କଦାଚିନ୍ ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାତẖ କ୍ଷଣଂ ଶମତରୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମନୋହରିଣକୋ ରାଜନ୍ ରାଜୀଵମ୍ ଇଵ ଭାସ୍ଵତି
ହେ ରାଜା, କେବେ କେବେ ଏହି ମନର ହରିଣ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଧୂପରେ ପଦ୍ମ ଖିଲିଉଠେ ଏବଂ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ତାଲୀତମାଲବକୁଲାଦିକଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତିଷୁ ପ୍ରଚୁରପୁଷ୍ପଵିଲାସହାସୈଃ । ନାମାପି ଯସ୍ଯ ନ ଵିଦନ୍ତି ସୁଖସ୍ଯ ମୂଢାḫ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଚ୍ ଛମତରୋସ୍ ସ୍ଵମନୋମୃଗୋ ଵଃ
ତାଳ, ତମାଳ, ବକୁଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କର ଛାୟା ଓ ଫୁଲର ମଧୁର ହସରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ସୁଖର ନାମଟି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେଠି ତୁମର ମନର ହରିଣ ଶାନ୍ତିର ଗଛକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଇତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମାନ୍ ଏଷ ମନୋହରିଣକୋ ଽରିହନ୍ । ତତ୍ରୈଵ ରତିମ୍ ଆଯାତି ନ ଯାତି ଵିଟପାନ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ମନର ହରିଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ସେଠି ହିଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
ଏତାଵତାଥ କାଲେନ ସ ଵିଵେକଦ୍ରୁମḫ ଫଲମ୍ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଂ ପରମାର୍ଥାତ୍ମ ଶନୈḫ ପ୍ରକଟଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏପରି ଭାବେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ବିବେକର ଗଛ ନିଜ ଭିତରର ଫଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଧ୍ଯାନଦ୍ରୁମଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସୌ ସ୍ଵମନୋମୃଗଃ । ଅଧସ୍ସ୍ଥିତḫ ପ୍ରାନ୍ତଗତଂ ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତି ସତ୍ତରୋଃ
ଧ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷର ଶୁଭ ଫଳକୁ ତାଙ୍କର ମନର ହରିଣ, ତଳେ ଦଁଡାଇ ଉପରକୁ ଚାହିଁ, ଶାଖାରେ ଦେଖେ।
ଆରୋହତି ତତୋ ଵୃକ୍ଷଂ ତଦ୍ ଆସ୍ଵାଦଯିତୁଂ ଫଲମ୍ । ଅନ୍ଯଗର୍ଧପରିତ୍ଯାଗେ ଵିତତାଧ୍ଯଵସାଯଵାନ୍
ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ, ସେ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଚଢ଼ି, ସେଇ ଫଳର ଆସ୍ୱାଦ ନେବାକୁ ଯାଏ।
ଵିଵେକରସମ୍ ଆକ୍ରାମନ୍ ଵୃତ୍ତୀସ୍ ତ୍ଯଜତି ଭୂଗତାଃ । ଉତ୍ତମଂ ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଭୂଯୋ ନାଧସ୍ ସମୀହତେ
ବିବେକର ସାରକୁ ପାଇ, ତଳେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଣି ତଳକୁ ଚାହେ ନାହିଁ।
ତେନୋତ୍ତମଫଲାର୍ଥେନ ସଂସ୍କାରାନ୍ ପ୍ରାକ୍ତନାନ୍ ଅସୌ । ଵିଵେକପଦମ୍ ଆରୂଢସ୍ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ସେଇ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇଁ, ବିବେକର ଦଶାକୁ ଚଢ଼ି, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରକୁ ସାପ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ହସତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈḫ ପଦାରୂଢମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲୋକଯନ୍ । ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ କୃପଣẖ କୋ ଽଭଵଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ସେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସି କହେ—'ଏତେ ଦିନ ମୁଁ କେତେ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲି!'
କରୁଣାଦିଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ତଭ୍ରମଶ୍ ଶାଖାନ୍ତରେଷୁ ସଃ । ଲୋଭଵ୍ଯାଲମ୍ ଅଧẖ କୁର୍ଵନ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଵିରାଜତେ
ଦୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଡ଼ିଗ, ସେ ଏକ ରାଜା ପରି ଚମକେ, ଲୋଭର ସାପକୁ ତଳେ ରଖି, ଶାଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହେ।
ହୃଦଯେନ୍ଦୋର୍ ଘନଶ୍ରେଣୀର୍ ମୁଖାବ୍ଜତିମିରାଵଲୀଃ । କୃଷ୍ଣାଯଶ୍ଶୃଙ୍ଖଲାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉଜ୍ଝତି
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ହୃଦୟର ଚନ୍ଦ୍ରର ଘନ ମେଘ, ମୁଖର ପଦ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ଶୃଙ୍ଖଳା, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣାର କଳା ଲୋହା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ଉପେକ୍ଷତେ ନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ନାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତି । ସୋମସୋମ୍ଯୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲସ୍ ସର୍ଵଵୃତ୍ତିଷୁ
ସେ ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଯାହା ମିଳେନି ତାହାକୁ ଚାହେନି; ଭିତରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶିତଳ ରହି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ରହେ।
ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପଲ୍ଲଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ନିଷଣ୍ଣାତ୍ମାଵତିଷ୍ଠତେ । ଉନ୍ନତାଵନତାପାତା ଅଧḫ ପଶ୍ଯଞ୍ ଜଗଦ୍ଗତୀଃ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଅର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହେ, ସେ ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ତାନ ଓ ଅବନତ ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ ନିରବିଚଳ ଭାବରେ ତଳେ ଦେଖିଥାନ୍ତି।
ଭୀମଦ୍ରୁମଲତୋତ୍କୀର୍ଣପୁଷ୍ପପ୍ରକରଦନ୍ତୁରାଃ । ପ୍ରାକ୍ତନୀସ୍ ସ୍ଵାସ୍ ସ୍ଥଲୀḫ ପଶ୍ଯନ୍ ହସତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵରାକତାମ୍
ଭୟଙ୍କର ଗଛ ଓ ଜଟିଳ ଲତାରେ ଘେରାଇଥିବା, ଫୁଲର ଗୁଛରେ ସଜିଥିବା ପୂର୍ବ ଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ସେ ମନେମନେ ସେମାନଙ୍କର ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ହସନ୍ତି।
ତେଷୁ ତତ୍ସ୍କନ୍ଧଦେଶେଷୁ ତଯୋଡ୍ଡୀନଵିଡୀନଯା । ହାରିଣ୍ଯା ଵିହରନ୍ ଗତ୍ଯା ରାଜେଵ ପରିରାଜତେ
ସେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଡାଳି ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ହରିଣୀର ମନୋହର ଚାଳରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ, ରାଜା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ପୁତ୍ରଦାରକଲତ୍ରାଣି ମିତ୍ରାଣି ଚ ଧନାନି ଚ । ଜନ୍ମାନ୍ତରକୃତାନୀଵ ସ୍ଵପ୍ନଜାନୀଵ ପଶ୍ଯତି
ସେ ପୁଅ, ଝିଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଧନକୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଘଟଣା କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଜିନିଷ ପରି ଦେଖନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଭଯୋନ୍ମାଦମାନମୋହମହାର୍ତଯଃ । ନଟସ୍ଯେଵାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶୀତଲାମଲଚେତସଃ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ପାଗଳପଣ, ଅହଂକାର ଓ ଭୟଙ୍କର ମୂଢତା — ଏସବୁ କଥା ନାଟକର ଅଭିନେତାମାନେ ଯେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତାକାରା ହସତ୍ଯ୍ ଅପି ପୁରୋ ଽସତୀଃ । ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଧାରାସ୍ ସଂସାରସରିତୋ ଗତୀଃ
ସେ ଏହି ସଂସାରର ମିଥ୍ୟା ଚଳଚଳାହଟକୁ, ଯାହା ତରଙ୍ଗର ଅସ୍ଥିର ଆଧାର ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଦେଖି ହସିପାରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ନଦୀର ଚଞ୍ଚଳ ପଥକୁ ସେ ହସି ଅବହେଳା କରନ୍ତି।
ନ ସ ଚେତଯତେ କାଶ୍ଚିଲ୍ ଲୋକଦାରଧନୈଷଣାଃ । ଅପୂର୍ଵପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଜୀଵନ୍ନ୍ ଏଵ ଯଥା ଶଵଃ
ସେ କେବେ ଲୋକମାନେ, ଜନାନୀ ବା ଧନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେସବୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତଦେହ ପରି ଅନାସକ୍ତ ରହନ୍ତି।
କେଵଲଂ କେଵଲେ ଶୁଦ୍ଧେ ବୋଧାତ୍ମନି ମହୋନ୍ନତୌ । ଦତ୍ତଦୃଷ୍ଟିḫ ଫଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୂରଂ ସମଧିରୋହତି
ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାରେ ମନ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିକୁ କେବଳ ସେଠି ଲଗାଇ, ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଫଳରେ ଦୂରେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ସ୍ମୃତ୍ଵାପଦḫ ପୂର୍ଵାସ୍ ସନ୍ତୋଷାମୃତପୋଷିତଃ । ଅର୍ଥାନାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥାନାଂ ନାଶେ ନ ପରିତପ୍ଯତେ
ପୁରୁଣା ଦୁଃଖମୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ମନେ ପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଜିନିଷ ହରାଇଯିବାରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ଭୋଗସମ୍ପାଦକେଷ୍ଵ୍ ଅପି । ପରମ୍ ଉଦ୍ଵେଗମ୍ ଆଯାତି ସନିଦ୍ର ଇଵ ବୋଧିତଃ
କାମକାଜ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୋଗବିଲାସରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗଭୀର ଘୁମରୁ ଉଠିଥିବା ଲୋକ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ।
ଦୀର୍ଘାଧ୍ଵଗ ଇଵୋଦାରାମ୍ ଅନାରତମ୍ ଅବାଧିତାମ୍ । ଚିରଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଶ୍ରମାକ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତି
ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଥକିତ ଯାତ୍ରୀ ପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଅବିବେକର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଅବିରତ ବିଶ୍ରାମକୁ ଆଶା କରେ।
ନିଶ୍ଶ୍ଵାସବୋଧିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅନିନ୍ଧନ ଇଵାତ୍ମନି । ଶ୍ଵାସମାତ୍ରଭ୍ରମେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅତିଷ୍ଠନ୍ନ୍ ଏଵ ଶାମ୍ଯତି
ନିଶ୍ୱାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଗ୍ନି ଜଣେ ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ମାତ୍ର ଶ୍ୱାସର ଭ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆପତନ୍ତୀଂ ବଲାଦ୍ ଏଵ ପଦାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଅରତିଂ ଶନୈଃ । ନ ଶକ୍ନୋତି ନିରାକର୍ତୁଂ ଵୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଭ୍ରଚ୍ଯୁତାମ୍ ଇଵ
ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବାକୁ ରୋକିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଅସନ୍ତୋଷ ଯେତେବେଳେ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଆସେ, ତାହାକୁ ବାଦ ଦେଇପାରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ହୁଏନି।
ତାଂ ମହାପଦଵୀଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ପରମାର୍ଥଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ଭୂମିଂ କାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପାଯାତି ଵଚସାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗୋଚରାମ୍
ସେ ଏମିତି ଏକ ମହାନ ପଥରେ ଆଗେଇଯାଉଛନ୍ତି, ଯାହା ପରମ ସତ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଚେଷ୍ଟିତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେଷୁ ଵିଧେର୍ ଵଶାତ୍ । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିମ୍ ଆଯାତି ପାନ୍ଥୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବିଲାସ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ନିଜେଁ ନିଜେଁ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହାରେ ଆସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମିରେ ରୁଚି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଘୂର୍ଣନ୍ କ୍ଷୀଵ ଇଵାନନ୍ଦୀ ସୁପ୍ତସ୍ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ଅନ୍ତḫପୂର୍ଣମନା ମୌନୀ କାମ୍ ଅପି ସ୍ଥିତିମ୍ ଋଚ୍ଛତି
ଏକ ମଦମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଡାହାଡ଼ିଁ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଶାନ୍ତି ନେଇ, ସେ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଘୁମ୍ ମାଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସ ତାଦୃଗ୍ରୂପତାମ୍ ଏତ୍ଯ ପରମାର୍ଥଫଲସ୍ଯ ତତ୍ । କ୍ରମାନ୍ ନିକଟମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଖଗୋ ଽର୍କପଦଵୀମ୍ ଇଵ
ଏପରି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ମଣିଷ ଦେହରେ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ଫଳକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦିନେଦିନେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥକୁ ନିକଟ ହେଉଛି।
ତତସ୍ ତଦ୍ ଅଖିଲା ବୁଦ୍ଧୀର୍ ଵିହାଯ ଵିଯତା ସମଃ । ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯ୍ ଅଥାସ୍ଵାଦଯତି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଽଥ ପରିତୃପ୍ଯତି
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଧରି, ଏହାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।