ସ୍ଵଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ମହାଧିଯା । ବୀଜଂ ସଂସାରନିର୍ଵେଦୋ ରକ୍ଷ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଯେତେବେଳେ ନିଜ ମନର ମାଟିରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତିର ବୀଜ ପଡ଼ିଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଧ୍ୟାନର ବୀଜକୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ତପḫପ୍ରାକାରଦାନେନ ପରାର୍ଥଘଟନୋକ୍ଷିତୈଃ । ତୀର୍ଥାଯତନଵିଶ୍ରାନ୍ତିଧୃତିଵିସ୍ତାରକଲ୍ପନୈଃ
ତପସ୍ୟାର ପ୍ରାଚୀର ଦାନ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କଲା କାର୍ଯ୍ୟର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଦେଉଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଧୃତିର ବିସ୍ତାର ଗଢ଼ି, ଏହି ବୀଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯୋ ଽଙ୍କୁରିତସ୍ଯାସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ଶିକ୍ଷିତାଶଯଃ । ସନ୍ତୋଷନାମା ପ୍ରିଯଯା ନିତ୍ଯଂ ମୁଦିତଯାନ୍ଵିତଃ
ଏହି ବୀଜ ଅଂକୁରିତ ହେଲେ, ତାହାର ରକ୍ଷା କରିବା, ମନକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇବା, ସଦା ପ୍ରିୟ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଏହି କାମ କରିବା ଦରକାର।
ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ଥିତାଶାଵିହଗାନ୍ ପରପ୍ରଣଯପକ୍ଷିଣଃ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଆପତତẖ କାମଗର୍ଵଗୃଧ୍ରାନ୍ ନିଵାରଯେତ୍
ଏହି ବୀଜରୁ ଦୂରେ ରହୁଥିବା ଆଶାର ପକ୍ଷୀ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଏଉଁପରି ଉପରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା କାମନା ଓ ଅହଂକାରର ଗୃଧ୍ରମାନେକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁଭିସ୍ ସତ୍କ୍ରିଯାକୂର୍ଚୈର୍ ଵିଵେକାର୍କାତପୈର୍ ଇଵ । ଔଚିତ୍ଯାଲୋକଦୈର୍ ଅସ୍ମାନ୍ ମାର୍ଜିତଵ୍ଯଂ ରଜସ୍ ତମଃ
ମୃଦୁ ଓ ସତ୍କାର ମୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ବିବେକର ରୂପ ରୂଦ୍ରାତପ ଓ ଉଚିତତାର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ଆମ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଧୂଳିକୁ ସଫା କରିବା ଦରକାର।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗା ଭୋଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଶନଯସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଦୁଷ୍କୃତାଭ୍ରସମୀରିତାଃ
ଧନ ସମ୍ପଦ ଓ ଭୋଗବିଲାସ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର; ଦୁଷ୍କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଭଳି, ଏହାମାନେ ଭୁଖରେ ହରାଇଯାଆନ୍ତି।
ଧୈର୍ଯୌଦାର୍ଯଦଯାମନ୍ତ୍ରୈର୍ ଜପସ୍ନାନତପୋଦମୈଃ । ଵିନିଵାରଯିତଵ୍ଯାସ୍ ତାḫ ପ୍ରଣଵାର୍ଥତ୍ରିଶୂଲିନା
ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉଦାରତା ଓ ଦୟାର ମନ୍ତ୍ର, ଜପ, ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆସକ୍ତିମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପବିତ୍ର ଓଁର ଅର୍ଥ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
ଇତି ସଂରକ୍ଷିତାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଧ୍ଯାନବୀଜାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆଭିଜାତ୍ଯୋନ୍ନତଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଵେକାଖ୍ଯୋ ନଵାଙ୍କୁରଃ
ଏଭଳି ରକ୍ଷିତ ଧ୍ୟାନର ବୀଜରୁ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବିବେକ ନାମକ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତେନ ସା ଚିତ୍ତଭୂର୍ ଭାତି ସପ୍ରକାଶାପ୍ରକାଶିନୀ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଲୋକରମ୍ଯା ଚ ଖଂ ଯଥାଭିନଵେନ୍ଦୁନା
ସେଇଠାରେ ମନର ଭୂମି ଦୁଇପ୍ରକାର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକରେ ମଧୁର ଲାଗେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍କୁରତḫ ପତ୍ତ୍ରେ ଉଭେ ଵିକସତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଭିଗମନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସାଧୁସଙ୍ଗମଃ
ସେଇ ଅଙ୍କୁରରୁ ଦୁଇଟି ପତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଖୋଲିଯାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ଆଗ୍ରହ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ।
