ସ୍ତମ୍ଭମ୍ ଏଵାଥ ବଧ୍ନାତି ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ନାମ ସମୁନ୍ନତମ୍ । ସନ୍ତୋଷତ୍ଵଗ୍ଵିଵଲିତଂ ଵୈରାଗ୍ଯରସରଞ୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଏହା ଏକ ତଣ୍ଡି ତିଆରି କରେ, ଯାହାକୁ ଦୃଢତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଛାଲିରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ରଙ୍ଗିନ।
ଵୈରାଗ୍ଯରସପୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପ୍ରାଵୃଷାନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ସ କାଲେନ ପରାମ୍ ଏତି ସମୁନ୍ନତିମ୍
ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ପୋଷିତ ଏହି ଆତ୍ମା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ବର୍ଷାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସାଧୁସମ୍ପର୍କଵୈରାଗ୍ଯରସପୀଵରଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷକପିକ୍ଷୋଭୈର୍ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କମ୍ପତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ମିଳୁଥିବା ବିରାଗର ରସରେ ମନ ଭଲଭାବେ ପୋଷିତ, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ବାନରମାନେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଜରା ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ଵିଜ୍ଞାନାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ । ଲତା ରସଵିଲାସିନ୍ଯ ଇମା ଵିତତଦେଶଗାଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଜ୍ଞାନରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାରୁ ଏହି ଲତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣର ରସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଫୁଟତା ସତ୍ଯତା ସତ୍ତା ଧୀରତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା । ସମତା ଶାନ୍ତତା ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା କୀର୍ତିତାର୍ଯତା
ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସାହସ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନତା, ସମତା, ଶାନ୍ତି, ମିତ୍ରତା, କରୁଣା ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ ଭାବେ କହାଯାଏ।
ଲତାଭିର୍ ଗୁଣପତ୍ତ୍ରାଭିସ୍ ସ ଧ୍ଯାନତରୁର୍ ଊର୍ଜିତଃ । ଯଶḫପୁଷ୍ପାଭିର୍ ଏତାଭିḫ ପାରିଜାତାଯତେ ଯତେଃ
ଏହି ଗୁଣମୟ ଲତାମାନେ ପତ୍ର ଭାବେ ଥିଲେ, ଧ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ଏହି ଯଶସ୍ୱୀ ପୁଷ୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଏହା ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଜ୍ଞାନଵିଟପୀ ଲତାପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପଵାନ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଫଲଦୋ ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉନ୍ନମନ୍
ଏଭଳି ଏହି ଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷଟି ଲତା, କୁଡ଼ି, ଓ ଫୁଲ ଧରି ଦିନକୁ ଦିନ ଉଚ୍ଚକୁ ବଢ଼ୁଛି, ଏହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଧ୍ୟାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯଶẖକୁସୁମଗୁଚ୍ଛାଢ୍ଯୋ ଗୁଣପଲ୍ଲଵଲାସ୍ଯଵାନ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯରସଵିସ୍ତାରୀ ପ୍ରଜ୍ଞାମଞ୍ଜରିତାକୃତିଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷଟି ଖ୍ୟାତିର ଫୁଲ ଗୁଛରେ ପ୍ରଚୁର, ଗୁଣର କୁଡ଼ି ରେ ଶୋଭିତ, ବିରାଗର ରସକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ, ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର କୁଡ଼ି ଫୁଟି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶାḫ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ । ଭଵାତପଂ ଶମଯତି ସୂର୍ଯତାପମ୍ ଇଵୋଡୁପଃ
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ଶିତଳ କରେ, ଓ ଜଗତର ଦୁଃଖର ତାପକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସେପରି ଶମିତ କରେ।
ପ୍ରତନୋତି ଶମଚ୍ଛାଯାଂ ଛାଯାମ୍ ଇଵ ଘନାଗମଃ । ନିରୋଧମ୍ ଆସ୍ଫାଲଯତି ସମୋ ଽନିଲ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ଏହା ଶାନ୍ତିର ଛାୟାକୁ ଘନମେଘ ଆସିଲେ ଯେମିତି ଛାୟା ହୁଏ, ସେଭଳି ପ୍ରସାରିତ କରେ; ଏବଂ ବାତାସ ଯେମିତି ମେଘକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେଭଳି ନିୟମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ନିବଧ୍ନାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା ପୀଠଂ କୁଲାଚଲ ଇଵ ସ୍ଥିରମ୍ । ଫଲସ୍ଯ ରଚଯତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵେ ଘଟିକାଂ ମଙ୍ଗଲାଚିତାମ୍
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଆସନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଯେପରି ନିଜ ବଂଶର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡିଗ। ଏହା ଉପରେ ସେ ଫଳ ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପାତ୍ର ତିଆରି କରେ।
ଵିଵେକଫଲଵୃକ୍ଷେ ତୁ ଵର୍ଧମାନେ ଦିନେ ଦିନେ । ଛାଯାଵିତାନଵଲିତେ ପୁଂସୋ ହୃଦଯକାନନେ
ବିବେକର ଫଳ ଗଛ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ଏହାର ଛାୟା ମଣିଷର ହୃଦୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଢାକି ଯାଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ଶୀତଲତା ତଲତାପାପହାରିଣୀ । ଅତ୍ଯୁଲ୍ଲସନ୍ମତିଲତାତୁଷାରୋଦରସୁନ୍ଦରୀ
ସେଠାରେ ଏକ ଶୀତଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ତଳର ତାପକୁ ଦୂର କରେ, ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଭିତରେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦରତା ରହିଛି।
ଯସ୍ଯାମ୍ ଅଵାନ୍ତରଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତି ମନୋମୃଗଃ । ଆଜନ୍ମଜୀର୍ଣପଥିକḫ ପଥି କୋଲାହଲାକୁଲଃ
ସେଇ ଛାୟା ଭିତରେ, ଜୀବନ ଭରି ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ମନର ମୃଗ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମଶାରୀରଶର୍ମାର୍ଥଂ ପ୍ରେକ୍ଷିତୋ ଽରିଭିଃ । ନାନାତାସାରମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଗୋପଯନ୍ କୁଞ୍ଜକୋନ୍ମୁଖଃ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରୀରର ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି, ଜଙ୍ଗଲର ମୁହଁକୁ ବାହାରକୁ କରି ରଖିଥାଏ। ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ରୂପ ଓ ଭିନ୍ନତା ହୀନ।
ସଂସାରାରଣ୍ଯଵିସରଦ୍ଵାସନାପଵନେରିତଃ । ଅହନ୍ତାତାପସରିତା ସର୍ଵଦା ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଃ
ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଇଚ୍ଛାର ପବନରେ ଚାଳିତ, ସେ ଅହଂକାରର ତାପର ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଛି।
ଦାରଦୀର୍ଘଦରୀଦୂରଚିରସଞ୍ଚାରଜର୍ଜରଃ । ପୁତ୍ରପତ୍ତ୍ରପରାମର୍ଶପ୍ରପାତାତ୍ ପତିତୋ ଽଵଟେ
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବାରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ପୁଅ ଓ ଜନ୍ତୁପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ଶିଳାରୁ ଖସି ପଡ଼ିଛି।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଲତାଵିଲୁଠନାତ୍ ସଙ୍କଟେ କୁଟ୍ଟିତାଙ୍ଗକଃ । ତୃଷ୍ଣାଶ୍ରୀସରିତଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ କଲ୍ଲୋଲୈର୍ ଦୂରମ୍ ଆହୃତଃ
ସମ୍ପଦର ଲତା ସହ ଦୁଃଖରେ ହଁସିବାରୁ ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇଛି, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଧନର ନଦୀକୁ ଧରି ରଖିଥିବାବେଳେ ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଦୂରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଵ୍ଯାଧଵୈଧୁର୍ଯପଲାଯନପରାଯଣଃ । ଅଶଙ୍କିତଵିଧିଵ୍ଯାଧପାତାତିଚକିତାକୃତିଃ
ସେ ରୋଗ, ଅସୁବିଧା ଓ ଦୁଃଖରୁ ସଦା ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ରୋଗର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଆଘାତ ଦେଖି ସେ ସବୁବେଳେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ରହେ ।
