ନିବଧ୍ନାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା ପୀଠଂ କୁଲାଚଲ ଇଵ ସ୍ଥିରମ୍ । ଫଲସ୍ଯ ରଚଯତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵେ ଘଟିକାଂ ମଙ୍ଗଲାଚିତାମ୍
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଆସନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଯେପରି ନିଜ ବଂଶର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡିଗ। ଏହା ଉପରେ ସେ ଫଳ ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପାତ୍ର ତିଆରି କରେ।
ଵିଵେକଫଲଵୃକ୍ଷେ ତୁ ଵର୍ଧମାନେ ଦିନେ ଦିନେ । ଛାଯାଵିତାନଵଲିତେ ପୁଂସୋ ହୃଦଯକାନନେ
ବିବେକର ଫଳ ଗଛ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ଏହାର ଛାୟା ମଣିଷର ହୃଦୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଢାକି ଯାଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ଶୀତଲତା ତଲତାପାପହାରିଣୀ । ଅତ୍ଯୁଲ୍ଲସନ୍ମତିଲତାତୁଷାରୋଦରସୁନ୍ଦରୀ
ସେଠାରେ ଏକ ଶୀତଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ତଳର ତାପକୁ ଦୂର କରେ, ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଭିତରେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦରତା ରହିଛି।
ଯସ୍ଯାମ୍ ଅଵାନ୍ତରଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତି ମନୋମୃଗଃ । ଆଜନ୍ମଜୀର୍ଣପଥିକḫ ପଥି କୋଲାହଲାକୁଲଃ
ସେଇ ଛାୟା ଭିତରେ, ଜୀବନ ଭରି ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ମନର ମୃଗ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମଶାରୀରଶର୍ମାର୍ଥଂ ପ୍ରେକ୍ଷିତୋ ଽରିଭିଃ । ନାନାତାସାରମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଗୋପଯନ୍ କୁଞ୍ଜକୋନ୍ମୁଖଃ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରୀରର ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି, ଜଙ୍ଗଲର ମୁହଁକୁ ବାହାରକୁ କରି ରଖିଥାଏ। ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ରୂପ ଓ ଭିନ୍ନତା ହୀନ।
ସଂସାରାରଣ୍ଯଵିସରଦ୍ଵାସନାପଵନେରିତଃ । ଅହନ୍ତାତାପସରିତା ସର୍ଵଦା ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଃ
ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଇଚ୍ଛାର ପବନରେ ଚାଳିତ, ସେ ଅହଂକାରର ତାପର ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଛି।
ଦାରଦୀର୍ଘଦରୀଦୂରଚିରସଞ୍ଚାରଜର୍ଜରଃ । ପୁତ୍ରପତ୍ତ୍ରପରାମର୍ଶପ୍ରପାତାତ୍ ପତିତୋ ଽଵଟେ
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବାରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ପୁଅ ଓ ଜନ୍ତୁପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ଶିଳାରୁ ଖସି ପଡ଼ିଛି।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଲତାଵିଲୁଠନାତ୍ ସଙ୍କଟେ କୁଟ୍ଟିତାଙ୍ଗକଃ । ତୃଷ୍ଣାଶ୍ରୀସରିତଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ କଲ୍ଲୋଲୈର୍ ଦୂରମ୍ ଆହୃତଃ
ସମ୍ପଦର ଲତା ସହ ଦୁଃଖରେ ହଁସିବାରୁ ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇଛି, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଧନର ନଦୀକୁ ଧରି ରଖିଥିବାବେଳେ ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଦୂରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଵ୍ଯାଧଵୈଧୁର୍ଯପଲାଯନପରାଯଣଃ । ଅଶଙ୍କିତଵିଧିଵ୍ଯାଧପାତାତିଚକିତାକୃତିଃ
ସେ ରୋଗ, ଅସୁବିଧା ଓ ଦୁଃଖରୁ ସଦା ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ରୋଗର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଆଘାତ ଦେଖି ସେ ସବୁବେଳେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ରହେ ।
ଗେଯାସ୍ଵାଦସମାପାତଦୁẖଖସାଯକଶଙ୍କିତଃ । ଵୈରିଵିଦ୍ରାଵଣଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦୃଷଦାହନନାଙ୍କିତଃ
ସେ ଆନନ୍ଦର ପରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖକୁ ନେଇ ସତର୍କ ରହେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟର ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରହିଛି ।
ଉନ୍ନତାନତସମ୍ପାତନିପାତାନତିଘୂର୍ଣିତଃ । ନ୍ଯକ୍କାରୋପଲନିର୍ଘାତୈḫ ପାରମ୍ପର୍ଯେଣ ଚୂର୍ଣିତଃ
ସେ ଉତ୍ତାନ-ପତନ, ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଲାଭ ଓ କ୍ଷତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅପମାନ ଓ ନିନ୍ଦାର ଆଘାତରେ ପିଢି ପିଢି ଚାପି ଯାଆନ୍ତି ।
ତୃଷ୍ଣାଶରଲତାଜାଲପ୍ରଵେଶଵଶଵିକ୍ଷତଃ । ସ୍ଵପ୍ରଜ୍ଞାରଚିତାଚାରḫ ପରମାଯାସ୍ଵ୍ ଅଶିକ୍ଷିତଃ
ତାହା ଆଶାର ଅସ୍ଥିରତାର ଜାଲରେ ପଡି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ନିଜ ବୁଝିବାର ଅଭାବରେ ନିଜେ ଗଢିଥିବା ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନରେ ଅପରିଚିତ ରହିଯାଉଛି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମମ୍ ଆଗତ୍ଯ ପ୍ରପଲାଯନତତ୍ପରଃ । ସୁଦୁର୍ଗ୍ରହଗଜେନ୍ଦ୍ରୋଗ୍ରଵିସ୍ଫୂର୍ଜନଵିମର୍ଦିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଗାଁକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସବୁବେଳେ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଦୁର୍ଲଭ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ, ଏକ ଅପରିଚିତ ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଵିଷଯାଜଗରୋଦ୍ଗାରଵିଷଫୂତ୍କାରମୂର୍ଛିତଃ । କାମକୌଲେଯକୈର୍ ଭୂମୌ ରସାର୍ଦ୍ରାଯାଂ ଵିପୋଥିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ସାପର ବିଷ ଶ୍ୱାସରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ, ଆଶାର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଆଘାତରେ ଭିଜା ମାଟିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
କୋପଦାଵାନଲପ୍ଲୁଷ୍ଟସ୍ପଷ୍ଟଵିସ୍ଫୋଟଦାହଵାନ୍ । ସଦାଗତାଗତାନେକଦୀର୍ଘଦୁẖଖପ୍ରଵାହଵାନ୍
କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ସେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ତାହାର ଜ୍ୱାଳାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଛାଳା ଦେଖାଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ଭାସିଯାଏ।
ସ୍ଵାଙ୍ଗଲଗ୍ନାଭିଲାଷାଂଶଦଂଶଦୋଷୈର୍ ଉପଦ୍ରୁତଃ । ଭୋଗଲୋଭଲସନ୍ମେଦସ୍ସୃଗାଲଚିରଵିଦ୍ରୁତଃ
ନିଜ ଦେହରେ ଲାଗିଥିବା ଆଶାର ଟୁକୁଡ଼ା ଦୋଷରେ ସେ ପୀଡ଼ିତ, ଭୋଗ ଲୋଭ ଓ ମୋହର ତାପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧାଉଥିବା ଶିଆଳ ପରି ଚଳିଯାଏ।
ସ୍ଵକର୍ମକନ୍ଦରୋଦ୍ଵାନ୍ତଦାରିଦ୍ର୍ଯଦ୍ଵୀପ୍ଯନୁଦ୍ରୁତଃ । ଵ୍ଯାମୋହମିହିକାନ୍ଧତ୍ଵକୂଟାଵଟଲୁଠତ୍ତନୁଃ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଭୀର ଗଡ଼ିର ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱୀପରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି; ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ିର ଅନ୍ଧକାର ଖାଇଁ ତାଙ୍କର ଦେହ ଗଭୀର ଖାଇଁ ଭିତରେ ଲୁଟୁଚୁଁ ହେଉଛି।
ମାନସିଂହସମୁଲ୍ଲାସହୃଦଯୋତ୍କମ୍ପନାତୁରଃ । ମରଣେନାରଣେଯେନ ବୁକପୁଷ୍ପମ୍ ଇଵେକ୍ଷିତଃ
ମନର ସିଂହର ଗର୍ଜନାରେ ହୃଦୟ କମ୍ପି ଯାଉଛି, ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜଙ୍ଗଲର ବାସିନ୍ଦା ପରି ଏକ ଅଧଖିଲି ପୁଷ୍ପକୁ ଯେମିତି ଦେଖେ, ସେଭଳି ଦେଖୁଛି।
ଗର୍ଧାନ୍ ନିଗରଣାଯାଶୁ ଦୂରତୋ ଜନସେଵିତଃ । କାମୈସ୍ ସମନ୍ତତୋ ଦତ୍ତଚିନ୍ତାନିଚଯଵାଗୁରଃ
ଦୂରରୁ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ବାଜ ପଟେଇ ଦେବାକୁ ଚାହେ; ଚାରିପାଖରେ ଆଶା ଓ ଚିନ୍ତାର ଜାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି ରଖିଛି।
ତାରୁଣ୍ଯନାମ୍ନା ସୁହୃଦା କ୍ଷଣମ୍ ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଵର୍ଜିତଃ । ଦୁସ୍ସଞ୍ଚାରେଷୁ ପଵନୈẖ କୁପିତୈର୍ ଇଵ ତର୍ଜିତଃ
ଯୁବାବସ୍ଥା ନାମର ମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଯାଏ; ଦୁର୍ଜନ୍ୟ ହୁଁକାର ହାବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ତାଡ଼ନ୍ତି।
କଦାଚିନ୍ ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାତẖ କ୍ଷଣଂ ଶମତରୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମନୋହରିଣକୋ ରାଜନ୍ ରାଜୀଵମ୍ ଇଵ ଭାସ୍ଵତି
ହେ ରାଜା, କେବେ କେବେ ଏହି ମନର ହରିଣ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଧୂପରେ ପଦ୍ମ ଖିଲିଉଠେ ଏବଂ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ତାଲୀତମାଲବକୁଲାଦିକଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତିଷୁ ପ୍ରଚୁରପୁଷ୍ପଵିଲାସହାସୈଃ । ନାମାପି ଯସ୍ଯ ନ ଵିଦନ୍ତି ସୁଖସ୍ଯ ମୂଢାḫ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଚ୍ ଛମତରୋସ୍ ସ୍ଵମନୋମୃଗୋ ଵଃ
ତାଳ, ତମାଳ, ବକୁଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କର ଛାୟା ଓ ଫୁଲର ମଧୁର ହସରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ସୁଖର ନାମଟି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେଠି ତୁମର ମନର ହରିଣ ଶାନ୍ତିର ଗଛକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଇତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମାନ୍ ଏଷ ମନୋହରିଣକୋ ଽରିହନ୍ । ତତ୍ରୈଵ ରତିମ୍ ଆଯାତି ନ ଯାତି ଵିଟପାନ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ମନର ହରିଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ସେଠି ହିଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
ଏତାଵତାଥ କାଲେନ ସ ଵିଵେକଦ୍ରୁମḫ ଫଲମ୍ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଂ ପରମାର୍ଥାତ୍ମ ଶନୈḫ ପ୍ରକଟଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏପରି ଭାବେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ବିବେକର ଗଛ ନିଜ ଭିତରର ଫଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଧ୍ଯାନଦ୍ରୁମଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସୌ ସ୍ଵମନୋମୃଗଃ । ଅଧସ୍ସ୍ଥିତḫ ପ୍ରାନ୍ତଗତଂ ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତି ସତ୍ତରୋଃ
ଧ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷର ଶୁଭ ଫଳକୁ ତାଙ୍କର ମନର ହରିଣ, ତଳେ ଦଁଡାଇ ଉପରକୁ ଚାହିଁ, ଶାଖାରେ ଦେଖେ।
ଆରୋହତି ତତୋ ଵୃକ୍ଷଂ ତଦ୍ ଆସ୍ଵାଦଯିତୁଂ ଫଲମ୍ । ଅନ୍ଯଗର୍ଧପରିତ୍ଯାଗେ ଵିତତାଧ୍ଯଵସାଯଵାନ୍
ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ, ସେ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଚଢ଼ି, ସେଇ ଫଳର ଆସ୍ୱାଦ ନେବାକୁ ଯାଏ।
ଵିଵେକରସମ୍ ଆକ୍ରାମନ୍ ଵୃତ୍ତୀସ୍ ତ୍ଯଜତି ଭୂଗତାଃ । ଉତ୍ତମଂ ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଭୂଯୋ ନାଧସ୍ ସମୀହତେ
ବିବେକର ସାରକୁ ପାଇ, ତଳେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଣି ତଳକୁ ଚାହେ ନାହିଁ।
ତେନୋତ୍ତମଫଲାର୍ଥେନ ସଂସ୍କାରାନ୍ ପ୍ରାକ୍ତନାନ୍ ଅସୌ । ଵିଵେକପଦମ୍ ଆରୂଢସ୍ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ସେଇ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇଁ, ବିବେକର ଦଶାକୁ ଚଢ଼ି, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରକୁ ସାପ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ହସତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈḫ ପଦାରୂଢମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲୋକଯନ୍ । ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ କୃପଣẖ କୋ ଽଭଵଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ସେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସି କହେ—'ଏତେ ଦିନ ମୁଁ କେତେ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲି!'
କରୁଣାଦିଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ତଭ୍ରମଶ୍ ଶାଖାନ୍ତରେଷୁ ସଃ । ଲୋଭଵ୍ଯାଲମ୍ ଅଧẖ କୁର୍ଵନ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଵିରାଜତେ
ଦୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଡ଼ିଗ, ସେ ଏକ ରାଜା ପରି ଚମକେ, ଲୋଭର ସାପକୁ ତଳେ ରଖି, ଶାଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହେ।