ଅତ୍ର ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି ବୋଧାଦେସ୍ ସମ୍ଭଵୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ । ତଥାପି କଲ୍ପ୍ଯତେ ଽତ୍ରୈଵଂ ବୋଧନାଯ ପରସ୍ପରମ୍
ଏଠାରେ ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି ପରସ୍ପର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହିପରି ଭାବନା କରାଯାଏ ।
ମହାନୁଭାଵା ଵିଗତାଭିମାନା ଵିମୂଢଭାଵୋପଶମେ ଲଗନ୍ତି । ନିର୍ଭ୍ରାନ୍ତଯୋ ଽନନ୍ତତଯୈଵ ଶାନ୍ତା ନିତ୍ଯଂ ସମାଧାନମଯା ଭଵନ୍ତି
ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ମୂଢ଼ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେମାନେ ଭ୍ରମ ନଥିବା, ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସଦା ସମାଧିରେ ଥାନ୍ତି ।
କ୍ରମାତ୍ ସମାଧାନତରୋର୍ ଆଜୀଵଂ ଫଲଶାଲିନୀମ୍ । ସଲତାକୁସୁମାଂ ବ୍ରୂହି ସତ୍ତାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଦାଂ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଦୟାକରି ଆମକୁ ସେଇ ସମାଧିର ଗଛ ବିଷୟରେ କହ, ଯାହା ଜୀବନ ସାରା ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ନିତନୂତନ ଶାଖା ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଆଜୀଵମ୍ ଉଦ୍ଯଦୁତ୍ସେଧଂ ଵିଵେକିଜନକାନନେ । ପୁଷ୍ପପତ୍ତ୍ରଫଲୋପେତଂ ସମାଧାନତରୁଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସମାଧିର ଗଛ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହା ବିବେକର ଅରଣ୍ୟରେ ଜୀବନ ସାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଫୁଲ, ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଥା କଥଞ୍ଚିଦ୍ ଉଦିତଂ ଦୁẖଖେନ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵା । ସଂସାରନଵନିର୍ଵେଦଂ ବୀଜମ୍ ଅସ୍ଯ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଏହା ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉନାହିଁ—କଷ୍ଟରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସଂସାର ଜଳଧିରେ ବିରକ୍ତି ହେଉଛି ଏହିର ବୀଜ।
ଶୁଭଜାଲହଲାକୃଷ୍ଟଂ ରସାସିକ୍ତମ୍ ଅହର୍ନିଶମ୍ । ପ୍ରଵହଚ୍ଛ୍ଵସନାକୁଲ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଅସ୍ଯ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଏହାର କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ଶୁଭ ଭାବନାର ହଳ ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ, ଦିନ ଓ ରାତି ରସରେ ଭିଜିଥାଏ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସର ବାତାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ସମାଧିବୀଜଂ ସଂସାରନିର୍ଵେଦḫ ପତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଚିତ୍ତଭୂମୌ ଵିଵିକ୍ତାଯାଂ ଵିଵେକିଜନକାନନେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ବିରକ୍ତି ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ସମାଧିର ବୀଜ ନିଜେ ନିଜେ ମନର ମାଟିରେ, ଏକାନ୍ତ ଓ ବିବେକ ଦେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ଧ୍ଯାନବୀଜଂ ମହାଧିଯା । ସେକୈର୍ ଅମୀଭିର୍ ଯତ୍ନେନ ସଂସେକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିନ୍ଦତା
ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନର ଭୂମିରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଧ୍ୟାନର ବୀଜକୁ, ଏହି ପ୍ରୟାସର ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଜଳସିଞ୍ଚନ କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଦ୍ଧୈସ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧୈḫ ପଵିତ୍ରୈଶ୍ ଚ ମଧୁରୈର୍ ଆତ୍ମନେହିତୈଃ । ସତ୍ସଙ୍ଗମନଵକ୍ଷୀରୈର୍ ଐନ୍ଦଵୈର୍ ଅମୃତୈର୍ ଇଵ
ଶୁଦ୍ଧ, ମୃଦୁ, ପବିତ୍ର ଓ ମିଠା ଯେଉଁପରି ଜଳ ନିଜ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ସେପରି ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଅମୃତ ଦୁଧ ଭଳି ଏହି ବୀଜକୁ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୈତ୍ଯପ୍ରଦୈḫ ପୂର୍ଣୈସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛୈର୍ ଅମୃତଶୀତଲୈଃ । ଵିସୃତୈର୍ ମତିକୁଲ୍ଯାସୁ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵରଵାରିଭିଃ
ଭିତରେ ଶିତଳତା ଦେଇଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅମୃତ ସମ ଶିତଳ ଜଳ ଯେଉଁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିର ନାଳୀରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଳ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ମହାଧିଯା । ବୀଜଂ ସଂସାରନିର୍ଵେଦୋ ରକ୍ଷ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଯେତେବେଳେ ନିଜ ମନର ମାଟିରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତିର ବୀଜ ପଡ଼ିଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଧ୍ୟାନର ବୀଜକୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ତପḫପ୍ରାକାରଦାନେନ ପରାର୍ଥଘଟନୋକ୍ଷିତୈଃ । ତୀର୍ଥାଯତନଵିଶ୍ରାନ୍ତିଧୃତିଵିସ୍ତାରକଲ୍ପନୈଃ
ତପସ୍ୟାର ପ୍ରାଚୀର ଦାନ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କଲା କାର୍ଯ୍ୟର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଦେଉଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଧୃତିର ବିସ୍ତାର ଗଢ଼ି, ଏହି ବୀଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯୋ ଽଙ୍କୁରିତସ୍ଯାସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ଶିକ୍ଷିତାଶଯଃ । ସନ୍ତୋଷନାମା ପ୍ରିଯଯା ନିତ୍ଯଂ ମୁଦିତଯାନ୍ଵିତଃ
ଏହି ବୀଜ ଅଂକୁରିତ ହେଲେ, ତାହାର ରକ୍ଷା କରିବା, ମନକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇବା, ସଦା ପ୍ରିୟ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଏହି କାମ କରିବା ଦରକାର।
ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ଥିତାଶାଵିହଗାନ୍ ପରପ୍ରଣଯପକ୍ଷିଣଃ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଆପତତẖ କାମଗର୍ଵଗୃଧ୍ରାନ୍ ନିଵାରଯେତ୍
ଏହି ବୀଜରୁ ଦୂରେ ରହୁଥିବା ଆଶାର ପକ୍ଷୀ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଏଉଁପରି ଉପରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା କାମନା ଓ ଅହଂକାରର ଗୃଧ୍ରମାନେକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁଭିସ୍ ସତ୍କ୍ରିଯାକୂର୍ଚୈର୍ ଵିଵେକାର୍କାତପୈର୍ ଇଵ । ଔଚିତ୍ଯାଲୋକଦୈର୍ ଅସ୍ମାନ୍ ମାର୍ଜିତଵ୍ଯଂ ରଜସ୍ ତମଃ
ମୃଦୁ ଓ ସତ୍କାର ମୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ବିବେକର ରୂପ ରୂଦ୍ରାତପ ଓ ଉଚିତତାର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ଆମ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଧୂଳିକୁ ସଫା କରିବା ଦରକାର।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗା ଭୋଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଶନଯସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଦୁଷ୍କୃତାଭ୍ରସମୀରିତାଃ
ଧନ ସମ୍ପଦ ଓ ଭୋଗବିଲାସ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର; ଦୁଷ୍କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଭଳି, ଏହାମାନେ ଭୁଖରେ ହରାଇଯାଆନ୍ତି।
ଧୈର୍ଯୌଦାର୍ଯଦଯାମନ୍ତ୍ରୈର୍ ଜପସ୍ନାନତପୋଦମୈଃ । ଵିନିଵାରଯିତଵ୍ଯାସ୍ ତାḫ ପ୍ରଣଵାର୍ଥତ୍ରିଶୂଲିନା
ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉଦାରତା ଓ ଦୟାର ମନ୍ତ୍ର, ଜପ, ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆସକ୍ତିମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପବିତ୍ର ଓଁର ଅର୍ଥ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
ଇତି ସଂରକ୍ଷିତାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଧ୍ଯାନବୀଜାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆଭିଜାତ୍ଯୋନ୍ନତଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଵେକାଖ୍ଯୋ ନଵାଙ୍କୁରଃ
ଏଭଳି ରକ୍ଷିତ ଧ୍ୟାନର ବୀଜରୁ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବିବେକ ନାମକ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତେନ ସା ଚିତ୍ତଭୂର୍ ଭାତି ସପ୍ରକାଶାପ୍ରକାଶିନୀ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଲୋକରମ୍ଯା ଚ ଖଂ ଯଥାଭିନଵେନ୍ଦୁନା
ସେଇଠାରେ ମନର ଭୂମି ଦୁଇପ୍ରକାର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକରେ ମଧୁର ଲାଗେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍କୁରତḫ ପତ୍ତ୍ରେ ଉଭେ ଵିକସତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଭିଗମନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସାଧୁସଙ୍ଗମଃ
ସେଇ ଅଙ୍କୁରରୁ ଦୁଇଟି ପତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଖୋଲିଯାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ଆଗ୍ରହ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ।
ସ୍ତମ୍ଭମ୍ ଏଵାଥ ବଧ୍ନାତି ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ନାମ ସମୁନ୍ନତମ୍ । ସନ୍ତୋଷତ୍ଵଗ୍ଵିଵଲିତଂ ଵୈରାଗ୍ଯରସରଞ୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଏହା ଏକ ତଣ୍ଡି ତିଆରି କରେ, ଯାହାକୁ ଦୃଢତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷର ଛାଲିରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ରଙ୍ଗିନ।
ଵୈରାଗ୍ଯରସପୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପ୍ରାଵୃଷାନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ସ କାଲେନ ପରାମ୍ ଏତି ସମୁନ୍ନତିମ୍
ବିରାକ୍ତିର ରସରେ ପୋଷିତ ଏହି ଆତ୍ମା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ବର୍ଷାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସାଧୁସମ୍ପର୍କଵୈରାଗ୍ଯରସପୀଵରଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷକପିକ୍ଷୋଭୈର୍ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କମ୍ପତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ମିଳୁଥିବା ବିରାଗର ରସରେ ମନ ଭଲଭାବେ ପୋଷିତ, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ବାନରମାନେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଜରା ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ଵିଜ୍ଞାନାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ । ଲତା ରସଵିଲାସିନ୍ଯ ଇମା ଵିତତଦେଶଗାଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଜ୍ଞାନରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାରୁ ଏହି ଲତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣର ରସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଫୁଟତା ସତ୍ଯତା ସତ୍ତା ଧୀରତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା । ସମତା ଶାନ୍ତତା ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା କୀର୍ତିତାର୍ଯତା
ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସାହସ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନତା, ସମତା, ଶାନ୍ତି, ମିତ୍ରତା, କରୁଣା ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ ଭାବେ କହାଯାଏ।
ଲତାଭିର୍ ଗୁଣପତ୍ତ୍ରାଭିସ୍ ସ ଧ୍ଯାନତରୁର୍ ଊର୍ଜିତଃ । ଯଶḫପୁଷ୍ପାଭିର୍ ଏତାଭିḫ ପାରିଜାତାଯତେ ଯତେଃ
ଏହି ଗୁଣମୟ ଲତାମାନେ ପତ୍ର ଭାବେ ଥିଲେ, ଧ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ଏହି ଯଶସ୍ୱୀ ପୁଷ୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଏହା ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଜ୍ଞାନଵିଟପୀ ଲତାପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପଵାନ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଫଲଦୋ ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉନ୍ନମନ୍
ଏଭଳି ଏହି ଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷଟି ଲତା, କୁଡ଼ି, ଓ ଫୁଲ ଧରି ଦିନକୁ ଦିନ ଉଚ୍ଚକୁ ବଢ଼ୁଛି, ଏହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଧ୍ୟାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯଶẖକୁସୁମଗୁଚ୍ଛାଢ୍ଯୋ ଗୁଣପଲ୍ଲଵଲାସ୍ଯଵାନ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯରସଵିସ୍ତାରୀ ପ୍ରଜ୍ଞାମଞ୍ଜରିତାକୃତିଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷଟି ଖ୍ୟାତିର ଫୁଲ ଗୁଛରେ ପ୍ରଚୁର, ଗୁଣର କୁଡ଼ି ରେ ଶୋଭିତ, ବିରାଗର ରସକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ, ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର କୁଡ଼ି ଫୁଟି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶୀତଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶାḫ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ । ଭଵାତପଂ ଶମଯତି ସୂର୍ଯତାପମ୍ ଇଵୋଡୁପଃ
ଏହା ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ଶିତଳ କରେ, ଓ ଜଗତର ଦୁଃଖର ତାପକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସେପରି ଶମିତ କରେ।
ପ୍ରତନୋତି ଶମଚ୍ଛାଯାଂ ଛାଯାମ୍ ଇଵ ଘନାଗମଃ । ନିରୋଧମ୍ ଆସ୍ଫାଲଯତି ସମୋ ଽନିଲ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ଏହା ଶାନ୍ତିର ଛାୟାକୁ ଘନମେଘ ଆସିଲେ ଯେମିତି ଛାୟା ହୁଏ, ସେଭଳି ପ୍ରସାରିତ କରେ; ଏବଂ ବାତାସ ଯେମିତି ମେଘକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେଭଳି ନିୟମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।