ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ନଦୀପୂରୋ ଯସ୍ ସମାଧିର୍ ଉପସ୍ଥିତଃ । ବଲାଦ୍ ଏଵ ତମ୍ ଆଯାତଂ ଭୂଯଶ୍ ଚଲତି ନୋ ମନଃ
ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ନଦୀ ପୁରିଯାଏ, ସେପରି ଯେତେବେଳେ ସମାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମନ ଶକ୍ତିବଳେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପୁଣିଥରେ ତାହାରୁ ଚଳିଯିବା ନାହିଁ।
ସର୍ଵାର୍ଥଶୀତଲତ୍ଵେନ ବଲାଦ୍ ଧ୍ଯାନଂ ଯଦ୍ ଆଗତମ୍ । ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯଂ ସ ସମାଧିର୍ ହି ନେତରଃ
ଯେ ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତିବଳେ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଶିତଳ କରେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଅସକ୍ତି ଆସେ—ସେଠାରେ ମାତ୍ର ସମାଧି ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଦୃଢଂ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯମ୍ ଏଵ ଧ୍ଯାନମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ପରିପାକେନ ଵଜ୍ରସାରଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଦୃଢ଼ ଅସକ୍ତିକୁ ଏହି ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ପକିଲେ, ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅଟୁଟ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଭୋଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନମ୍ ଅଙ୍କୁରିତଂ ହି ତତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ପୀଠବନ୍ଧେନ ଭଵତି ସ୍କନ୍ଧବନ୍ଧୁରମ୍
ଭୋଗବାସନାର ଅଭାବ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନର ଅଙ୍କୁର; ଏହା ଭଲଭାବେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଏହି ଧ୍ୟାନ ଦେହ ଓ ମନର ମଜବୁତ ଆଧାର ହୁଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ସମୁଚ୍ଛୂନଂ ଯଦୈଵୋଜ୍ଝିତଵାସନମ୍ । ଧ୍ଯାନଂ ଭଵତି ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆନନ୍ଦାତ୍ ପରମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନ ମୁକ୍ତିରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ଏହି ମୁକ୍ତି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସେ।
ଅସ୍ତି ଚେଦ୍ ଭୋଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଧ୍ଯାନଦୁର୍ଧିଯା । ନାସ୍ତି ଚେଦ୍ ଭୋଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଧ୍ଯାନଦୁର୍ଧିଯା
ଯଦି ଭୋଗବାସନା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଅଛି, ତେବେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଉ କିଛି ବାଧା ଦେଇପାରିବ? ଯଦି ଭୋଗବାସନା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଉ କିଛି ବାଧା ଦେଇପାରିବ?
ଦୃଶ୍ଯସ୍ଵଦନମୁକ୍ତସ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵତୋ ମୁନେଃ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ସମାଧାନମ୍ ଅଵିରାମଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁର ଆସ୍ୱାଦନରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନେ ଅବିରତ ଭାବେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଯସ୍ମୈ ନ ସ୍ଵଦତେ ଦୃଶ୍ଯଂ ସ ସମ୍ବୁଦ୍ଧ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଯଦା ଭୋଗାସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ବୋଧସ୍ ତଦୋଦିତଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁରେ କୌଣସି ଆକର୍ଷଣ ନାହିଁ, ସେକୁ ସଚେତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିẖ କଥଂ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଭୋଗିତା । ଅସ୍ଵଭାଵୋ ହି ଭୋଗିତ୍ଵଂ ତତ୍କ୍ଷଯେ ତତ୍ କଥଂ କୁତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କିପରି ଭୋଗର ଅନୁଭୂତି ହେବ? ଭୋଗ କେବେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ; ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ଏହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଶ୍ରୁତିପାଠଜପାନ୍ତେଷୁ ସମାଧିନିରତୋ ଭଵେତ୍ । ସମାଧିଵିରତଶ୍ ଶାନ୍ତଶ୍ ଶ୍ରୁତିପାଠଜପାଞ୍ ଶ୍ରଯେତ୍
ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ ଜପ ପରେ ସମାଧିରେ ଲୀନ ହେବା ଉଚିତ; ଯେତେବେଳେ ସମାଧିରେ ଲୀନ ନୁହଁନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ ଜପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।
ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆସୀତ ନିରସ୍ତଖେଦଂ ସମସ୍ତଶଙ୍କାସ୍ତମଯାଭିରାମମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତସୋମ୍ଯଂ ସମଶାନ୍ତଚିତ୍ତଂ ଶରଦ୍ଘନାଭୋଗଵିଶୁଦ୍ଧମ୍ ଅନ୍ତଃ
ମୋକ୍ଷ ଏମିତି ହେଉ—ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରଣରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ସ୍ନିଗ୍ଧ, ସମ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଶରଦ୍ ମେଘ ପରି ଭିତରେ ପବିତ୍ର।
ସଂସାରଭାରସୁଶ୍ରାନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଟେଷୁ ଲୁଠତ୍ତନୁଃ । ଯୋ ଽଭିଵାଞ୍ଛତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ତସ୍ଯ କ୍ରମମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ
ଯିଏ ସଂସାରର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ହେଉଛି ଚିଁତାଳି, ଏବଂ ଯିଏ ବିଶ୍ରାମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ—ସେଠିପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ଶୁଣ।
ପୂର୍ଵଂ ଵିଵେକକଣିକା ଯଦାସ୍ଯ ହୃଦି ଜାଯତେ । ସଂସାରନିର୍ଵେଦମଯୀ କାରଣାଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅକାରଣାତ୍
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବିବେକର ଏକ ଛୋଟ ଆଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେଥିରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ହେଉ କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ହେଉ, ସେତେବେଳେ—
ତଦାଶ୍ରଯତି ସଚ୍ଛାଯାନ୍ ସାଧୂନ୍ ଉନ୍ନତିଶାଲିନଃ । ଅଧ୍ଵଶ୍ରମହରାଂସ୍ ତାପତପ୍ତୋ ମାର୍ଗତରୂନ୍ ଇଵ
ସେ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଖୋଜେ, ଯେମିତି ରାସ୍ତାରେ ଘାମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଦୂରେ ପରିହରତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନ୍ ଯଜ୍ଞଯୂପାନ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ । ସ୍ନାନଦାନତପୋଯଜ୍ଞାନ୍ କରୋତି ଵିବୁଧାନୁଗଃ
ସେ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖେ, ଯେପରି ଯାତ୍ରୀ ରାସ୍ତାରେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦଣ୍ଡକୁ ଏଡ଼ାଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରି, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ପେଶଲଂ ଚାନୁରୂପଂ ଚ ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ଲୋକ୍ଯମ୍ ଆହ୍ଲାଦନଂ ଧତ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବମ୍ ଇଵାମୃତମ୍
ସେ ମୃଦୁ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ବ୍ୟବହାର ଅନୁସରଣ କରେ, ଯାହା ଦେଖିଲେ ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ର ଅମୃତ ରୂପୀ କିରଣ।
ପରପ୍ରଜ୍ଞାନୁଗୋ ଭାଵḫ ପରାର୍ଥପରିପୂରକଃ । ପଵିତ୍ରକର୍ମରସିକẖ କୋ ଽପି ସୋମ୍ଯḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁସରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ଏଭଳି କୌଣସି ମୃଦୁ ମନିଷ୍ୟ ଏପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ନଵନୀତସ୍ଥଲୀଵାଚ୍ଛା ସ୍ନିଗ୍ଧା ମୃଦ୍ଵୀ ମନୋହରା । ଜନଂ ସୁଖଯତି ସ୍ଵାଦ୍ଵୀ ତଦୀଯା ନଵସଙ୍ଗତିଃ
ତାଙ୍କର ନୂତନ ସାଙ୍ଗତି ଘିଅ ପରି ପବିତ୍ର, କମଳା ଓ ଆକର୍ଷକ; ସେ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଶୀତଲାନି ପଵିତ୍ରାଣି ଚରିତାନି ଵିଵେକିନଃ । ଇନ୍ଦୋର୍ ଇଵାଂଶୁଜାଲାନି ଜନଂ ଶୀତଲଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କିରଣ ପରି ଲୋକମାନେଠାରେ ଶୀତଳତା ଆଣିଦିଏ।
ନ ତଥୋଦ୍ଯାନଷଣ୍ଡେଷୁ ପୁଷ୍ପପ୍ରକରହାରିଷୁ । ଵିଶ୍ରମ୍ଯତେ ଵୀତଭଯଂ ଯଥା ସାଧୁସମାଗମେ
ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବଗିଚା କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଯେତେଷ୍ଟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ମିଳେ।
ମନ୍ଦାକିନୀପଯାଂସୀଵ ସଙ୍ଗତାନି ଵିଵେକିନାମ୍ । ପ୍ରକ୍ଷାଲଯନ୍ତି ପାପାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଶୁଦ୍ଧତାମ୍
ଯେପରି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ପାଣି ଏକଠା ହେଲେ ମଳକୁ ଧୋଇ ଦେଉଛି, ସେପରି ବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପାପକୁ ଦୂର କରି, ଶୁଦ୍ଧତା ଦେଇଥାଏ।
ଵିଵେକିଷୁ ଵିରକ୍ତେଷୁ ସଂସାରୋତ୍ତରଣାର୍ଥିଷୁ । ଜନଶ୍ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ହିମହାରଗୃହେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ଅସକ୍ତ ଏବଂ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ବଡ଼ ହିମର ଘରରେ ଥିବା ପରି ଶିତଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ନନୁ ନାଗରତୋଦାରା ଯା ଵିଵେକିନି ଵିଦ୍ଯତେ । ସୁରଗନ୍ଧର୍ଵକନ୍ଯାସୁ ସା ନଵାସୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏକ ବିବେକିନୀ ନାରୀଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରସାଦମ୍ ଆଯାତି କ୍ରମାଦ୍ ଉଚିତକର୍ମଣଃ । ଅନ୍ତẖ କରୋତି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥଂ ମକୁରଭୂର୍ ଇଵ
ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ବୁଦ୍ଧି କ୍ରମେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ମନ ଭିତରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେବା ପରି ପ୍ରକାଶ କରେ।
ସତ୍ପ୍ରଜ୍ଞୋନ୍ନତିମ୍ ଆଯାତି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରସଶାଲିନୀ । ଵିଵେକିନୀ ଵିଲାସେନ କଦଲୀଵ ମହାଵନେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରେ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ମଧୁରତା ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଉନ୍ନତିକୁ ନେଇଯାଏ, ସେ ମହାବନରେ କଦଳୀ ଗଛ ଯେମିତି ଫୁଲିଉଠେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ମଧୁର ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଏଵାଶୁ ଵହତି ସର୍ଵାର୍ଥାନ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତାନ୍ । ଆଦର୍ଶଵଦ୍ ଅଶେଷେଣ ପ୍ରଜ୍ଞା ନୈର୍ମଲ୍ଯଶାଲିନୀ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ନିଜ ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରି ଧରିଥାଏ, ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଏ।
ସାଧୁସଙ୍ଗମଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପରିମାର୍ଜିତଃ । ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭାତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧୃତଂ ଵହ୍ନେର୍ ଅଗ୍ନିଶୌଚମ୍ ଇଵାଂଶୁକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ରହି ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଉଠାଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରି, ସେହି ଅଗ୍ନି ପରି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର।
କଚତ୍କାଞ୍ଚନକାନ୍ତେନ ଵିମଲାଲୋକକାରିଣା । ଭୁଵନଂ ଭାସ୍କରେଣେଵ ଭାତି ସାଧୁସ୍ ସ୍ଵଚେତସା
ଯେପରି ଭାସ୍କର୍ୟ ତାର ହେମବର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଭରିଦିଏ, ସେହିପରି ସଦ୍ଜନଙ୍କର ମନ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଚମକେ।
ତଥାନୁଗଚ୍ଛତି ପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରସାଧୁସମାଗମୌ । ଯଥାତ୍ଯନ୍ତାନୁଷଙ୍ଗେଣ ତାଵ୍ ଏଵାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ନିରନ୍ତର ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ ସେ ତାଙ୍କ ପରି ହେବାରେ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ।
କ୍ରମାତ୍ ସଜ୍ଜନତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଭରଭାଵିତଃ । ଭାତି ଭୋଗାନ୍ ଅଧẖ କୁର୍ଵନ୍ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ ନିର୍ଗତଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ ସେ ସଜନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ଗଭୀରତାରେ ଭିଜିଯାଇ, ଭୋଗକୁ ତଳେ ରଖି ଏକ ପଞ୍ଜରାରୁ ବାହାରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।