ସ୍ତମ୍ଭମ୍ ଏଵାଥ ବଧ୍ନାତି ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ନାମ ସମୁନ୍ନତମ୍ । ସନ୍ତୋଷତ୍ଵଗ୍ଵିଵଲିତଂ ଵୈରାଗ୍ଯରସରଞ୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଏହା ଏକ ତଣ୍ଡି ତିଆରି କରେ, ଯାହାକୁ ଦୃଢତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଛାଲିରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ରଙ୍ଗିନ।
ଵୈରାଗ୍ଯରସପୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପ୍ରାଵୃଷାନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ସ କାଲେନ ପରାମ୍ ଏତି ସମୁନ୍ନତିମ୍
ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ପୋଷିତ ଏହି ଆତ୍ମା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ବର୍ଷାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସାଧୁସମ୍ପର୍କଵୈରାଗ୍ଯରସପୀଵରଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷକପିକ୍ଷୋଭୈର୍ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କମ୍ପତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ମିଳୁଥିବା ବିରାଗର ରସରେ ମନ ଭଲଭାବେ ପୋଷିତ, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ବାନରମାନେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଜରା ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ଵିଜ୍ଞାନାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ । ଲତା ରସଵିଲାସିନ୍ଯ ଇମା ଵିତତଦେଶଗାଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଜ୍ଞାନରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାରୁ ଏହି ଲତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣର ରସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଫୁଟତା ସତ୍ଯତା ସତ୍ତା ଧୀରତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା । ସମତା ଶାନ୍ତତା ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା କୀର୍ତିତାର୍ଯତା
ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସାହସ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନତା, ସମତା, ଶାନ୍ତି, ମିତ୍ରତା, କରୁଣା ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ ଭାବେ କହାଯାଏ।
ଲତାଭିର୍ ଗୁଣପତ୍ତ୍ରାଭିସ୍ ସ ଧ୍ଯାନତରୁର୍ ଊର୍ଜିତଃ । ଯଶḫପୁଷ୍ପାଭିର୍ ଏତାଭିḫ ପାରିଜାତାଯତେ ଯତେଃ
ଏହି ଗୁଣମୟ ଲତାମାନେ ପତ୍ର ଭାବେ ଥିଲେ, ଧ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ଏହି ଯଶସ୍ୱୀ ପୁଷ୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଏହା ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଜ୍ଞାନଵିଟପୀ ଲତାପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପଵାନ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଫଲଦୋ ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉନ୍ନମନ୍
ଏଭଳି ଏହି ଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷଟି ଲତା, କୁଡ଼ି, ଓ ଫୁଲ ଧରି ଦିନକୁ ଦିନ ଉଚ୍ଚକୁ ବଢ଼ୁଛି, ଏହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଧ୍ୟାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯଶẖକୁସୁମଗୁଚ୍ଛାଢ୍ଯୋ ଗୁଣପଲ୍ଲଵଲାସ୍ଯଵାନ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯରସଵିସ୍ତାରୀ ପ୍ରଜ୍ଞାମଞ୍ଜରିତାକୃତିଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷଟି ଖ୍ୟାତିର ଫୁଲ ଗୁଛରେ ପ୍ରଚୁର, ଗୁଣର କୁଡ଼ି ରେ ଶୋଭିତ, ବିରାଗର ରସକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ, ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର କୁଡ଼ି ଫୁଟି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶାḫ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ । ଭଵାତପଂ ଶମଯତି ସୂର୍ଯତାପମ୍ ଇଵୋଡୁପଃ
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ଶିତଳ କରେ, ଓ ଜଗତର ଦୁଃଖର ତାପକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସେପରି ଶମିତ କରେ।
ପ୍ରତନୋତି ଶମଚ୍ଛାଯାଂ ଛାଯାମ୍ ଇଵ ଘନାଗମଃ । ନିରୋଧମ୍ ଆସ୍ଫାଲଯତି ସମୋ ଽନିଲ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ଏହା ଶାନ୍ତିର ଛାୟାକୁ ଘନମେଘ ଆସିଲେ ଯେମିତି ଛାୟା ହୁଏ, ସେଭଳି ପ୍ରସାରିତ କରେ; ଏବଂ ବାତାସ ଯେମିତି ମେଘକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେଭଳି ନିୟମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ନିବଧ୍ନାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା ପୀଠଂ କୁଲାଚଲ ଇଵ ସ୍ଥିରମ୍ । ଫଲସ୍ଯ ରଚଯତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵେ ଘଟିକାଂ ମଙ୍ଗଲାଚିତାମ୍
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଆସନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଯେପରି ନିଜ ବଂଶର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡିଗ। ଏହା ଉପରେ ସେ ଫଳ ପାଇଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପାତ୍ର ତିଆରି କରେ।
ଵିଵେକଫଲଵୃକ୍ଷେ ତୁ ଵର୍ଧମାନେ ଦିନେ ଦିନେ । ଛାଯାଵିତାନଵଲିତେ ପୁଂସୋ ହୃଦଯକାନନେ
ବିବେକର ଫଳ ଗଛ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ଏହାର ଛାୟା ମଣିଷର ହୃଦୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଢାକି ଯାଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ଶୀତଲତା ତଲତାପାପହାରିଣୀ । ଅତ୍ଯୁଲ୍ଲସନ୍ମତିଲତାତୁଷାରୋଦରସୁନ୍ଦରୀ
ସେଠାରେ ଏକ ଶୀତଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ତଳର ତାପକୁ ଦୂର କରେ, ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଭିତରେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦରତା ରହିଛି।
ଯସ୍ଯାମ୍ ଅଵାନ୍ତରଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତି ମନୋମୃଗଃ । ଆଜନ୍ମଜୀର୍ଣପଥିକḫ ପଥି କୋଲାହଲାକୁଲଃ
ସେଇ ଛାୟା ଭିତରେ, ଜୀବନ ଭରି ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ମନର ମୃଗ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମଶାରୀରଶର୍ମାର୍ଥଂ ପ୍ରେକ୍ଷିତୋ ଽରିଭିଃ । ନାନାତାସାରମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଗୋପଯନ୍ କୁଞ୍ଜକୋନ୍ମୁଖଃ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରୀରର ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି, ଜଙ୍ଗଲର ମୁହଁକୁ ବାହାରକୁ କରି ରଖିଥାଏ। ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ରୂପ ଓ ଭିନ୍ନତା ହୀନ।
ସଂସାରାରଣ୍ଯଵିସରଦ୍ଵାସନାପଵନେରିତଃ । ଅହନ୍ତାତାପସରିତା ସର୍ଵଦା ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଃ
ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଇଚ୍ଛାର ପବନରେ ଚାଳିତ, ସେ ଅହଂକାରର ତାପର ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଛି।
ଦାରଦୀର୍ଘଦରୀଦୂରଚିରସଞ୍ଚାରଜର୍ଜରଃ । ପୁତ୍ରପତ୍ତ୍ରପରାମର୍ଶପ୍ରପାତାତ୍ ପତିତୋ ଽଵଟେ
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବାରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ପୁଅ ଓ ଜନ୍ତୁପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ଶିଳାରୁ ଖସି ପଡ଼ିଛି।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଲତାଵିଲୁଠନାତ୍ ସଙ୍କଟେ କୁଟ୍ଟିତାଙ୍ଗକଃ । ତୃଷ୍ଣାଶ୍ରୀସରିତଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ କଲ୍ଲୋଲୈର୍ ଦୂରମ୍ ଆହୃତଃ
ସମ୍ପଦର ଲତା ସହ ଦୁଃଖରେ ହଁସିବାରୁ ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇଛି, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଧନର ନଦୀକୁ ଧରି ରଖିଥିବାବେଳେ ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଦୂରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଵ୍ଯାଧଵୈଧୁର୍ଯପଲାଯନପରାଯଣଃ । ଅଶଙ୍କିତଵିଧିଵ୍ଯାଧପାତାତିଚକିତାକୃତିଃ
ସେ ରୋଗ, ଅସୁବିଧା ଓ ଦୁଃଖରୁ ସଦା ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ରୋଗର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଆଘାତ ଦେଖି ସେ ସବୁବେଳେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ରହେ ।
ଗେଯାସ୍ଵାଦସମାପାତଦୁẖଖସାଯକଶଙ୍କିତଃ । ଵୈରିଵିଦ୍ରାଵଣଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦୃଷଦାହନନାଙ୍କିତଃ
ସେ ଆନନ୍ଦର ପରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖକୁ ନେଇ ସତର୍କ ରହେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟର ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରହିଛି ।