ତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସ୍ନେହପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍ । ସମନ୍ଯୁଃ କୌଶିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ସେ ଜଣଙ୍କର ସ୍ନେହ ଓ ଭାବନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କରିଷ୍ଯାମୀତି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ହାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛସି । ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ କେସରୀ ଭୂତ୍ଵା ମୃଗତାମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛସି
‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ସାହସରେ ସିଂହ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏବେ ମୃଗ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ରାଘଵାନାମ୍ ଅଯୁକ୍ତୋ ଽଯଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ । ନ କଦାଚନ ଜାଯନ୍ତେ ଶୀତାଂଶୌ କୃଷ୍ଣରଶ୍ମଯଃ
ରାଘବଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୀତଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମାରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ କଳା କିରଣ ବିକିରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦି ତ୍ଵଂ ନ କ୍ଷମୋ ରାଜନ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତଃ । ହୀନପ୍ରତିଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୁଖୀ ଭଵ ସବାନ୍ଧଵଃ
ଯଦି ଆପଣ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି; କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅବତାର, ଆପଣ ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହିତ ନିଜ ପରିବାର ସହ ଖୁସିରେ ରୁହନ୍ତୁ।
ତସ୍ମିନ୍ କୋପପରୀତେ ଽଥ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ମହାତ୍ମନି । ଚଚାଲ ଵସୁଧା କୃତ୍ସ୍ନା ସୁରାଶ୍ ଚ ଭଯମ୍ ଆଵିଶନ୍
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠିଲା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଲେ।
କ୍ରୋଧାଭିଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଜଗନ୍ମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍ । ଧୃତିମାନ୍ ସୁଵ୍ରତୋ ଧୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଜଗତର ବନ୍ଧୁ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଅବିଭୂତ ଦେଖି, ଧୃତିଶୀଳ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଜାତସ୍ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମ ଇଵାପରଃ । ଭଵାନ୍ ଦଶରଥଶ୍ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଗୁଣଭୂଷିତଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଆପଣ ମନେ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ଭଳି; ଦଶରଥ, ତିନି ଜଗତରେ ଆପଣ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏବଂ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।
ନୀତିମାନ୍ ସୁଵ୍ରତୋ ଭୂତ୍ଵା ନ ଧର୍ମଂ ହାତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ମୁନେସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନେଶସ୍ଯ ଵଚନଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ନୀତିଶୀଳ ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥାଇ, ଆପଣ ଧର୍ମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ନାଥ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଧର୍ମେଣ ଯଶସା ଯୁତଃ । ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ନ ଧର୍ମଂ ହାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ତୁମେ ତିନୋଟି ଲୋକରେ ନାମୀ, ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କର; ଧର୍ମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କରିଷ୍ଯାମୀତି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ତତ୍ ତେ ରାଜନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵତଃ । ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଃ ପତେଦ୍ ଧର୍ମସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ
ତୁମେ ରାଜା, 'ମୁଁ ଏହା କରିବି' ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ଯଦି ସେଥିରେ ତୁମେ କ୍ରିୟାନ୍ବିତ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହରାଇଯିବ; ଏହିକାରଣରୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠା।
ଗୁପ୍ତଂ ପୁରୁଷସିଂହେନ ଜ୍ଵଲନେନାମୃତଂ ଯଥା । କୃତାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅକୃତାସ୍ତ୍ରଂ ଵା ନୈନଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ
ମନୁଷ୍ୟସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଅମୃତ ଅଗ୍ନିରେ ରକ୍ଷିତ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶଜାତୋ ଽପି ସ୍ଵଯଂ ଦଶରଥୋ ଽପି ସନ୍ । ନ ପାଲଯସି ଚେଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ କୋ ଽପରଃ ପାଲଯିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ଯଦି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦଶରଥ ହେଉଛ, ତଥାପି ଯଦି ନିଜ କଥା ପାଳନ କରୁନାହାଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ପାଳନ କରିପାରିବ?
ଯୁଷ୍ମଦାଦିପ୍ରଣୀତେନ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ଜନ୍ତଵଃ । ମର୍ଯାଦାଂ ନ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତି ତାଂ ନ ହାତୁମ୍ ଇହାର୍ହସି
ତୁମେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ତୁମେ ଏଠାରେ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଷ ଵିଗ୍ରହଵାନ୍ ଧର୍ମ ଏଷ ଵୀର୍ଯଵତାଂ ଵରଃ । ଏଷ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଧିକୋ ଲୋକେ ତପସାଂ ଚ ପରାଯଣଃ
ଏହିଏ ଦର୍ଶମାନ ଧର୍ମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହିଏ ଜଗତରେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସର୍ବୋପରି, ତପସ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ଏଷୋ ଽସ୍ତ୍ରଂ ଵିଵିଧଂ ଵେତ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ନୈତଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପୁମାନ୍ ଵେତ୍ତି ନ ଚ ଵେତ୍ସ୍ଯତି କଶ୍ଚନ
ଏହିଜଣ ତିନି ଜଗତରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ କେହି ଅନ୍ୟ ମଣିଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କେହି ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଚ ଦେଵର୍ଷଯଃ କେଚିନ୍ ନାମରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । ନ ନାଗଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵା ଅନେନ ସଦୃଶା ନୃପ
ହେ ରାଜା, କେହି ଦେବ ଋଷି, କେହି ଅମର, କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାଙ୍କ ସମାନ ନୁହଁନ୍ତି।
ଅସ୍ତ୍ରମ୍ ଅସ୍ମୈ ଭୃଶାଶ୍ଵେନ ପରୈଃ ପରମଦୁର୍ଜଯମ୍ । କୌଶିକାଯ ପୁରା ଦତ୍ତଂ ଯଦା ରାଜ୍ଯଂ ସମନ୍ଵଶାତ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଭୃଶାଶ୍ୱ ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବାବେଳେ ଏହାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ତେ ହି ପୁତ୍ରାଃ ଭୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିସୁତୋପମାଃ । ଏନମ୍ ଅନ୍ଵଚରନ୍ ଵୀରା ଦୀପ୍ତିମନ୍ତୋ ମହୌଜସଃ
ଭୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପରି, ଏହିଠାରେ ଏହାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ—ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଓ ବିପୁଳ ଶକ୍ତିର ଧାରକ ଥିଲେ।
ଜଯା ଚ ସୁପ୍ରଭା ଚୈଵ ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯୌ ସୁମଧ୍ଯମେ । ତଯୋସ୍ ତୁ ଯାନ୍ଯ୍ ଅପତ୍ଯାନି ଶତଂ ପରମଦୁର୍ଜଯମ୍
ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୁଇଜଣୀ କନ୍ୟା, ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଯେଉଁ ସନ୍ତାନ, ସେମାନେ ଶତମାନେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଜିତିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।
ପଞ୍ଚାଶତସ୍ ସୁତାଞ୍ ଜଜ୍ଞେ ଜଯା ଲବ୍ଧଵରା ପୁରା । ଵଧାଯାସୁରସୈନ୍ଯାନାଂ ତେ ଽକ୍ଷଯାଃ କାମରୂପିଣଃ
ପୁରୁଣା କାଳରେ ଦେଇଥିବା ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଫଳରେ ଜୟା ପଞ୍ଚାଶିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଅସୁର ସେନାମାନଙ୍କର ବିନାଶ।
ସୁପ୍ରଭା ଜନଯାମ୍ ଆସ ପୁତ୍ରାନ୍ ପଞ୍ଚାଶତଃ ପରାନ୍ । ସଙ୍ଘର୍ଷାନ୍ ନାମ ଦୁର୍ଧର୍ଷାନ୍ ଦୁରାକ୍ରୋଶାନ୍ ବଲୀଯସଃ
ସୁପ୍ରଭା ପଞ୍ଚାଶି ଅସାଧାରଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ 'ସଂଘର୍ଷ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଜୟ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ନ ରାମଗମନେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିକ୍ଲଵାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଏପରି ଶକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ମନକୁ ଦୁବଳ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵମଯେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ସମୀପେ ପୁରୁଷସ୍ ତୁ ସାଧୁଃ । ପ୍ରାପ୍ତେ ଽପି ମୃତ୍ଯାଵ୍ ଅମରତ୍ଵମ୍ ଏତି ମା ଦୀନତାଂ ଗଚ୍ଛ ଯଥା ଵିମୂଢଃ
ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ନିକଟରେ ରହିଲେ, ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ; ତେଣୁ ମୁଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତଥା ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରୁଵତି ରାଜା ଦଶରଥସ୍ ସୁତମ୍ । ସମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମନା ରାମମ୍ ଆଜୁହାଵ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁଅକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ପ୍ରତୀହାର ମହାବାହୁଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ମୁନ୍ଯର୍ଥଂ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆନଯ
ହେ ପ୍ରତୀହାରୀ, ମହାବାହୁ ଓ ସତ୍ୟବୀର ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ବିନା ବାଧା ଶୀଘ୍ର ନେଇଆ।
ଇତି ରାଜ୍ଞା ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଽସୌ ଗତ୍ଵାନ୍ତଃପୁରମନ୍ଦିରମ୍ । ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣାଗତ୍ଯ ସମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲା, ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଫେରି ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲା।
ଦେଵ ଦୋର୍ଦଲିତାଶେଷରିପୋ ରାମସ୍ ସ୍ଵମନ୍ଦିରେ । ଵିମନାସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ରାତ୍ରୌ ଷଟ୍ପଦଃ କମଲେ ଯଥା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ରାମ ନିଜ ଘରେ ଅତି ଉଦାସ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପଦ୍ମରେ ଚୁପଚାପ ରହିଥାଏ।
ଆଗଚ୍ଛାମି କ୍ଷଣେନେତି ଵକ୍ତି ଧ୍ଯାଯତି ଚୈକକଃ । ନ କସ୍ଯଚିତ୍ ସ ନିକଟେ ସ୍ଥାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି ଖିନ୍ନଧୀଃ
ସେ କହନ୍ତି, 'ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି,' ବୋଲି ଏକାକି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ମନ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, କାହା ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ତେନ ଭୂପାଲସ୍ ତଂ ରାମାନୁଚରଂ ଜନମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯାମ୍ ଆସ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନ କଲେ ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଂ କୀଦୃକ୍ ସ୍ଥିତୋ ରାମ ଇତି ପୃଷ୍ଟୋ ମହୀଭୃତା । ରାମଭୃତ୍ଯଜନଃ ଖିନ୍ନୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଆହ ମହୀପତିମ୍
'ରାମ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି?' ରାଜା ପଚାରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଦାସ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।