ତ୍ଵଂ ମନସ୍କାରମାତ୍ରାତ୍ମା ସଂସୃତୌ ଵିଭ୍ରମାଯସେ । ସ୍ଵଭାଵୈକପରିଜ୍ଞାନାନ୍ ନାସି ନାପି ଭ୍ରମାଯସେ
ତୁମେ ମନର ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଠିକ୍ଭଳି ଜାଣିଲେ, ତୁମେ ନ ଅଛ, ନ ଭ୍ରମଣ କରୁଛ।
ମନସ୍ତୈଵ ହି ସଂସାର ଆତ୍ମବୋଧେନ ଶାମ୍ଯତି । ଶୁକ୍ତିରୁପ୍ଯଭ୍ରମାକାରୋ ଜନୋ ମିଥ୍ଯୈଵ ତାମ୍ଯତି
ମନ ହେଉଛି ସଂସାର; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେପରି ଚିପିରେ ଚାନ୍ଦି ଥିବା ଭ୍ରମରେ ଲୋକେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ।
ଅଭାଵଭାଵସ୍ ତୁ ପରଂ ବୋଧରୂପମ୍ ଅସଂସୃତିଃ । ନିର୍ଵାଣାଦ୍ ଇତରା ସତ୍ତା ଦୁẖଖାଯାହମ୍ ଇତି ଭ୍ରମଃ
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଜାଣିବା ହେଉଛି ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖର କାରଣ, ଯାହା 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁରୂପୋ ଽହମ୍ ଅସଚ୍ ଛୂନ୍ଯସ୍ଵରୂପକଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଶାମ୍ଯତି
ମୁଁ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଅସତ୍ୟ ଓ ଶୂନ୍ୟ। ଏହିପରି ନିଜକୁ ଠିକ୍ଭଳି ଜାଣିଲେ, 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାର୍ଥତାମ୍ । ଗତଂ ସ୍ଵମ୍ ଅତ୍ଯଜଦ୍ ରୂପଂ ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥା ପଯଃ
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ସେଠି ବାହାର ଓ ଭିତରର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ; ନିଜର ପୁରୁଣା ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ମୂଲଶାଖାଗ୍ରପର୍ଯନ୍ତା ସତ୍ତା ଵିଟପିନୋ ଯଥା । ନିର୍ଵିକାରାମଲା ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଜ୍ଞେଯାନ୍ତୈକୈଵ ଭାସତେ
ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରୁ ଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଯଥା ଯୋଜନଲକ୍ଷାଭମ୍ ଏକମ୍ ଏଵାମଲଂ ନଭଃ । ଏକମ୍ ଏଵ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯାନ୍ତଂ ଭାତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍
ଯେପରି ଶତ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ଅମଳ ଆକାଶ ଏକ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ, ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଶୂନ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଏକମ୍ ଅମଲଂ ଯଥା ସର୍ଵଗମ୍ ଏଵ ଖମ୍ । ତଥୈକମ୍ ଅମଲଂ ଜ୍ଞତ୍ଵାଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଦଶାସ୍ଵ୍ ଅପି
ଯେପରି ଖାଲି ଥିବାରୁ ଆକାଶ ଏକ, ନିର୍ମଳ ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଓ ନିର୍ମଳ, ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ଦଶାରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହିଥାଏ।
ଘୃତେନାତ୍ମା ଘନୀଭୂଯ ପାଷାଣୀକ୍ରିଯତେ ଯଥା । ଚିତା ଚେତ୍ଯତଯାତ୍ମୈଵ ସ୍ଵଶ୍ ଚିତ୍ତୀକ୍ରିଯତେ ତଥା
ଯେପରି ଘିଅ ଗଢ଼ି ଶିଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ମନର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମନ ହୋଇଯାଏ ।
ଦେଶକାଲଂ ଵିନୈଵାତ୍ମା ବୋଧାଦ୍ ବୋଧେନ ଚିତ୍ତତାମ୍ । ଅବୁଦ୍ଧୋ ନୀଯତେ ନ୍ଯାଯ ଏଵମ୍ ଏଵୈଷ ସୁସ୍ଥିତଃ
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ଦରକାର ନାହିଁ; ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ । ଯିଏ ଅଜାଗୃତ, ସେ ଏହିପରି ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ—ଏହି ଭଳି ନିୟମ ସ୍ଥିର ।
ଅତ୍ର ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି ବୋଧାଦେସ୍ ସମ୍ଭଵୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ । ତଥାପି କଲ୍ପ୍ଯତେ ଽତ୍ରୈଵଂ ବୋଧନାଯ ପରସ୍ପରମ୍
ଏଠାରେ ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି ପରସ୍ପର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହିପରି ଭାବନା କରାଯାଏ ।
ମହାନୁଭାଵା ଵିଗତାଭିମାନା ଵିମୂଢଭାଵୋପଶମେ ଲଗନ୍ତି । ନିର୍ଭ୍ରାନ୍ତଯୋ ଽନନ୍ତତଯୈଵ ଶାନ୍ତା ନିତ୍ଯଂ ସମାଧାନମଯା ଭଵନ୍ତି
ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ମୂଢ଼ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେମାନେ ଭ୍ରମ ନଥିବା, ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସଦା ସମାଧିରେ ଥାନ୍ତି ।
କ୍ରମାତ୍ ସମାଧାନତରୋର୍ ଆଜୀଵଂ ଫଲଶାଲିନୀମ୍ । ସଲତାକୁସୁମାଂ ବ୍ରୂହି ସତ୍ତାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଦାଂ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଦୟାକରି ଆମକୁ ସେଇ ସମାଧିର ଗଛ ବିଷୟରେ କହ, ଯାହା ଜୀବନ ସାରା ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ନିତନୂତନ ଶାଖା ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଆଜୀଵମ୍ ଉଦ୍ଯଦୁତ୍ସେଧଂ ଵିଵେକିଜନକାନନେ । ପୁଷ୍ପପତ୍ତ୍ରଫଲୋପେତଂ ସମାଧାନତରୁଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସମାଧିର ଗଛ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହା ବିବେକର ଅରଣ୍ୟରେ ଜୀବନ ସାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଫୁଲ, ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଥା କଥଞ୍ଚିଦ୍ ଉଦିତଂ ଦୁẖଖେନ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵା । ସଂସାରନଵନିର୍ଵେଦଂ ବୀଜମ୍ ଅସ୍ଯ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଏହା ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉନାହିଁ—କଷ୍ଟରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସଂସାର ଜଳଧିରେ ବିରକ୍ତି ହେଉଛି ଏହିର ବୀଜ।
ଶୁଭଜାଲହଲାକୃଷ୍ଟଂ ରସାସିକ୍ତମ୍ ଅହର୍ନିଶମ୍ । ପ୍ରଵହଚ୍ଛ୍ଵସନାକୁଲ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଅସ୍ଯ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଏହାର କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ଶୁଭ ଭାବନାର ହଳ ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ, ଦିନ ଓ ରାତି ରସରେ ଭିଜିଥାଏ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସର ବାତାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ସମାଧିବୀଜଂ ସଂସାରନିର୍ଵେଦḫ ପତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଚିତ୍ତଭୂମୌ ଵିଵିକ୍ତାଯାଂ ଵିଵେକିଜନକାନନେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ବିରକ୍ତି ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ସମାଧିର ବୀଜ ନିଜେ ନିଜେ ମନର ମାଟିରେ, ଏକାନ୍ତ ଓ ବିବେକ ଦେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ଧ୍ଯାନବୀଜଂ ମହାଧିଯା । ସେକୈର୍ ଅମୀଭିର୍ ଯତ୍ନେନ ସଂସେକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିନ୍ଦତା
ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନର ଭୂମିରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଧ୍ୟାନର ବୀଜକୁ, ଏହି ପ୍ରୟାସର ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଜଳସିଞ୍ଚନ କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଦ୍ଧୈସ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧୈḫ ପଵିତ୍ରୈଶ୍ ଚ ମଧୁରୈର୍ ଆତ୍ମନେହିତୈଃ । ସତ୍ସଙ୍ଗମନଵକ୍ଷୀରୈର୍ ଐନ୍ଦଵୈର୍ ଅମୃତୈର୍ ଇଵ
ଶୁଦ୍ଧ, ମୃଦୁ, ପବିତ୍ର ଓ ମିଠା ଯେଉଁପରି ଜଳ ନିଜ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ସେପରି ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଅମୃତ ଦୁଧ ଭଳି ଏହି ବୀଜକୁ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୈତ୍ଯପ୍ରଦୈḫ ପୂର୍ଣୈସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛୈର୍ ଅମୃତଶୀତଲୈଃ । ଵିସୃତୈର୍ ମତିକୁଲ୍ଯାସୁ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵରଵାରିଭିଃ
ଭିତରେ ଶିତଳତା ଦେଇଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅମୃତ ସମ ଶିତଳ ଜଳ ଯେଉଁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିର ନାଳୀରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଳ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ମହାଧିଯା । ବୀଜଂ ସଂସାରନିର୍ଵେଦୋ ରକ୍ଷ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଯେତେବେଳେ ନିଜ ମନର ମାଟିରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତିର ବୀଜ ପଡ଼ିଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଧ୍ୟାନର ବୀଜକୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ତପḫପ୍ରାକାରଦାନେନ ପରାର୍ଥଘଟନୋକ୍ଷିତୈଃ । ତୀର୍ଥାଯତନଵିଶ୍ରାନ୍ତିଧୃତିଵିସ୍ତାରକଲ୍ପନୈଃ
ତପସ୍ୟାର ପ୍ରାଚୀର ଦାନ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କଲା କାର୍ଯ୍ୟର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଦେଉଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଧୃତିର ବିସ୍ତାର ଗଢ଼ି, ଏହି ବୀଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯୋ ଽଙ୍କୁରିତସ୍ଯାସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା ଶିକ୍ଷିତାଶଯଃ । ସନ୍ତୋଷନାମା ପ୍ରିଯଯା ନିତ୍ଯଂ ମୁଦିତଯାନ୍ଵିତଃ
ଏହି ବୀଜ ଅଂକୁରିତ ହେଲେ, ତାହାର ରକ୍ଷା କରିବା, ମନକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇବା, ସଦା ପ୍ରିୟ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଏହି କାମ କରିବା ଦରକାର।
ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ଥିତାଶାଵିହଗାନ୍ ପରପ୍ରଣଯପକ୍ଷିଣଃ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଆପତତẖ କାମଗର୍ଵଗୃଧ୍ରାନ୍ ନିଵାରଯେତ୍
ଏହି ବୀଜରୁ ଦୂରେ ରହୁଥିବା ଆଶାର ପକ୍ଷୀ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଏଉଁପରି ଉପରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା କାମନା ଓ ଅହଂକାରର ଗୃଧ୍ରମାନେକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।
ମୃଦୁଭିସ୍ ସତ୍କ୍ରିଯାକୂର୍ଚୈର୍ ଵିଵେକାର୍କାତପୈର୍ ଇଵ । ଔଚିତ୍ଯାଲୋକଦୈର୍ ଅସ୍ମାନ୍ ମାର୍ଜିତଵ୍ଯଂ ରଜସ୍ ତମଃ
ମୃଦୁ ଓ ସତ୍କାର ମୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ବିବେକର ରୂପ ରୂଦ୍ରାତପ ଓ ଉଚିତତାର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ଆମ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଧୂଳିକୁ ସଫା କରିବା ଦରକାର।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗା ଭୋଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଶନଯସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଦୁଷ୍କୃତାଭ୍ରସମୀରିତାଃ
ଧନ ସମ୍ପଦ ଓ ଭୋଗବିଲାସ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର; ଦୁଷ୍କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଭଳି, ଏହାମାନେ ଭୁଖରେ ହରାଇଯାଆନ୍ତି।
ଧୈର୍ଯୌଦାର୍ଯଦଯାମନ୍ତ୍ରୈର୍ ଜପସ୍ନାନତପୋଦମୈଃ । ଵିନିଵାରଯିତଵ୍ଯାସ୍ ତାḫ ପ୍ରଣଵାର୍ଥତ୍ରିଶୂଲିନା
ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉଦାରତା ଓ ଦୟାର ମନ୍ତ୍ର, ଜପ, ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆସକ୍ତିମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପବିତ୍ର ଓଁର ଅର୍ଥ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
ଇତି ସଂରକ୍ଷିତାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଧ୍ଯାନବୀଜାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆଭିଜାତ୍ଯୋନ୍ନତଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଵେକାଖ୍ଯୋ ନଵାଙ୍କୁରଃ
ଏଭଳି ରକ୍ଷିତ ଧ୍ୟାନର ବୀଜରୁ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବିବେକ ନାମକ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତେନ ସା ଚିତ୍ତଭୂର୍ ଭାତି ସପ୍ରକାଶାପ୍ରକାଶିନୀ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଲୋକରମ୍ଯା ଚ ଖଂ ଯଥାଭିନଵେନ୍ଦୁନା
ସେଇଠାରେ ମନର ଭୂମି ଦୁଇପ୍ରକାର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକରେ ମଧୁର ଲାଗେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍କୁରତḫ ପତ୍ତ୍ରେ ଉଭେ ଵିକସତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଭିଗମନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସାଧୁସଙ୍ଗମଃ
ସେଇ ଅଙ୍କୁରରୁ ଦୁଇଟି ପତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଖୋଲିଯାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ଆଗ୍ରହ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ।