ଯୋ ଽଯମ୍ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ତଦର୍ଥଂ ଯତତେ ତଥା । ସୋ ଽଵଶ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ନ ଚେଚ୍ ଛ୍ରାନ୍ତୋ ନିଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଶା କରେ ଏବଂ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାକୁ ପାଇଥାଏ, ଯଦି ସେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ।
ସାଧୁସଙ୍ଗମସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରପରୋ ଭଵସି ରାମ ଚେତ୍ । ତଦ୍ ଦିନୈର୍ ଏଵ ନୋ ମାସୈଃ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ପରମଂ ପଦମ୍
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଅ, ତେବେ ତୁମେ କେବଳ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ମାସ ନୁହେଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନପ୍ରବୋଧାଯ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଵର । କିଂନାମ ତତ୍ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯସ୍ମିଞ୍ ଜ୍ଞାତେ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ କେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ ରହେନାହିଁ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନପ୍ରଧାନାନାମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ମହାମତେ । ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପରମଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ମହାରାମାଯଣାଭିଧମ୍
ହେ ମହାମତି, ଯେମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମହାରାମାୟଣ ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଇତିହାସୋତ୍ତମାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ପରୋ ବୋଧଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇତିହାସାନାମ୍ ଅଯଂ ସାର ଉଦାହୃତଃ
ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ କଥାରୁ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ବୁଝାମଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଇତିହାସର ଏହିଠାରେ ସାର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
ଶ୍ରୁତେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵାଙ୍ମଯେ ଯସ୍ମାଜ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ଉଦେତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ ଇଦମ୍ ଏଵାତିପାଵନମ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବିତ।
ସ୍ଥିତମ୍ ଏଵାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଜଗଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥାଦ୍ ଏଵ ଭାଵନା
ବିଚାର କଲେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଯଦିଓ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହାର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଅପେକ୍ଷା କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଇହାସ୍ତି ତଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ଯନ୍ ନେହାସ୍ତି ନ ତତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇମଂ ସମସ୍ତଵିଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରକୋଶଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେହି ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଏଠାରେ ନାହିଁ, ସେହି କୌଣସିଠାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଧନାଗାର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯୋଦାରଚମତ୍କୃତେଃ । ବାଲସ୍ଯାପି ପରଂ ବୋଧଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଛୋଟ ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯସ୍ମୈ ନେଦଂ ତ୍ଵ୍ ଅଭଵ୍ଯାଯ ରୋଚତେ ଦୁଷ୍କୃତୋଦଯାତ୍ । ଵିଚାରଯତୁ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଜ୍ଞାନଵାଙ୍ମଯମ୍
ଯାହାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି କଥାରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନମୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତୁ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ସମନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଯଥା ପୀତେ ନୀରୋଗତ୍ଵଂ ଵରୌଷଧେ
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱୟଂ ହୁଏ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଔଷଧ ପିଇଲେ ରୋଗମୁକ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଶ୍ରୂଯମାଣେ ହି ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୋତା ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମନା । ଯଥାଵଦ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନ ତୂକ୍ତଂ ଵରଶାପଵତ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ଶ୍ରୋତା ଏହି କଥାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଆମେ ଏହାକୁ ମନମତା ଭାବରେ, ଶାପ କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ପରି କହିନାହିଁ।
ଶାମ୍ଯତି ସଂସୃତିଦୁଃଖମ୍ ଇଦଂ ତେ ସ୍ଵାତ୍ମଵିଚାରମହାକଥଯୈଵ । ନୋ ଧନଦାନତପଶ୍ଶ୍ରୁତଵେଦୈସ୍ ତତ୍କଥନୋଜ୍ଝିତଯତ୍ନଶତେନ
ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ କେବଳ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାର ମହାକଥା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଧନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ବେଦ ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏନା।
ତଚ୍ଚିତ୍ତାସ୍ ତଦ୍ଗତପ୍ରାଣା ବୋଧଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍ । କଥଯନ୍ତଶ୍ ଚ ତନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ରମଯନ୍ତି ଯେ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଏହାରେ ଲଗିଛି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇ କଥା ସବୁବେଳେ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୈକନିଷ୍ଠାନାମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଵିଚାରଣାତ୍ । ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତୋଦେତି ଵିଦେହୋନ୍ମୁକ୍ତତୈଵ ଯା
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ସେଇ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଦେହମୁକ୍ତସ୍ଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ତଥୈଵାହଂ ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଶା ଧିଯା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଜୀବନକାଳରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଦେହ ପରେ ମୁକ୍ତ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ କଣ, ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ ସେପରି ପ୍ରୟାସ କରିପାରିବି।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଽପି ଚ । ଅସ୍ତଙ୍ଗତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯୋମ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କାମକାଜ କରିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ବୋଧୈକନିଷ୍ଠତାଂ ଯାତୋ ଜାଗର୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍ । ଯ ଆସ୍ତେ ଵ୍ଯଵହର୍ତୈଵ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଘୁମ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧାରଣ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ନୋଦେତି ନାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ସୁଖେ ଦୁଃଖେ ମୁଖପ୍ରଭା । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତସ୍ଥିତେର୍ ଯସ୍ଯ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବଢ଼େ ନାହିଁ କିମ୍ବା କମେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଯୋ ଜାଗର୍ତି ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ଜାଗ୍ରନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵାସନୋ ବୋଧସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଗଭୀର ଘୁମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଚିହ୍ନ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଭଯାଦୀନାମ୍ ଅନୁରୂପଂ ଚରନ୍ନ୍ ଅପି । ଯୋ ଽନ୍ତର୍ ଵ୍ଯୋମଵଦ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟ ପ୍ରଭୃତି ଭାବରେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିତରେ ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠିକି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ନାହଙ୍କୃତୋ ଭାଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଯସ୍ଯ ନ ଲିପ୍ଯତେ । କୁର୍ଵତୋ ଽକୁର୍ଵତୋ ଵାପି ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର 'ମୁଁ' ବୋଧ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ଅକାମରେ ଲାଗି ନଯାଏ, ସେଉଁଠିକି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଶ୍ ଚୋନ୍ମେଷନିମେଷାଭ୍ଯାଂ ଵିଧେଃ ପ୍ରଲଯସମ୍ଭଵୌ । ପଶ୍ଯେତ୍ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ଖସମସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ଚକ୍ଷୁର ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟକୁ ଆକାଶ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠିକି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭୋକ୍ତୈଵ ଯୋ ନ ଭୋକ୍ତୈଵ ଶୁଦ୍ଧବୋଧୈକତାଂ ଗତଃ । ବୁଦ୍ଧସ୍ ସୁପ୍ତ ଇଵାସ୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରୁନାହାନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତା ପାଇଛନ୍ତି, ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ରହୁଥିବା ପରି ଭିତରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୈଵ ଚାଦ୍ରଷ୍ଟା ଜୀଵନ୍ନ୍ ଏଵ ମୃତୋପମଃ । ଵ୍ଯଵହର୍ତୈଵ ଶୈଲାଭସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା ଦେଖୁଥିବା ସত্ত୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନଥିବା ପରି, ବଞ୍ଚିଅଛି କିନ୍ତୁ ମୃତ ମନେ ହୁଏ, ସଂସାରରେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ରହେ—ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ମାନ୍ ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଲୋକୋ ଲୋକାନ୍ ନୋଦ୍ଵିଜତେ ଚ ଯଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷଭଯୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଠାରୁ ସଂସାର ଭୟଭିତ ହୁଏନାହିଁ, ଓ ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସଂସାରକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ରୋଷରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ଶାନ୍ତସଂସାରକଲନଃ କଲାଵାନ୍ ଅପି ନିଷ୍କଲଃ । ଯସ୍ ସଚିତ୍ତୋ ଽପି ନିଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଂସାରୀ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଶାନ୍ତ ରହେ, ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶହୀନ, ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନବିହୀନ ପରି ଅନୁଭବ କରେ—ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ ସମସ୍ତାର୍ଥଜାତେଷୁ ଵ୍ଯଵହାର୍ଯ୍ ଅପି ଶୀତଲଃ । ପରାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପୂର୍ଣାତ୍ମା ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ରହେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ—ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହେ କାଲଵଶାତ୍ କ୍ଷତେ । ଚିଦ୍ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ପଵନୋ ଽସ୍ପନ୍ଦତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଶରୀରଟି ସମୟର ଚାପରେ ଭଙ୍ଗୁର ହେଉଛି, ସେଠାରେ ଚେତନା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଁଥାଏ, ଯେପରିକି ପବନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦେହମୁକ୍ତୋ ନୋଦେତି ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଶାମ୍ଯତି । ନ ସନ୍ ନାସନ୍ ନ ଦୂରସ୍ଥଂ ନ ଚାହଂ ନ ଚ ଵେତରତ୍
ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ଜଣେ ନ ଉଠେ, ନ ଲୁଚିଯାଏ, ନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସେ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ନ ଦୂରେ, ନ ନିକଟରେ, ନ 'ମୁଁ', ନ 'ମୁଁ ନୁହେଁ'।