ଗେଯାସ୍ଵାଦସମାପାତଦୁẖଖସାଯକଶଙ୍କିତଃ । ଵୈରିଵିଦ୍ରାଵଣଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦୃଷଦାହନନାଙ୍କିତଃ
ସେ ଆନନ୍ଦର ପରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖକୁ ନେଇ ସତର୍କ ରହେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟର ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରହିଛି ।
ଉନ୍ନତାନତସମ୍ପାତନିପାତାନତିଘୂର୍ଣିତଃ । ନ୍ଯକ୍କାରୋପଲନିର୍ଘାତୈḫ ପାରମ୍ପର୍ଯେଣ ଚୂର୍ଣିତଃ
ସେ ଉତ୍ତାନ-ପତନ, ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଲାଭ ଓ କ୍ଷତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅପମାନ ଓ ନିନ୍ଦାର ଆଘାତରେ ପିଢି ପିଢି ଚାପି ଯାଆନ୍ତି ।
ତୃଷ୍ଣାଶରଲତାଜାଲପ୍ରଵେଶଵଶଵିକ୍ଷତଃ । ସ୍ଵପ୍ରଜ୍ଞାରଚିତାଚାରḫ ପରମାଯାସ୍ଵ୍ ଅଶିକ୍ଷିତଃ
ତାହା ଆଶାର ଅସ୍ଥିରତାର ଜାଲରେ ପଡି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ନିଜ ବୁଝିବାର ଅଭାବରେ ନିଜେ ଗଢିଥିବା ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନରେ ଅପରିଚିତ ରହିଯାଉଛି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମମ୍ ଆଗତ୍ଯ ପ୍ରପଲାଯନତତ୍ପରଃ । ସୁଦୁର୍ଗ୍ରହଗଜେନ୍ଦ୍ରୋଗ୍ରଵିସ୍ଫୂର୍ଜନଵିମର୍ଦିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଗାଁକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସବୁବେଳେ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଦୁର୍ଲଭ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ, ଏକ ଅପରିଚିତ ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଵିଷଯାଜଗରୋଦ୍ଗାରଵିଷଫୂତ୍କାରମୂର୍ଛିତଃ । କାମକୌଲେଯକୈର୍ ଭୂମୌ ରସାର୍ଦ୍ରାଯାଂ ଵିପୋଥିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ସାପର ବିଷ ଶ୍ୱାସରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ, ଆଶାର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଆଘାତରେ ଭିଜା ମାଟିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
କୋପଦାଵାନଲପ୍ଲୁଷ୍ଟସ୍ପଷ୍ଟଵିସ୍ଫୋଟଦାହଵାନ୍ । ସଦାଗତାଗତାନେକଦୀର୍ଘଦୁẖଖପ୍ରଵାହଵାନ୍
କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ସେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ତାହାର ଜ୍ୱାଳାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଛାଳା ଦେଖାଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ଭାସିଯାଏ।
ସ୍ଵାଙ୍ଗଲଗ୍ନାଭିଲାଷାଂଶଦଂଶଦୋଷୈର୍ ଉପଦ୍ରୁତଃ । ଭୋଗଲୋଭଲସନ୍ମେଦସ୍ସୃଗାଲଚିରଵିଦ୍ରୁତଃ
ନିଜ ଦେହରେ ଲାଗିଥିବା ଆଶାର ଟୁକୁଡ଼ା ଦୋଷରେ ସେ ପୀଡ଼ିତ, ଭୋଗ ଲୋଭ ଓ ମୋହର ତାପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧାଉଥିବା ଶିଆଳ ପରି ଚଳିଯାଏ।
ସ୍ଵକର୍ମକନ୍ଦରୋଦ୍ଵାନ୍ତଦାରିଦ୍ର୍ଯଦ୍ଵୀପ୍ଯନୁଦ୍ରୁତଃ । ଵ୍ଯାମୋହମିହିକାନ୍ଧତ୍ଵକୂଟାଵଟଲୁଠତ୍ତନୁଃ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଭୀର ଗଡ଼ିର ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱୀପରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି; ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ିର ଅନ୍ଧକାର ଖାଇଁ ତାଙ୍କର ଦେହ ଗଭୀର ଖାଇଁ ଭିତରେ ଲୁଟୁଚୁଁ ହେଉଛି।
ମାନସିଂହସମୁଲ୍ଲାସହୃଦଯୋତ୍କମ୍ପନାତୁରଃ । ମରଣେନାରଣେଯେନ ବୁକପୁଷ୍ପମ୍ ଇଵେକ୍ଷିତଃ
ମନର ସିଂହର ଗର୍ଜନାରେ ହୃଦୟ କମ୍ପି ଯାଉଛି, ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜଙ୍ଗଲର ବାସିନ୍ଦା ପରି ଏକ ଅଧଖିଲି ପୁଷ୍ପକୁ ଯେମିତି ଦେଖେ, ସେଭଳି ଦେଖୁଛି।
ଗର୍ଧାନ୍ ନିଗରଣାଯାଶୁ ଦୂରତୋ ଜନସେଵିତଃ । କାମୈସ୍ ସମନ୍ତତୋ ଦତ୍ତଚିନ୍ତାନିଚଯଵାଗୁରଃ
ଦୂରରୁ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ବାଜ ପଟେଇ ଦେବାକୁ ଚାହେ; ଚାରିପାଖରେ ଆଶା ଓ ଚିନ୍ତାର ଜାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି ରଖିଛି।
ତାରୁଣ୍ଯନାମ୍ନା ସୁହୃଦା କ୍ଷଣମ୍ ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଵର୍ଜିତଃ । ଦୁସ୍ସଞ୍ଚାରେଷୁ ପଵନୈẖ କୁପିତୈର୍ ଇଵ ତର୍ଜିତଃ
ଯୁବାବସ୍ଥା ନାମର ମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଯାଏ; ଦୁର୍ଜନ୍ୟ ହୁଁକାର ହାବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ତାଡ଼ନ୍ତି।