ଭୋଗାଭିଗମଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଂ ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉଜ୍ଝତା । ତେନ ତତ୍ କୁଲମ୍ ଆଭାତି ତାରାଚକ୍ରମ୍ ଇଵେନ୍ଦୁନା
ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଭୋଗର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ଘରୋଇ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ତାରାମାଳା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଭୋଗକୃପଣା କାପି ନଵୈଵାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ମୁଖେ କାନ୍ତିର୍ ଅପୂର୍ଵୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରେ ରାହୌ ମୃତେ ଯଥା
ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ହୀନ ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଏକ ନୂତନ ଓ ଅପୂର୍ବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ରାହୁ ନଶ୍ଟ ହେଲାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚମକ ଆସିଥାଏ।
ତୃଣୀକୃତତ୍ରିଜଗତାଂ ମହତାମ୍ ଅଭିଧେଯତାମ୍ । ସ ଯାତି କଲ୍ପଵିଟପୀ ନଭସୀଵ ଦିଵୌକସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ କେବଳ ଘାସପାଲା ପରି ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାନ୍ ମାନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।
ଭୋଗାନାଂ ଦ୍ଵେଷଣେନାନ୍ତର୍ ଲଜ୍ଜମାନୋ ମନସ୍ଵ୍ଯ୍ ଅପି । ଭୋଗାନାମ୍ ଅନ୍ଯସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା ପରମଂ ପରିତୁଷ୍ଯତି
ଯଦିଓ ସେ ଦୃଢ଼ ମନର ମାନବ, ଭୋଗବିଲାସକୁ ଘୃଣା କରି ମନରେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେ; ଦୁସ୍ରମାନେ ଭୋଗ କରି ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ତାହାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ମାନେ।
ସ୍ଵା ଏଵୋପହସତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତରଣୀ ତରଲକ୍ରିଯାଃ । ଖେଦସ୍ମେରମୁଖୋ ଜାତୀର୍ ଜାତିସ୍ମର ଇଵାଧମାଃ
ସେ ନିଜର ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଉପହାସ କରେ, ମୁହଁରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଭରା ହାସି ରହେ; ଯେପରି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ନିମ୍ନଜନମାନେକୁ ଦେଖି ହସେ।
ଅଥ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସୌହାର୍ଦେନୈଵ ସାଧଵଃ । ଭୂମାଵ୍ ଇଵୋଦିତଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ
ତାପରେ, ଭଲ ମନ୍ୟମାନେ ମିତ୍ରତାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଫୁଲିଯାଏ; ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିତ୍ଯାନାଦୃତଭୋଗୋ ଽସୌ ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚିତଯା ଧିଯା । ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚିତାରମ୍ଭଂ ଭୋଗଂ ନ ବହୁ ମନ୍ଯତେ
ସେ ସଦା ଆସକ୍ତି ବିନା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୋଗ ଉଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ଏହାକୁ କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ ନାହିଁ।
ପୂର୍ଵଂ ସଂସୃତିଵୈରସ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଏଵୋଦିତାତ୍ମନଃ । ଜାଯତେ ଜୀର୍ଣଜାଡ୍ଯସ୍ଯ ପାକାଦ୍ ଇଵ ଶରତ୍ତରୋଃ
ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ସଂସାର ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ଗଛର ପୁରୁଣା ଜଡତା ପକେଇ ଝଡିଯାଏ।
ତତସ୍ ସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କମ୍ ଉଦର୍କଶ୍ରେଯସେ ସ୍ଵଯମ୍ । କରୋତି ସ୍ଵସ୍ଥତାଗୃଧ୍ନୁର୍ ଭିଷଗାଶ୍ରଯଣଂ ଯଥା
ତାପରେ, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ସେ ନିଜେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଖୋଜେ, ଯେପରି ଜଣେ ଆରୋଗ୍ୟ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ତେନୋଦାରମତିର୍ ଭୂତ୍ଵା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି । ମହାନ୍ ମହାପ୍ରସନ୍ନେଷୁ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ମହାଗଜଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଦାର ମନ ହୋଇ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ବିଶାଳ, ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ଝିଲିକରେ ବିଲିନ ହୁଏ।
ସଜ୍ଜନୋ ହି ସମୁତ୍ତାର୍ଯ ଵିପଦ୍ଭ୍ଯୋ ନିକଟସ୍ଥିତମ୍ । ନିଯୋଜଯତି ସମ୍ପତ୍ସୁ ସ୍ଵାଲୋକେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ
ସଜ୍ଜନ ମନେଷ୍ଵର, ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ସେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିର କରାନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକରେ ସବୁକୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତିḫ ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଵିଵେକିନୋ ନିଜାର୍ଥେଷୁ ସନ୍ତୋଷଶ୍ ଚୋପଜାଯତେ
ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଅଗ୍ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତସ୍ ସନ୍ତୋଷାମୃତନିର୍ଭରଃ । ଵିଵେକୀ କ୍ରମଶସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପେକ୍ଷିତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହେ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କ୍ରମେ ନିଜ ଲାଭକୁ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଦଦାତି କଣପିଣ୍ଯାକଶାକାନ୍ଯ୍ ଅପି ହି ଯାଚତେ । ତେନୈଵାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ସ୍ଵମାଂସାନି ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟେ ଚାଉଳ, ପିଠା, ଶାକ ମାଗିଲେ ସେ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଦାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରେ।
ନୂନଂ ଵିରଲଚିନ୍ତାନାଂ ଵିଵେକମ୍ ଅନୁଧାଵତାମ୍ । ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଲଘୁତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଧାଵତାମ୍ ଇଵ ଗୋଷ୍ପଦମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଏଦିକ ସେଦିକ ଭାବନାରେ ଭରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବିବେକ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁର୍ଖତା ଏବଂ ହଳୁକାପଣା ଏମିତି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଦୌଡ଼ିଲେ ଏକ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଜଳସ୍ଥଳ ତିଆରି ହୁଏ।
ପରାର୍ଥାଦାନଵିରତିଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ଆହର୍ତଵ୍ଯା ଵିଵେକେନ ତତସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଅରକ୍ତତା
ପ୍ରଥମେ, ଚେଷ୍ଟା କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଆଣିବାକୁ ହେବ।
ତତୋ ଭୋଗନିରାସେନ ସହ ସ୍ଵାର୍ଥନିରାକୃତିଃ । ପରମାଯୈ ସ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ କ୍ରିଯତେ କୃତିଭିẖ କ୍ରମାତ୍
ଏହା ପରେ, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ନ ତାଦୃଶଂ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୁẖଖଂ ନରକକୋଟିଷୁ । ଯାଦୃଶଂ ଯାଵଦାଯୁଷ୍କମ୍ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନଶାସନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ କିମ୍ବା ଅନେକ ନରକରେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜୀବନ ଭରି ଧନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଚିନ୍ତା ଓ ଶ୍ରମ।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ଗମନେ ରମଣେ ଽର୍ଜନେ । ଆଢ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ତାପରା ଏଵ ନ ତୁ ମୂଢା ଵିଦନ୍ତି ତାମ୍
ବସିବା, ସୋଇବା, ଯାତ୍ରା କରିବା, ଚଳିବା, ଭୋଗ କରିବା କିମ୍ବା ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା—ଏ ସବୁ କାମରେ ଧନୀମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥା ଵିତତାନର୍ଥାସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସନ୍ତତାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ଵିପରୀତେନ ଭାଵିତାଃ
ସମ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଧନ ସଦା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଭୋଗ ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ—ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ବୁଝନ୍ତି।
ତାଵନ୍ ନାଯାତି ଵୈଵଶ୍ଯଂ ଚିନ୍ତାଵିଷଵିଜୃମ୍ଭଣୈଃ । ଯାଵଦ୍ ଅର୍ଥମହାନର୍ଥୋ ନ କଦର୍ଥାର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥ୍ଯତେ
ଅର୍ଥର ମହା ଅନର୍ଥ କେବେ ଛୋଟ ଲାଭ ପାଇଁ ଚାହିଁଲେ, ତାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ବିଷରୁ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନୁତ୍ତମସୁଖଂ ଯସ୍ମୈ ଚିରାଯ ପରିରୋଚତେ । ଜରତ୍ତୃଣଶିଖାଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସୋ ଽର୍ଥଂ ପଶ୍ଯତୁ ଶାମ୍ଯତୁ
ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେ ଧନକୁ ବୃଦ୍ଧ ଘାସର ଭଳି ଦେଖି ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ଭୂରିଭାଵଵିକାରାଣାଂ ଜରାମରଣକର୍ମଣାମ୍ । ଦୈନ୍ଯଦୌରାତ୍ମ୍ଯଦାହାନାମ୍ ଅର୍ଥସ୍ ସାର୍ଥପତିସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନର ଜ୍ୱାଳା—ଏହା ସବୁର ମୂଳ କାରଣକୁ ଯାତ୍ରାର ନାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତି ଜନ୍ତୂନାଂ ଜରାମରଣଶାଲିନାମ୍ । ଅଜରାମରତାଂ କର୍ତୁଂ ସନ୍ତୋଷୋ ଽସ୍ତି ରସାଯନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୋଗୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ, ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସେହି ଅମୃତ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ।
ଵସନ୍ତୋ ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଅପ୍ସରସସ୍ ସ୍ମରଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଏକତସ୍ ସମୁଦିତଂ ସନ୍ତୋଷାମୃତମ୍ ଏକତଃ
ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଛି ବସନ୍ତ, ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଅପ୍ସରା ଓ ପ୍ରେମ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଛି ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ।
ସରସḫ ପ୍ରାଵୃଷେଵାନ୍ତସ୍ ସନ୍ତୋଷେଣୈତି ପୂର୍ଣତାମ୍ । ଗମ୍ଭୀରାଂ ଶୀତଲାଂ ହୃଦ୍ଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନାଂ ରସଶାଲିନୀମ୍
ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ଝିଲିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଆସିଲେ ଗଭୀର, ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ରସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ।
ସାଧୁର୍ ଓଜସ୍ଵିତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସନ୍ତୋଷେଣ ଵିରାଜତେ । ସୁପୁଷ୍ପିତଵରାକାରୋ ଵସନ୍ତେନେଵ ପାଦପଃ
ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଲଭେ, ସେ ତେଣୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଫୁଲେଇଥିବା ଗଛ ପରି ଚମକେ ।
ପାଦପାତପରାମର୍ଶପିଷ୍ଟକୀଟଵଦ୍ ଈହତେ । ଦୀନପ୍ରକୃତିର୍ ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଦୁẖଖାଦ୍ ଦୁẖଖାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜନ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲାଭ ଆଶା କରେ, ସେ ଜଣେ ପାଦ ତଳେ ପିସିଯାଇଥିବା କୀଟ ପରି ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ ।
କଲ୍ଲୋଲଵିକଲାẖ କ୍ଷୁବ୍ଧସମୁଦ୍ରପତିତା ଇଵ । ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସ୍ଥିତିଂ ସ୍ଵସ୍ଥାଂ ଵିକୃତାକୃତଯୋ ଽର୍ଥିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବିକୃତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁଳିଲା ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଦୁର୍ଦ୍ଦଳିତ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ନିଜର ସ୍ଥିର ଓ ସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗୋତ୍ସଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । କସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅହିଫଣଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଧନ ଓ ନାରୀମାନେ ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ସର୍ପର ଫଣା ଛାୟାରେ କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ?