ଭ୍ରାନ୍ତିଶାନ୍ତୌ ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିନିର୍ଵାଣସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵତା । ଯଥା ସ୍ଥିତୈଵ ଗଲିତା ଵିଦ୍ଯତେ ଚ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମୁକ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାର ଯେପରି ଥିଲା ସେପରି ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅପରିଚୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ଅଛି।
ନିର୍ଦଗ୍ଧତୃଣଭସ୍ମାଲୀ କ୍ଵାପି ଯାତି ଯଥାନିଲୈଃ । ସତାଂ ସ୍ଵଭାଵଵିଶ୍ରାମୈẖ କ୍ଵାପି ଯାତି ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଜଳିଯାଇଥିବା ଘାସର ଛାରକୁ ବାତାସ କେଉଁଠି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ ସଂସାର କେଉଁଠି ଯାଇଯାଏ।
ଜଗଦ୍ ବ୍ରହ୍ମପଦାର୍ଥସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ ସ ତୂତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥରୂପାତ୍ମା ନ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦକାର୍ଥଭାକ୍
ଏହି ସଂସାରଟି ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ଥିତିର ଅର୍ଥର ଏକ ବିନ୍ୟାସ, ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଅଛି। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, 'ଜଗତ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ।
ନଵଜାତସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ପଦାର୍ଥା ଯାଦୃଶା ଇମେ । ଵିଦୁଷସ୍ ତାଦୃଶା ଏଵ ତିଷ୍ଠତẖ କ୍ଷୀଣଵାସନମ୍
ଏକ ନବଜାତ ଶିଶୁ ପାଇଁ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଅଛି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ରହେ।
ଯା ନିଶା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତି ସଂଯମୀ । ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି ସା ରାତ୍ରିḫ ପଶ୍ଯତୋ ମୁନେଃ
ଯେ ରାତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ନିୟମିତ ମନୁଷ୍ୟ ଜାଗିଥାଏ। ଯେ ରାତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜାଗିଥାନ୍ତି, ସେଇ ସମୟ ଦୃଷ୍ଟିଶୀଳ ମୁନି ପାଇଁ ରାତି ଅଟୁଟ ଅନ୍ଧାର।
ସ୍ଥିତମ୍ ଏଵ ଵିରାମାଯ ଜାଗ୍ରଜ୍ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍ । ଚିତ୍ରାଵଲୋକିନ ଇଵ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ରସୈଷଣାଃ
ଯେଉଁଠି ଥିବା ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଜାଗିଥାଏ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଭଳି। ଯେପରି ଜଣେ ଦର୍ଶକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେଉଁପରି ସେ ଜାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ରସ ଆସ୍ୱାଦନର ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ଜାତ୍ଯନ୍ଧରୂପାନୁଭଵସମଂ ଭୁଵନଵେଦନମ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତପ୍ରାଯମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଭାତି ନ ଭାତି ଚ
ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖିବା ଜଣେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ପରି; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା କେବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଏହା ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି।
ଵିମୂଢବୁଦ୍ଧଂ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଵିବୁଦ୍ଧଵିଷଯଂ ନ ସତ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧଂ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଵିମୂଢଵିଷଯଂ ନ ସତ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ମନେ ବୁଝିଥାଏ, ସେଠି ଜାଗୃତ ମନ ପାଇଁ ସେଠି କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଜାଗୃତ ମନ ବୁଝିଥାଏ, ସେଠି ମୂଢ଼ ମନ ପାଇଁ ସେଠି କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନତଯା ଜ୍ଞାତେ ରୂପାଲୋକମନẖକ୍ରିଯାଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଯଥା ତଦ୍ଵଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଫୁରନ୍ତୁ ମା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେନାହିଁ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଉଠୁଥିବା କି ନ ଉଠୁଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମାକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
ନିର୍ଵିଭାଗସ୍ ସମାଶ୍ଵସ୍ତୋ ନିରୋଧଂ ପରମ୍ ଆଗତଃ । ଆଶୀତଲାନ୍ତẖକରଣୋ ନିର୍ଵାଣୋ ଜ୍ଞୋ ଽଵତିଷ୍ଠତେ
ଯିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛନ୍ତି, ଉଚ୍ଚତମ ନିରୋଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ମନ ଶିତଳ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତିରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।
ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟମୁକ୍ତସ୍ଯ ସମଂ ଧ୍ଯାନଂ ଵିନା ସ୍ଥିତିଃ । ନିମ୍ନଂ ଵିନେଵ ତୋଯସ୍ଯ ନ ସମ୍ଭଵତି କାଚନ
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ କଷ୍ଟରହିତ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ, ସେ ଧ୍ୟାନ ଛଡ଼ା ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଜଳ ତଳ ନଥିଲେ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଅର୍ଥ ଏଵ ମନସ୍କାରୋ ମନ ଏଵାର୍ଥରଞ୍ଜନମ୍ । ଏକ ଏଵୈଷ ଆଭାସସ୍ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମକଃ
ବସ୍ତୁ କେବଳ ମନର ଧ୍ୟାନ; ମନ କେବଳ ବସ୍ତୁକୁ ରଙ୍ଗିଥିବା। ଏହି ଏକଟି ଦୃଶ୍ୟ, ଯାହା ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର।
ଆସମୁଦ୍ରଂ ନଦୀଵାହଶତସଙ୍ଗମଯାତ୍ମକମ୍ । ଯଥୈକଶ୍ଲେଷପିଣ୍ଡାତ୍ମ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗିତମ୍
ଯେପରି ଅନେକ ନଦୀର ଜଳ ଏକଠା ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକ ମୂଳରୁ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚାଲିଯାଏ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାକାରମ୍ ଅର୍ଥାନର୍ଥମଯାତ୍ମକମ୍ । ମନ ଏଵ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥନିର୍ଭାସଂ ଵ୍ଯାତତଂ ତଥା
ମନ ଏକା, ଯାହାର ବାହାର ଓ ଭିତର ଦୁହିଁ ଆକାର ଅଛି, ବସ୍ତୁ ଓ ଅବସ୍ତୁ ଦୁହିଁ ମିଶିଥିବା। ଏହିପରି ମନ ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ଚମକାଏ ଏବଂ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମନସୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଯଥା ଜଲତରଙ୍ଗଯୋଃ । ଏକାଭାଵେ ଦ୍ଵଯୋଶ୍ ଶାନ୍ତିḫ ପଵନସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଇଵ
ବସ୍ତୁ ଓ ମନରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଦୁହିଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଜଳ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ନୂନମ୍ ଏକୋପଶାନ୍ତ୍ଯୈଵ ନିସ୍ସାରେ ପରମାର୍ଥତଃ । ଏକତ୍ଵାଦ୍ ଅର୍ଥମନସୀ ସମମ୍ ଏଵାଶୁ ଶାମ୍ଯତଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାର କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ବସ୍ତୁ ଓ ମନ ଦୁହିଁ ଏକାସାଥି ଶିଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କାରଣ ଦୁହିଁ ଏକ।
ଅର୍ଥସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପରୂପାତ୍ମା ନେହିତଵ୍ଯୋ ଵିଜାନତା । ମନଶ୍ ଚ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନେନ ଶାନ୍ତିର୍ ଏଵଂ ଭଵେତ୍ ତଯୋଃ
ବସ୍ତୁ ମନର ଭାବନାର ଆକୃତି ଭଳି, ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ଏହିପରି ଦୁହିଁରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅନଷ୍ଟେ ନଶ୍ଯତଶ୍ ଚୈଵ ଜ୍ଞସ୍ଯାର୍ଥମନସୀ ସ୍ଵତଃ । ମୃଣ୍ମଯେ ଦ୍ଵିଷତି ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଦ୍ଵିଷଦ୍ଭାଵଭଯେ ଯଥା
ଯିଏ ଜାଣେ, ସେଠି ବସ୍ତୁ ଓ ମନ ଦୁହିଁ ଉପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ହୁଏନି, ଯେପରି ମାଟିର ରସୀକୁ ସର୍ପ ବୋଲି ଭୟ ନଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଦୂର ହୁଏ।
ଯଥାସଂସ୍ଥଂ ସ୍ଥିତେ ଏଵ ଜ୍ଞସ୍ଯାର୍ଥମନସୀ ସଦା । କିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଏଵାନ୍ଯତ୍ ସମ୍ପନ୍ନେ ଽଭାଵରୂପିଣୀ
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ବସ୍ତୁ ଓ ମନ ସଦା ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅନନ୍ୟ ଏକ ଅନୁଭୂତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ଅଭାବର ଆକାର ଧାରଣ କରେ।
ସଞ୍ଚିତାର୍ଥଜଗଜ୍ଜାଲୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞଵିଷଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ । ପାର୍ଶ୍ଵସୁପ୍ତନରସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ କ୍ଷୀଵାଗ୍ରଯକ୍ଷଵତ୍
ଏହି ସଂସାର ଓ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜାଲ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ଘୁମିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନ୍ୟେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଥକିଯାଇଥିବା ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ୟ ଅନ୍ୟେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଜ୍ଞସ୍ଯ ସାଜ୍ଞଂ ଜଗନ୍ ନାସ୍ତି ଧୀରସ୍ଯେଵ ପିଶାଚଧୀଃ । ଜ୍ଞମ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ସର୍ଵଗଂ ଵିଦୁଃ
ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ଥିବା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଧୀର ଲୋକ ଭୂତପିଶାଚ ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦେଖନ୍ତି।
ମନଶ୍ଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ଵିଭାଗାନ୍ତଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ବୋଧଵାରି ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତରଙ୍ଗମ୍ ଇଵ ନିର୍ମଲମ୍
ମନକୁ ଜାଣ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଭେଦ କିମ୍ବା ସୀମା ନାହିଁ। ଏହି ମନ ଅବବୋଧର ଜଳରେ ଏକ ନିର୍ମଳ ତରଙ୍ଗ ପରି।
କ୍ଵ ସମ୍ଭଵତ ଏଵାତẖ କେ ଵାର୍ଥମନସୀ କିଲ । ନିରର୍ଥକୈଵ ଵିଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତିସ୍ ସ୍ଵଭାଵମଯମ୍ ଆସ୍ଯତାମ୍
ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠି ହେବା ସମ୍ଭବ? ଏହି ଯେଉଁ ଜିନିଷମାନେ ଓ ମନମାନେ କହାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ? ଏହି ଅର୍ଥହୀନ ଭ୍ରମକୁ ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ ହେଇଯିବାକୁ ଦିଅ।
ଶୁଦ୍ଧବୋଧସ୍ଵଭାଵସ୍ଥୈର୍ ଆକାଶୈର୍ ଇଵ ଶାରଦୈଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାନ୍ତୈର୍ ମନସ୍ତ୍ଵଂ ନାନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ କୁହୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱଭାବରୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ସେଠି ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ରୂପୀ ମନ ତୁମକୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ।
ଵିଧୂଯାନନ୍ତନାନାତ୍ଵମ୍ ଅସମ୍ଭଵମ୍ ଅନାମଯେ । ଜ୍ଞେଯଂ ରଜ ଇଵାଶେଷଂ ସ୍ଵଭାଵେ ତିଷ୍ଠ ଚିଦ୍ଘନେ
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା, ଅସମ୍ଭବତା ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରି, ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଧୂଳି ପରି ଜାଣ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଏଵାନ୍ତରଂ ବାହ୍ଯଂ ଚାର୍ଥତ୍ଵମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି । ବୀଜଂ ଶାଖାଫଲାନୀଵ କ୍ଵାତୋ ଽର୍ଥମନସୀ ଵଦ
ଯେପରି ଗଛର ବୀଜ ଶାଖା ଓ ଫଳ ହେଉଛି, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ନିଜେ ଭିତର ଓ ବାହାର ଜିନିଷ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ତେଣୁ, ଆଉ କେଉଁଠି ଅସଲି ଜିନିଷ ଓ ମନ ଅଛି, କୁହ।
ଜ୍ଞେଯାସମ୍ଭଵତୋ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନାଖ୍ଯଂ ପଦଂ ଗତା । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିଶେଷାତ୍ମା ତେନ ଶେଷୋ ଽସି ସନ୍ ସ୍ଵଭାଃ
ବସ୍ତୁ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭେଦର ଶାନ୍ତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭା ଭାବେ ଅବଶେଷ ରହିଯାଉଛ।
ଅର୍ଥ ଏଵ ମନସ୍କାରସ୍ ସ ଚାଭାଵାତ୍ମକୋ ଭ୍ରମଃ । ମନ ଏଵାର୍ଥସଂସ୍କାରସ୍ ସ ଚାଭାଵାତ୍ମକୋ ଭ୍ରମଃ
ବସ୍ତୁ କେବଳ ମନର ଏକ ଭାବନା, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ଭ୍ରମ; ଏହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଏକ ଭାବନା, ଏହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ଭ୍ରମ।
ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଅଜସ୍ଯୈତଦ୍ ଅପକାରଣକଂ ମନଃ । ଭ୍ରମାନୁଭଵତୋ ଽର୍ଥଶ୍ ଚ ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତୀଵ ଭାସତେ
ଅଜନ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଏହି ମନର କୌଣସି ସତ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା।
ଅକାରଣକମ୍ ଏଵାର୍ଥନିର୍ଭାସଂ ଭାସତେ ମନଃ । ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵିଲସିତାକାରମ୍ ଅସ୍ଥିରଂ ତରଲାଯତେ
ମନ କୌଣସି ସତ୍ୟ କାରଣ ବିନା ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖାଏ; ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ।