ମନ୍ଦାକିନୀପଯାଂସୀଵ ସଙ୍ଗତାନି ଵିଵେକିନାମ୍ । ପ୍ରକ୍ଷାଲଯନ୍ତି ପାପାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଶୁଦ୍ଧତାମ୍
ଯେପରି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ପାଣି ଏକଠା ହେଲେ ମଳକୁ ଧୋଇ ଦେଉଛି, ସେପରି ବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପାପକୁ ଦୂର କରି, ଶୁଦ୍ଧତା ଦେଇଥାଏ।
ଵିଵେକିଷୁ ଵିରକ୍ତେଷୁ ସଂସାରୋତ୍ତରଣାର୍ଥିଷୁ । ଜନଶ୍ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ହିମହାରଗୃହେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ଅସକ୍ତ ଏବଂ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ବଡ଼ ହିମର ଘରରେ ଥିବା ପରି ଶିତଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ନନୁ ନାଗରତୋଦାରା ଯା ଵିଵେକିନି ଵିଦ୍ଯତେ । ସୁରଗନ୍ଧର୍ଵକନ୍ଯାସୁ ସା ନଵାସୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏକ ବିବେକିନୀ ନାରୀଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରସାଦମ୍ ଆଯାତି କ୍ରମାଦ୍ ଉଚିତକର୍ମଣଃ । ଅନ୍ତẖ କରୋତି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥଂ ମକୁରଭୂର୍ ଇଵ
ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ବୁଦ୍ଧି କ୍ରମେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ମନ ଭିତରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେବା ପରି ପ୍ରକାଶ କରେ।
ସତ୍ପ୍ରଜ୍ଞୋନ୍ନତିମ୍ ଆଯାତି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରସଶାଲିନୀ । ଵିଵେକିନୀ ଵିଲାସେନ କଦଲୀଵ ମହାଵନେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରେ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ମଧୁରତା ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଉନ୍ନତିକୁ ନେଇଯାଏ, ସେ ମହାବନରେ କଦଳୀ ଗଛ ଯେମିତି ଫୁଲିଉଠେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ମଧୁର ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଏଵାଶୁ ଵହତି ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତାନ୍ । ଆଦର୍ଶଵଦ୍ ଅଶେଷେଣ ପ୍ରଜ୍ଞା ନୈର୍ମଲ୍ଯଶାଲିନୀ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ନିଜ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରି ଧରିଥାଏ, ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଏ।
ସାଧୁସଙ୍ଗମଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପରିମାର୍ଜିତଃ । ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭାତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧୃତଂ ଵହ୍ନେର୍ ଅଗ୍ନିଶୌଚମ୍ ଇଵାଂଶୁକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ରହି ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଉଠାଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରି, ସେହି ଅଗ୍ନି ପରି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର।
କଚତ୍କାଞ୍ଚନକାନ୍ତେନ ଵିମଲାଲୋକକାରିଣା । ଭୁଵନଂ ଭାସ୍କରେଣେଵ ଭାତି ସାଧୁସ୍ ସ୍ଵଚେତସା
ଯେପରି ଭାସ୍କର୍ୟ ତାର ହେମବର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଭରିଦିଏ, ସେହିପରି ସଦ୍ଜନଙ୍କର ମନ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଚମକେ।
ତଥାନୁଗଚ୍ଛତି ପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରସାଧୁସମାଗମୌ । ଯଥାତ୍ଯନ୍ତାନୁଷଙ୍ଗେଣ ତାଵ୍ ଏଵାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ନିରନ୍ତର ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ ସେ ତାଙ୍କ ପରି ହେବାରେ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ।
କ୍ରମାତ୍ ସଜ୍ଜନତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଭରଭାଵିତଃ । ଭାତି ଭୋଗାନ୍ ଅଧẖ କୁର୍ଵନ୍ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ ନିର୍ଗତଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ ସେ ସଜନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ଗଭୀରତାରେ ଭିଜିଯାଇ, ଭୋଗକୁ ତଳେ ରଖି ଏକ ପଞ୍ଜରାରୁ ବାହାରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଭୋଗାଭିଗମଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଂ ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉଜ୍ଝତା । ତେନ ତତ୍ କୁଲମ୍ ଆଭାତି ତାରାଚକ୍ରମ୍ ଇଵେନ୍ଦୁନା
ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଭୋଗର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ଘରୋଇ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ତାରାମାଳା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଭୋଗକୃପଣା କାପି ନଵୈଵାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ମୁଖେ କାନ୍ତିର୍ ଅପୂର୍ଵୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରେ ରାହୌ ମୃତେ ଯଥା
ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ହୀନ ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଏକ ନୂତନ ଓ ଅପୂର୍ବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ରାହୁ ନଶ୍ଟ ହେଲାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚମକ ଆସିଥାଏ।
ତୃଣୀକୃତତ୍ରିଜଗତାଂ ମହତାମ୍ ଅଭିଧେଯତାମ୍ । ସ ଯାତି କଲ୍ପଵିଟପୀ ନଭସୀଵ ଦିଵୌକସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ କେବଳ ଘାସପାଲା ପରି ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାନ୍ ମାନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।
ଭୋଗାନାଂ ଦ୍ଵେଷଣେନାନ୍ତର୍ ଲଜ୍ଜମାନୋ ମନସ୍ଵ୍ଯ୍ ଅପି । ଭୋଗାନାମ୍ ଅନ୍ଯସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା ପରମଂ ପରିତୁଷ୍ଯତି
ଯଦିଓ ସେ ଦୃଢ଼ ମନର ମାନବ, ଭୋଗବିଲାସକୁ ଘୃଣା କରି ମନରେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେ; ଦୁସ୍ରମାନେ ଭୋଗ କରି ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ତାହାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ମାନେ।
ସ୍ଵା ଏଵୋପହସତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତରଣୀ ତରଲକ୍ରିଯାଃ । ଖେଦସ୍ମେରମୁଖୋ ଜାତୀର୍ ଜାତିସ୍ମର ଇଵାଧମାଃ
ସେ ନିଜର ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଉପହାସ କରେ, ମୁହଁରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଭରା ହାସି ରହେ; ଯେପରି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ନିମ୍ନଜନମାନେକୁ ଦେଖି ହସେ।
ଅଥ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସୌହାର୍ଦେନୈଵ ସାଧଵଃ । ଭୂମାଵ୍ ଇଵୋଦିତଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ
ତାପରେ, ଭଲ ମନ୍ୟମାନେ ମିତ୍ରତାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଫୁଲିଯାଏ; ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିତ୍ଯାନାଦୃତଭୋଗୋ ଽସୌ ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚିତଯା ଧିଯା । ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚିତାରମ୍ଭଂ ଭୋଗଂ ନ ବହୁ ମନ୍ଯତେ
ସେ ସଦା ଆସକ୍ତି ବିନା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୋଗ ଉଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ଏହାକୁ କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ ନାହିଁ।
ପୂର୍ଵଂ ସଂସୃତିଵୈରସ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଏଵୋଦିତାତ୍ମନଃ । ଜାଯତେ ଜୀର୍ଣଜାଡ୍ଯସ୍ଯ ପାକାଦ୍ ଇଵ ଶରତ୍ତରୋଃ
ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ସଂସାର ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ଗଛର ପୁରୁଣା ଜଡତା ପକେଇ ଝଡିଯାଏ।
ତତସ୍ ସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କମ୍ ଉଦର୍କଶ୍ରେଯସେ ସ୍ଵଯମ୍ । କରୋତି ସ୍ଵସ୍ଥତାଗୃଧ୍ନୁର୍ ଭିଷଗାଶ୍ରଯଣଂ ଯଥା
ତାପରେ, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ସେ ନିଜେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଖୋଜେ, ଯେପରି ଜଣେ ଆରୋଗ୍ୟ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ତେନୋଦାରମତିର୍ ଭୂତ୍ଵା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି । ମହାନ୍ ମହାପ୍ରସନ୍ନେଷୁ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ମହାଗଜଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଦାର ମନ ହୋଇ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ବିଶାଳ, ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ଝିଲିକରେ ବିଲିନ ହୁଏ।
ସଜ୍ଜନୋ ହି ସମୁତ୍ତାର୍ଯ ଵିପଦ୍ଭ୍ଯୋ ନିକଟସ୍ଥିତମ୍ । ନିଯୋଜଯତି ସମ୍ପତ୍ସୁ ସ୍ଵାଲୋକେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ
ସଜ୍ଜନ ମନେଷ୍ଵର, ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ସେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିର କରାନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକରେ ସବୁକୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତିḫ ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଵିଵେକିନୋ ନିଜାର୍ଥେଷୁ ସନ୍ତୋଷଶ୍ ଚୋପଜାଯତେ
ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଅଗ୍ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି।
ପରସ୍ଵାଦାନଵିରତସ୍ ସନ୍ତୋଷାମୃତନିର୍ଭରଃ । ଵିଵେକୀ କ୍ରମଶସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପେକ୍ଷିତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହେ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କ୍ରମେ ନିଜ ଲାଭକୁ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଦଦାତି କଣପିଣ୍ଯାକଶାକାନ୍ଯ୍ ଅପି ହି ଯାଚତେ । ତେନୈଵାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ସ୍ଵମାଂସାନି ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟେ ଚାଉଳ, ପିଠା, ଶାକ ମାଗିଲେ ସେ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଦାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରେ।
ନୂନଂ ଵିରଲଚିନ୍ତାନାଂ ଵିଵେକମ୍ ଅନୁଧାଵତାମ୍ । ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଲଘୁତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଧାଵତାମ୍ ଇଵ ଗୋଷ୍ପଦମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଏଦିକ ସେଦିକ ଭାବନାରେ ଭରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବିବେକ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁର୍ଖତା ଏବଂ ହଳୁକାପଣା ଏମିତି ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଦୌଡ଼ିଲେ ଏକ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଜଳସ୍ଥଳ ତିଆରି ହୁଏ।
ପରାର୍ଥାଦାନଵିରତିଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ଆହର୍ତଵ୍ଯା ଵିଵେକେନ ତତସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଅରକ୍ତତା
ପ୍ରଥମେ, ଚେଷ୍ଟା କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଆଣିବାକୁ ହେବ।
ତତୋ ଭୋଗନିରାସେନ ସହ ସ୍ଵାର୍ଥନିରାକୃତିଃ । ପରମାଯୈ ସ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ କ୍ରିଯତେ କୃତିଭିẖ କ୍ରମାତ୍
ଏହା ପରେ, ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ନ ତାଦୃଶଂ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୁẖଖଂ ନରକକୋଟିଷୁ । ଯାଦୃଶଂ ଯାଵଦାଯୁଷ୍କମ୍ ଅର୍ଥୋପାର୍ଜନଶାସନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ କିମ୍ବା ଅନେକ ନରକରେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜୀବନ ଭରି ଧନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଚିନ୍ତା ଓ ଶ୍ରମ।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ଗମନେ ରମଣେ ଽର୍ଜନେ । ଆଢ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ତାପରା ଏଵ ନ ତୁ ମୂଢା ଵିଦନ୍ତି ତାମ୍
ବସିବା, ସୋଇବା, ଯାତ୍ରା କରିବା, ଚଳିବା, ଭୋଗ କରିବା କିମ୍ବା ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା—ଏ ସବୁ କାମରେ ଧନୀମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥା ଵିତତାନର୍ଥାସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସନ୍ତତାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ଵିପରୀତେନ ଭାଵିତାଃ
ସମ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଧନ ସଦା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଭୋଗ ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ—ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ବୁଝନ୍ତି।