ଜ୍ଞେନାମଲପଦସ୍ଥେନ ଦୀପେନେଵ ନ ଚେତ୍ଯତେ । ତମୋ ହାର୍ଦଂ ଯଥା ବାହ୍ଯଂ ରାଗଦ୍ଵେଷଭଯାଦିଵତ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ସେ ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରିକି ବାହାର ଦୀପ ଘରଭିତର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ରଜୋରହିତସର୍ଵାଶଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ପରମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଅସମ୍ଭଵତ୍ତମୋରୂପଂ ପ୍ରଣମେତ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞଭାସ୍କରମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ରଜ ରହିତ, ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଦର ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଭେଦପ୍ରଵିଲଯେ ଜାତେ ଚିତ୍ତେ ଚାଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତେ । ଯା ସ୍ଥିତିḫ ପ୍ରାପ୍ତବୋଧସ୍ଯ ନ ଵାଗ୍ଗୋଚରମ୍ ଏତି ସା
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଗଳିଯାଏ ଓ ମନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗୃତ ଜନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ।
ଦଦାତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ମଯବୁଦ୍ଧେର୍ ନିର୍ଵାଣଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଅହର୍ନିଶଂ ପରମଯା ଚିରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦିତଃ
ଏହି ଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ମନକୁ, ଯେଉଁଠି ଦିନ ରାତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଇଛି, ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଈଶ୍ଵରẖ କୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦ୍ଯତେ । ଏତନ୍ ମେ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନ୍ କିଏ? ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏହି ସତ୍ୟ କଥାକୁ ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ।
ଈଶ୍ଵରୋ ନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦୂରେ ନ ଚ ସୁଦୁର୍ଲଭଃ । ମହାବୋଧମଯୈକାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମୈଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଭଗବାନ୍ କେବେ ଦୂର ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ମହାଜ୍ଞାନର ସାର, ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର।
ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵଂ ତତସ୍ ସର୍ଵଂ ସ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତଶ୍ ଚ ସଃ । ସୋ ଽନ୍ତସ୍ ସର୍ଵମଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ସେଠାରେ ସବୁ କିଛି ଅଛି, ସେଠାରୁ ସବୁ କିଛି ହୁଏ, ସେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସବୁ କିଛି ସେ ହିଁ। ସେ ସଦା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଇମାḫ ପ୍ରତୀଯନ୍ତେ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵିକ୍ରିଯାଃ । ଅକାରଣଂ କାରଣତୋ ଗତଯḫ ପଵନାଦ୍ ଇଵ
ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯେଉଁ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମୂଳ କାରଣରୁ କାରଣ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ହାବାରୁ ଚଳନ ହୁଏ।
ଅନିଶଂ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏନଂ ସର୍ଵାସ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ । ଯଥାଭିମତଦାନେନ ସର୍ଵତୋ ଭୂତଜାତଯଃ
ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଜେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେପରି ଦାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ସୁବହୂନ୍ଯ୍ ଏଷ ଜନ୍ମାନି ଯଥାଭିମତଯେଚ୍ଛଯା । ଯଦା ସମ୍ପୂଜିତସ୍ ତେନ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ତାକୁ କୃପା କରନ୍ତି।
ପ୍ରସନ୍ନସ୍ ସନ୍ ମହାଦେଵସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମା ମହେଶ୍ଵରଃ । ବୋଧାଯ ପ୍ରେରଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦୂତଂ ପୂତଂ ଶୁଭେହିତୈଃ
ମହାଦେବ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଦୂତକୁ ତ୍ୱରିତ ପଠାନ୍ତି, ଜାଗୃତି ପାଇଁ।
ଆତ୍ମନା ପରମେଶେନ କୋ ଦୂତḫ ପ୍ରେର୍ଯତେ ମୁନେ । ସ ଦୂତୋ ବୋଧନଂ ଚାପି କରୋତି ଵଦ ମେ କଥମ୍
ହେ ମୁନି, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜେ କେଉଁ ଦୂତକୁ ପଠାନ୍ତି? ସେ ଦୂତ କିପରି ଜାଗୃତି ଆଣେ, ମୋତେ କୁହ।
ଆତ୍ମସମ୍ପ୍ରେରିତୋ ଦୂତୋ ଵିଵେକୋ ନାମ ନାମତଃ । ହୃଦ୍ଗୁହାଯାଂ ସ ଵରଦସ୍ ତିଷ୍ଠତୀନ୍ଦୁର୍ ଇଵାମ୍ବରେ
ଆତ୍ମାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ଏକ ଦୂତ ଅଛି, ତାହାକୁ ବିବେକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଚାଲିଥାଏ, ଆକାଶରେ ଚାଁଦ ଯେମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେମିତି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାଏ।
ସ ଏଷ ଵାସନାତ୍ମାନଂ ଜନ୍ତୁଂ ବୋଧଯତି କ୍ରମାତ୍ । ସଂସାରସାଗରାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତାରଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକିନମ୍
ଏହି ବିବେକ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଜନ୍ମଜାତ ଆଦତରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀକୁ ସଚେତନ କରେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ନାହିଁ, ସେଠାରୁ ସଂସାର ସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ବୋଧାତ୍ମୈଷୋ ଽନ୍ତରାତ୍ମୈଵ ପରମḫ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଅସ୍ଯୈଵ ଵାଚକୋ ରାମ ପ୍ରଣଵୋ ଵେଦସମ୍ମତଃ
ଏହି ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ। ହେ ରାମ, ଏହାର ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି 'ଓଁ', ଯାହାକୁ ବେଦରେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଛି।
ଜପହୋମତପୋଦାନପାଠଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାକ୍ରମୈଃ । ଏଷ ପ୍ରସାଦ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ନରନାଗସୁରାସୁରୈଃ
ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଦାନ, ପାଠ ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ମଣିଷ, ନାଗ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଯୌର୍ ମୂର୍ଧା ପୃଥିଵୀ ପାଦୌ ତାରକା ରୋମରାଜଯଃ । ଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥୀନି ହୃଦଯଂ ଵ୍ଯୋମାସ୍ଯ ପରମେଷ୍ଠିନଃ
ଆକାଶ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ପାଦ, ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ରୋମ, ପଞ୍ଚଭୂତ ତାଙ୍କର ହାଡ଼, ହୃଦୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆକାଶ, ଏବଂ ମୁଖ ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର।
ସର୍ଵତ୍ରୈଷ ଚିଦାତ୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଵାତି ଜିଘ୍ରତି ପଶ୍ଯତି । ତେନୈଷ ସର୍ଵତୋଲକ୍ଷ୍ଯକରକର୍ଣାକ୍ଷିପାଦଭୃତ୍
ଏହି ଚେତନା ସର୍ବତ୍ର ଥିବାରୁ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଘ୍ରାଣ କରେ, ଦେଖେ; ଏହିପରି, ସେ ସମସ୍ତ ହାତ, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, କାନ ଏବଂ ରୂପର ଧାରକ।
ଵିଵେକଦୂତମ୍ ଉଦ୍ବୋଧ୍ଯ ହତ୍ଵା ଚିତ୍ତପିଶାଚକମ୍ । ଆତ୍ମନା ପଦଵୀଂ ସ୍ଫାରାଂ ଜୀଵẖ କାମ୍ ଅପି ନୀଯତେ
ବିବେକର ଦୂତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ମନର ପିଶାଚକୁ ନଶ୍ୱନ କରି, ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ପଥରେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଠାକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵଵିକଲ୍ପୌଘାନ୍ ଵିଧୂଯାନର୍ଥସଙ୍କଟମ୍ । ପୌରୁଷେଣାତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରସାଦ୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ପ୍ରସନ୍ନ କର।
ଭ୍ରମନ୍ମନḫପିଶାଚେ ଽସ୍ମିନ୍ କଲ୍ଲୋଲଜଲଦାକୁଲେ । ସଂସାରରାତ୍ରିତିମିରେ ସ୍ଵାତ୍ମୈଵାପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଏହି ତରଙ୍ଗ ଓ ମେଘରେ ଭରିଥିବା ଅସ୍ଥିର ସମୁଦ୍ରରେ, ମନ ଏକ ପିଶାଚୀ ପରି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ; ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ, ନିଜ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର।
ଅବୋଧମରଣାଵର୍ତେ କଲ୍ଲୋଲାକୁଲକୋଟରେ । ତୃଷ୍ଣାକଲ୍ଲୋଲତରଲେ ସ୍ଵମନଶ୍ଚଣ୍ଡମାରୁତେ
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ, ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ, ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ତୀବ୍ର ବାତାସରେ ଉଡୁଛି—
ମହାଜଡଜଵାଧାରେ ସଂସାରଵିଷମାର୍ଣଵେ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହଗହନେ ଵିଵେକḫ ପୋତକୋ ମହାନ୍
ମହା ଅବିବେକର ଧାରାରେ, ସଂସାରର ବିଷାକ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ମଗରମାଛ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ବିବେକ ହେଉଛି ବଡ଼ ଛୋଟ ନୌକା।
ପୂର୍ଵଂ ଯଥାଭିମତପୂଜନସୁପ୍ରସନ୍ନୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଵେକମ୍ ଇହ ପାଵନଦୂତମ୍ ଆତ୍ମା । ଜୀଵଂ ପଦଂ ନଯତି ନିର୍ମଲମ୍ ଏକମ୍ ଆଦ୍ଯଂ ସତ୍ସଙ୍ଗଶାସ୍ତ୍ରପରମାର୍ଥପରାଵବୋଧୈଃ
ଯେପରି ଇଚ୍ଛାମତ ପୂଜାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ଦୂତ ଭାବେ ବିବେକ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଜଣା ଠିକ୍ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆତ୍ମା ଜୀବକୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ଆଦି ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଏ।
ପରିପୁଷ୍ଟଵିଵେକାନାଂ ଵାସନାମଲମ୍ ଉଜ୍ଝତାମ୍ । ମହତ୍ତା ମହତାମ୍ ଅନ୍ତẖ କାପ୍ଯ୍ ଅପୂର୍ଵୈଵ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ବିବେକକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଦତଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ମହାନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଔଦାର୍ଯୋଦାରମର୍ଯାଦାଂ ମତିଂ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯସୁନ୍ଦରୀମ୍ । ମହତାଂ ନାଵଗାହନ୍ତେ ଭୁଵନାନି ଚତୁର୍ଦଶ
ମହାନ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦାୟାଳୁ ହୃଦୟ, ଉଦାରତାର ସୀମା, ଏବଂ ଗଭୀର ମନର ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଏହି ଚୌଦ଼ଟି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଜଗଦ୍ ଇତି ପ୍ରରୂଢେ ପ୍ରତ୍ଯଯେ ସତାମ୍ । ବାହ୍ଯଞ୍ ଚାନ୍ତଶ୍ ଚରନ୍ନ୍ ଅର୍ଥଗ୍ରହୋ ମୋହଶ୍ ଚ ଶାମ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ଯେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି ମାତ୍ର, ସେତେବେଳେ ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଯାହା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ବସ୍ତୁକୁ ଧରିବା ଏବଂ ଭ୍ରମ ଦୁହିଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁଵତ୍ ତାପଜଲଵତ୍ କେଶୋଣ୍ଡୁକଵଦ୍ ଅମ୍ବରେ । ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯାଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତୌ ଵାସନାପ୍ରତ୍ଯଯẖ କୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗୋଲାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନର ଲୁଚିଥିବା ଆଦତରେ କେମିତି ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇପାରିବ?
ଵାସନାପ୍ରତ୍ଯଯଶମେ ଶୂନ୍ଯଂ ଵ୍ଯୋମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ । ସାପ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ଥା ମନୋ ଽସଚ୍ ଚେତ୍ ତତସ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଵିଵେକିନା
ବାସନା ଓ ସଂସ୍କାର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନର ଏକ ଗଢ଼ା ଧାରଣା ହୁଏ, ତେବେ ବିବେକୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ତ୍ରଯମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଯାଵସ୍ଥା ତ୍ରଯେଣାନେନ ଵର୍ଜିତା । ପଶ୍ଯନ୍ତୀଵାପ୍ଯ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସାଵସ୍ଥା ପରମୋଦିତା
ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା, ଦେଖୁଥିବା ପରି ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନଥିବା ଭଳି ଲାଗେ; ସେଇ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା।