଶପ୍ରଭାଜାଲଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ବାସ୍ତବ ବସ୍ତୁ, ନାହିଁ; ଏଠି ଜଗତ ବି ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟତା ବି ନାହିଁ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମନାମକ ମଣିର ମାନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ସୃଷ୍ଟଯୋ ଦୃଷ୍ଟଯୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯୋ ନାନାତାମନନାତ୍ମକାଃ । ଅମୂର୍ତା ଏଵ ଭାସନ୍ତେ କଲ୍ପାନ୍ତାର୍କଗଣାଘନାଃ
ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦେଖା ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ରୂପହୀନ ଅଟୁଟ ଅଛି; ସେମାନେ ଯେମିତି ଯୁଗାନ୍ତରେ ରବିମାଳା ଘନ ଆଲୋକରେ ଚମକେ।
ଏଵଂ ତାଵଦ୍ ଘନୀଭୂତḫ ପିଣ୍ଡଗ୍ରାହୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପିତେ ଽର୍ଥେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଶୂନ୍ଯତୈଵାଵଗମ୍ଯତେ
ଏପରି ଭାବେ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଘନ ଦେହ ବା ଦୃଢ଼ ଆକୃତିକୁ ଧରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜିନିଷ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଠି ଆକାଶରେ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଅସ୍ଯାମ୍ ଅଵସ୍ତୁଭୂତାଯାଂ କଥଂ ଭାଵନିବନ୍ଧନମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦାକାଶତରୌ ଵିଶ୍ରାନ୍ତẖ କୋ ଵିହଙ୍ଗମଃ
ଏହି ଅସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ, ମନରେ କୌଣସି ଭାବନା ରହିପାରିବ କିପରି? ଆଗାମୀ ଆକାଶ ଗଛରେ କେଉଁ ପକ୍ଷୀ ବସିପାରିବ?
ପିଣ୍ଡତ୍ଵଂ ନାସ୍ତି ଭୂତାନାଂ ଶୂନ୍ଯତା ନ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ଚିତ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ ଏଵାସ୍ତଂ ଶେଷଂ ସତ୍ ତତ୍ର ଵସ୍ ସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେଇ ଏଠି ସତ୍ୟ, ଏହିଠାରେ ତୁମେ ବସିଛ।
ଅନାନା ସମମ୍ ଏଵାସ୍ତେ ନାନାରୂପୋ ଵିବୋଧଵାନ୍ । ଅନ୍ତରାଲୀନନାନାର୍ଥୋ ଯଥା କନକପିଣ୍ଡକଃ
ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଜଣାପଡ଼େ ନାନା ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନରୂପରେ; ଏହାର ନାନା ଆକୃତି ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଗୋଲ୍ଡର ଗଠାରେ ନାନା ଆକୃତି ଲୁଚିଥାଏ।
ଯଥାସ୍ଥିତସ୍ଯ ସାହନ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଚିତ୍ରଂ ଵିଲୀଯତେ । ଜ୍ଞସ୍ଯାଵାଚ୍ଯମ୍ ଅଚିତ୍ତଂ ସତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ଏହା ନିଜେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସମସ୍ତ ବିବିଧ ଜଗତ ଏହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ କିଛି କୁହିହେବା ନୁହେଁ, ମନ ନଥାଏ, ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ।
କ୍ଲିଷ୍ଯତେ କେଵଲଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଉତ୍ତରାଧରଦର୍ଶନୈଃ । ସ୍ତୋକଯାଭ୍ଯସ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସତ୍ଯୋ ଽର୍ଥୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ
ମାନସିକ ଭିନ୍ନତା ଓ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଧାରଣାରେ କେବଳ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଯଦି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିବ।
ଵିରାଡୋଜୋ ଵିରହିତଂ କାର୍ଯକାରଣତାଦିଭିଃ । ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵିଷ୍ଯତ୍ସ୍ଥଂ ଜଗଦ୍ ଅଙ୍ଗ ହ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵମ୍
ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ କୌଣସି କାରଣ-ଫଳ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ । ଏହି ସଂସାର, ଯେଉଁଥିରେ ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଅଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ।
ଯେନ ବୋଧାତ୍ମନା ବୁଦ୍ଧଂ ସ ଜ୍ଞ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଅଦ୍ଵୈତସ୍ଯୋପଶାନ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ । ଯିଏ ଅଦ୍ୱୈତ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ ନାହିଁ ।
ପୂର୍ଵୋକ୍ତାସ୍ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଉପଦେଶଵିଶେଷଣାଃ । ଜ୍ଞସ୍ଯାନୁଭଵମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସତସ୍ ସାଧୁକଥା ଇଵ
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସମସ୍ତ ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକେ ଖାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାତ୍ର । ଏହାମାନେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଯେପରି ଭଲ କଥା ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ପିଣ୍ଡତ୍ଵଂ ନାସ୍ତି ଭୂତାନାଂ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵମ୍ । ଅତ ଏଵ ମନୋ ନାସ୍ତି ଶେଷଂ ସତ୍ ତତ୍ର ଵସ୍ ସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହିକାରଣରୁ ମନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବସିଛ ।
ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵମ୍ ଏଵାନ୍ତଶ୍ ଚେତନସ୍ଯାସ୍ଯ ଚେତନମ୍ । ଉଦିତଂ ତଦ୍ ଅନର୍ଥାଯ ଶ୍ରେଯସେ ଽନୁଦିତଂ ଭଵେତ୍
ଚେତନାର ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବାହାରକୁ ମୁଖ କରେ, ସେଇ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସଚେତନତା। ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉଦିତ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯଦି ଉଦିତ ହୁଏନି, ତେବେ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ତସ୍ଯାନୁଦଯସଂଵିତ୍ତେର୍ ଭଵ ନିତ୍ଯଂ ସମାହିତଃ । ସସ୍ପନ୍ଦୋ ଵା ଗତସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଶଙ୍କାମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ତାଂ ଭଵେ
ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ବାହ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏନି, ସେଠାରେ ସଦା ସଚେତନ ଓ ଏକାଗ୍ର ରୁହ। ଚେତନା କମ୍ବା ଅଚେତନ, ଦୁଇଥିରେ ଯାହା ହେଉ, ସେଇ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ସେଠି ରୁହ।
ଉଦିତଂ ବାହ୍ଯତାମ୍ ଏତ୍ଯ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ପିଣ୍ଡତାମ୍ । ସ୍ଵଯଂ ସଂଵେଦନାଦ୍ ଏଵ ଜାଡ୍ଯାଦ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୈଲତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବାହାରକୁ ଯାଇ ଏକ ଅଲଗା ଆକାର ନେଇଥାଏ। ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ମୂର୍ଖତାରେ, ଏହା ପାଣି ଯେମିତି ପାହାଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ଯର୍ଥଵଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ବୋଧୋ ଽବୋଧେନ ପିଣ୍ଡତାମ୍ । ତଦ୍ଗ୍ରାହକତଯା ଚିତ୍ତଂ ଭୂତ୍ଵା ବଧ୍ନାତି ଦେହକମ୍
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଭଳି, ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିବାକୁ ମନ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ନିଜକୁ ଦେହ ସହ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
ଏତାଵତୀଷ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥାସୁ ବୋଧସ୍ଯୋଦେତି ନାନ୍ଯତା । ଶବ୍ଦକଲ୍ପନଯା ଭେଦẖ କେଵଲଂ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନୁହେଁ। ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନା କରି ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ମନର ଉପଜା।
ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ବୋଧସ୍ଯ ଭାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମୈଵାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । କୁତୋ ଽନ୍ଯା ଚେତ୍ଯତା ତସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ଯ୍ ଉନ୍ମୁଖତାତ୍ମନଃ
ବାହାର ଓ ଭିତର ଦୁଇଁଠି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯଦି ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ବାହାରକୁ ମୁଖ କରିବା, ତେବେ ତାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଥିବା କିପରି ସମ୍ଭବ?
ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ବୋଧସ୍ଯ ଭାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମୈଵାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଅନ୍ତସ୍ତ୍ଵେନ ବହିଷ୍ଟ୍ଵେନ ଚୈଵାସ୍ଯ ମନସୋ ଯଥା
ବାହାର ଓ ଭିତର ଦୁଇଁଠି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ମନ ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁହିଁଠି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ବୋଧସ୍ଯାକାଶକଲ୍ପତ୍ଵାତ୍ କାଲାକାଶାଦି ତଦ୍ଵପୁଃ । ପଦାର୍ଥାଶ୍ ଚୈଵ ଖାତ୍ମାନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵନ୍ ନାର୍ଥରୂପି ଖମ୍
ଜ୍ଞାନ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଥିବାରୁ, ଏହାର ରୂପ ସମୟ, ଆକାଶ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ। ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ।
ବାହ୍ଯାର୍ଥତାଂ ଚାନ୍ତରତ୍ଵଂ ବୋଧୋ ଽବୋଧଵଶାଦ୍ ଵ୍ରଜେତ୍ । ନାସଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ହି ବୋଧତ୍ଵଂ ଗନ୍ତୁଂ ଶକ୍ତଂ ଜଡଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ମନେ ହେବା କେବେ ବାହ୍ୟ, କେବେ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ଓ ଜଡ ଜିନିଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇପାରେ ନାହିଁ।
ବୋଧୋ ଦୃଶ୍ଯଦଶାଂ ନୈତି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵାପି ଚ ତାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସଦ୍ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଏଵାସ୍ତେ ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ନାନ୍ଯତାମ୍
ଜ୍ଞାନ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହେନାହିଁ; ସତ୍ୟ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଥାଏ, ଏକ ମାତ୍ର ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୁଦ୍ଧବୋଧୈକପରିଣାମେ କୃତୋଦଯେ । ବୋଧାବୋଧାର୍ଥଶବ୍ଦାନାଂ ସ୍ମୃତିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ଜ୍ଞାନ' ଓ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବୋଲି ଶବ୍ଦର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯିବ।
ଆତିଵାହିକଦେହାନାଂ ଚିତ୍ତାନାମ୍ ଏଵ ଜାଯତେ । ଆଧିଭୌତିକତାବୋଧୋ ଦୃଢଭାଵନଯା ସ୍ଵଯମ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଥିବା ଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଅନୁଭୂତିର ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଆକାଶଵିଶଦୈଶ୍ ଚିତ୍ତୈର୍ ଭାଵିତୈଷାତିଵାହିକୈଃ । ଆଧିଭୌତିକତା ମିଥ୍ଯା ନଟୈର୍ ଇଵ ପିଶାଚତା
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ସେହିପରି ଭାବିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ମିଥ୍ୟା; ଯେପରି ନଟମାନେ ମଞ୍ଚରେ ଭୂତ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହା କେବଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅଭ୍ରମଣାଭ୍ଯାସାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାତୈଷୋପଶାମ୍ଯତି । ନୋନ୍ମତ୍ତୋ ଽସ୍ମୀତି ସମ୍ବୋଧାଚ୍ ଛାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମତ୍ତତା କିଲ
ଯେଉଁ ଭ୍ରାନ୍ତି ଅସତ୍ୟ ବିଚାରର ଅଭ୍ୟାସରୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆସେ; ଯେପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ 'ମୁଁ ପାଗଳ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ତାଙ୍କର ପାଗଳପନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତେସ୍ ସ୍ଵଯଂ ପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵାସନା ଵିନିଵର୍ତତେ । ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନତଯା ବୁଦ୍ଧେ କସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ କିଲ ଭାଵନା
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଅପସାରିଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯଦି ଜଣେ ଜାଣିଲେ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ, ତେବେ ଆଉ କଣ ଭାବନା ରହିପାରିବ?
ଵାସନାତାନଵେନୈଵ ସଂସାର ଉପଶାମ୍ଯତି । ଵାସନୈଵ ମହାନ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ ଏତଚ୍ଛେଦପରା ବୁଧାଃ
ମନର ଆଗ୍ରହ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଏହି ସଂସାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଆଗ୍ରହ ବଡ଼ ଗଠଠି, ଏବଂ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ କାଟିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।