ସଜ୍ଜନୋ ହି ସମୁତ୍ତାର୍ଯ ଵିପଦ୍ଭ୍ଯୋ ନିକଟସ୍ଥିତମ୍ । ନିଯୋଜଯତି ସମ୍ପତ୍ସୁ ସ୍ଵାଲୋକେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ
ସଜ୍ଜନ ମନେଷ୍ଵର, ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ସେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିର କରାନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକରେ ସବୁକୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତିḫ ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଵିଵେକିନୋ ନିଜାର୍ଥେଷୁ ସନ୍ତୋଷଶ୍ ଚୋପଜାଯତେ
ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଅଗ୍ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତସ୍ ସନ୍ତୋଷାମୃତନିର୍ଭରଃ । ଵିଵେକୀ କ୍ରମଶସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପେକ୍ଷିତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହେ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କ୍ରମେ ନିଜ ଲାଭକୁ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଦଦାତି କଣପିଣ୍ଯାକଶାକାନ୍ଯ୍ ଅପି ହି ଯାଚତେ । ତେନୈଵାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ସ୍ଵମାଂସାନି ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟେ ଚାଉଳ, ପିଠା, ଶାକ ମାଗିଲେ ସେ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଦାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରେ।
ନୂନଂ ଵିରଲଚିନ୍ତାନାଂ ଵିଵେକମ୍ ଅନୁଧାଵତାମ୍ । ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଲଘୁତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଧାଵତାମ୍ ଇଵ ଗୋଷ୍ପଦମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଏଦିକ ସେଦିକ ଭାବନାରେ ଭରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବିବେକ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁର୍ଖତା ଏବଂ ହଳୁକାପଣା ଏମିତି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଦୌଡ଼ିଲେ ଏକ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଜଳସ୍ଥଳ ତିଆରି ହୁଏ।
ପରାର୍ଥାଦାନଵିରତିଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ଆହର୍ତଵ୍ଯା ଵିଵେକେନ ତତସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଅରକ୍ତତା
ପ୍ରଥମେ, ଚେଷ୍ଟା କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଆଣିବାକୁ ହେବ।
ତତୋ ଭୋଗନିରାସେନ ସହ ସ୍ଵାର୍ଥନିରାକୃତିଃ । ପରମାଯୈ ସ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ କ୍ରିଯତେ କୃତିଭିẖ କ୍ରମାତ୍
ଏହା ପରେ, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ନ ତାଦୃଶଂ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୁẖଖଂ ନରକକୋଟିଷୁ । ଯାଦୃଶଂ ଯାଵଦାଯୁଷ୍କମ୍ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନଶାସନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ କିମ୍ବା ଅନେକ ନରକରେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜୀବନ ଭରି ଧନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଚିନ୍ତା ଓ ଶ୍ରମ।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ଗମନେ ରମଣେ ଽର୍ଜନେ । ଆଢ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ତାପରା ଏଵ ନ ତୁ ମୂଢା ଵିଦନ୍ତି ତାମ୍
ବସିବା, ସୋଇବା, ଯାତ୍ରା କରିବା, ଚଳିବା, ଭୋଗ କରିବା କିମ୍ବା ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା—ଏ ସବୁ କାମରେ ଧନୀମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥା ଵିତତାନର୍ଥାସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସନ୍ତତାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ଵିପରୀତେନ ଭାଵିତାଃ
ସମ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଧନ ସଦା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଭୋଗ ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ—ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ବୁଝନ୍ତି।
ତାଵନ୍ ନାଯାତି ଵୈଵଶ୍ଯଂ ଚିନ୍ତାଵିଷଵିଜୃମ୍ଭଣୈଃ । ଯାଵଦ୍ ଅର୍ଥମହାନର୍ଥୋ ନ କଦର୍ଥାର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥ୍ଯତେ
ଅର୍ଥର ମହା ଅନର୍ଥ କେବେ ଛୋଟ ଲାଭ ପାଇଁ ଚାହିଁଲେ, ତାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ବିଷରୁ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନୁତ୍ତମସୁଖଂ ଯସ୍ମୈ ଚିରାଯ ପରିରୋଚତେ । ଜରତ୍ତୃଣଶିଖାଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସୋ ଽର୍ଥଂ ପଶ୍ଯତୁ ଶାମ୍ଯତୁ
ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେ ଧନକୁ ବୃଦ୍ଧ ଘାସର ଭଳି ଦେଖି ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ଭୂରିଭାଵଵିକାରାଣାଂ ଜରାମରଣକର୍ମଣାମ୍ । ଦୈନ୍ଯଦୌରାତ୍ମ୍ଯଦାହାନାମ୍ ଅର୍ଥସ୍ ସାର୍ଥପତିସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନର ଜ୍ୱାଳା—ଏହା ସବୁର ମୂଳ କାରଣକୁ ଯାତ୍ରାର ନାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତି ଜନ୍ତୂନାଂ ଜରାମରଣଶାଲିନାମ୍ । ଅଜରାମରତାଂ କର୍ତୁଂ ସନ୍ତୋଷୋ ଽସ୍ତି ରସାଯନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୋଗୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ, ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସେହି ଅମୃତ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ।
ଵସନ୍ତୋ ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଅପ୍ସରସସ୍ ସ୍ମରଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଏକତସ୍ ସମୁଦିତଂ ସନ୍ତୋଷାମୃତମ୍ ଏକତଃ
ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଛି ବସନ୍ତ, ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଅପ୍ସରା ଓ ପ୍ରେମ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଛି ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ।
ସରସḫ ପ୍ରାଵୃଷେଵାନ୍ତସ୍ ସନ୍ତୋଷେଣୈତି ପୂର୍ଣତାମ୍ । ଗମ୍ଭୀରାଂ ଶୀତଲାଂ ହୃଦ୍ଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନାଂ ରସଶାଲିନୀମ୍
ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ଝିଲିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଆସିଲେ ଗଭୀର, ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ରସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ।
ସାଧୁର୍ ଓଜସ୍ଵିତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସନ୍ତୋଷେଣ ଵିରାଜତେ । ସୁପୁଷ୍ପିତଵରାକାରୋ ଵସନ୍ତେନେଵ ପାଦପଃ
ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଲଭେ, ସେ ତେଣୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଫୁଲେଇଥିବା ଗଛ ପରି ଚମକେ ।
ପାଦପାତପରାମର୍ଶପିଷ୍ଟକୀଟଵଦ୍ ଈହତେ । ଦୀନପ୍ରକୃତିର୍ ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଦୁẖଖାଦ୍ ଦୁẖଖାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜନ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲାଭ ଆଶା କରେ, ସେ ଜଣେ ପାଦ ତଳେ ପିସିଯାଇଥିବା କୀଟ ପରି ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ ।
କଲ୍ଲୋଲଵିକଲାẖ କ୍ଷୁବ୍ଧସମୁଦ୍ରପତିତା ଇଵ । ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଵସ୍ଥାଂ ଵିକୃତାକୃତଯୋ ଽର୍ଥିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବିକୃତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁଳିଲା ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଦୁର୍ଦ୍ଦଳିତ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ନିଜର ସ୍ଥିର ଓ ସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗୋତ୍ସଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । କସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅହିଫଣଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଧନ ଓ ନାରୀମାନେ ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ସର୍ପର ଫଣା ଛାୟାରେ କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ?
ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନରକ୍ଷାଣାଂ ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି କଦର୍ଥନାମ୍ । ଯẖ କରୋତି ସ୍ପୃହାଂ ମୂଢୋ ନୃପଶୁସ୍ ତଂ ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଧନ ଅर्जନ ଓ ରକ୍ଷାର କଷ୍ଟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଏହା ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ରହେ, ସେ ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ପଶୁ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମନସୋ ବାହ୍ଯମ୍ ଆରମ୍ଭମ୍ ଆନ୍ତରଂ ଚ ଲୁନାତି ଯଃ । ସମଂ ଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଦାତ୍ରେଣ ତସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରକାଶତେ
ଯିଏ ମନର ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କାଟିଦେଇଛି, ତାଙ୍କର ଜୀବନକ୍ଷେତ୍ର ଏକସମାନ ଭାବେ ଆସକ୍ତିର ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଜଗତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଜ୍ଞସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଜ୍ଞୋ ଵିଦନ୍ନ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ଯତ୍ । ସତୀଵ ତତ୍ର ସ୍ଫୁରତି ତଦ୍ ଅନଭ୍ଯାସଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅଜ୍ଞ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଦୁହେଁକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାକୁ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ବିବେକ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସଂସାରନିର୍ଵେଦଵଶାଦ୍ ଉପେତ୍ଯ ସତ୍ସଙ୍ଗମଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଉପେତ୍ଯ ତେନ । ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଭାଵେନ ନିରସ୍ଯ ଭୋଗାନ୍ ଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଦାର୍ଢ୍ଯାତ୍ ପରମାର୍ଥମ୍ ଏତି
ସଂସାରରେ ବିରକ୍ତି ଆସିଲେ, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ଯିବା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୃଢ଼ ଅନାସକ୍ତି ଧାରଣ କଲେ, ମଣିଷ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ରୂଢେ ସଂସାରନିର୍ଵେଦେ ସ୍ଥିତେ ସାଧୁସମାଗମେ । ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥେ ଭାଵିତେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭୋଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯ ଆଗତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଳନ ହୁଏ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ବୁଝି ବିଚାର କରାଯାଏ, ଏବଂ ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଆସିଯାଏ—
ଜାତେ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯେ ସଜ୍ଜନତ୍ଵେ ତଥୋଦିତେ । ପ୍ରକାଶେ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେ ହୃଦଯେ କଲିତୋଦଯେ
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଭଲମନେଷ୍ଠା ବିଷୟରେ କହାଯାଏ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହୁଏ—
ଧନାନି ନାଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯନ୍ତେ ତମାଂସୀଵ ଵିଵେକିନା । ତ୍ଯଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଦ୍ଯମାନାନି ସଂଶୁଷ୍କାମେଧ୍ଯପର୍ଣଵତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧନକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ତାହାମାନେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଶୁଷ୍କ ଅପବିତ୍ର ପତ୍ର ପରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ନୀରାଗପାନ୍ଥଦୃଷ୍ଟ୍ଯୈଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦାରବନ୍ଧଵଃ । ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାକାଲମ୍ ଉପଚର୍ଯନ୍ତ ଏଵ ଚ
ନିର୍ଲିପ୍ତ ପଥିକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଜଣେ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ଜନମାନେ ଜନନୀ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସମୟ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେ ଦରକାର, ସେତେ ଦେଖାଶୁଣା କରାଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଂଲଗ୍ନା ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ନ ଭୋଗା ଅନୁଭୂଯନ୍ତେ ନୂନଂ ଶାନ୍ତମନସ୍ତଯା
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟସହିତ ପୁନିପୁନି ସଂପର୍କ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେମାନେ ସେଇ ଭୋଗକୁ ଏକଥିକ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ସରସ୍ସୁ ଵିପିନେଷୁ ଚ । ଉଷ୍ଯନ୍ତେ ପୁଣ୍ଯଦେଶେଷୁ ନିଜେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ଗୃହେଷୁ ଵା
ଏକାନ୍ତରେ, ଦିଗନ୍ତରେ, ସରୋବରପାଖରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ନିଜ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—