ଅସ୍ଵଭାଵସ୍ଥତୈଵାସ୍ଯ କାରଣଂ କାରଣାତ୍ମକମ୍ । ଅସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥତା ସ୍ଵାପେ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯେଵାସତୀ ଚ ସା
ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚଳ ରହିବା ଏହାର ମୂଳ କାରଣ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ କାରଣର ଭାବ ଧାରଣ କରେ। ଘୁମରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନ ଥିବା, ସେ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅସତ୍ୟ।
ଅସୁଷୁପ୍ତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ ଭଵ । ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ମାସତ୍ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଇମଂ ଶ୍ରଯ
ହେ ଜୀବ, ତୁମେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଅନିଦ୍ରା ରହି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଚିନ୍ତା କର। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତକୁ ଅଚଞ୍ଚଳ ରଖି, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଯଜ୍ ଜାଗ୍ରତି ସୁଷୁପ୍ତତ୍ଵଂ ବୋଧାଦ୍ ଅରସମ୍ ଆସନମ୍ । ତଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ଵିଦୁସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞା ମୁକ୍ତିସ୍ ତତ୍ପରିଣାମିତା
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଶାନ୍ତି ରହେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ରସ ନଥାଏ, ସେଇ ସ୍ୱଭାବକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ମୁକ୍ତିର ରୂପ।
ଅକର୍ତୃକର୍ମକରଣମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନମ୍ । ଅରୂପାଲୋକମନନଂ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗତ୍ତଯା
ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସାଧନ ନାହିଁ, ଦେଖିବା, ଦେଖୁଥିବା ବା ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ରୂପ କିମ୍ବା ଆଲୋକ ବିନା ଚିନ୍ତନ ଅଛି—ସେଠି ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି।
କାନ୍ତେ କାନ୍ତଂ ପ୍ରକଚତି ପୂର୍ଣେ ପୂର୍ଣଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକ୍ଯରହିତେ ଭାତି ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକ୍ଯପରିଵର୍ଜିତମ୍
ପ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟା ଆଲୋକିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଦ୍ୱୟତା ଓ ଏକତା ଦୁହିଁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱୟତା ଓ ଏକତା ଦୁହିଁରୁ ମୁକ୍ତ।
ସତି ସତ୍ଯଂ ସ୍ଥିତଂ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଗାତ୍ମାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଵଯମ୍ । ଆକାଶକୋଶସଦୃଶଂ ଶିଲାଜଠରସନ୍ନିଭମ୍
ସତ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଓ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଆକାଶର ଖାଲି ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପାଥର ଭିତର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ସୁରତ୍ନଜଠରାକାରଂ ଘନମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରୋପମମ୍ । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵ କ୍ଷୁବ୍ଧମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧମ୍ ଅସଚ୍ ଚ ସତ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ଭିତର ଭଳି ଘନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆକାଶ ସମାନ; ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଭଳି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶାନ୍ତ, ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଦୁହିଁ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଵନିର୍ମାଣଂ ଚେତସୀଵ ସ୍ଥିତଂ ପୁରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମବୃଂହିତଭାରୂପମ୍ ଅଭେଦୀକୃତମାନସମ୍
ମନରେ ଥିବା ଏକ ନୂତନ ନଗର ଭଳି ଏହା ସଦା ନବୀନ ଭାବେ ରହିଛି। ଏହାର ଆକୃତି ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ମନ ଏଠାରେ ଏକତାରେ ଲୀନ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନଗରଂ ସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ନୈଵ ଭିଦ୍ଯତେ । ତଥାଯଂ ଜଗଦାଭାସḫ ପରମାର୍ଥାନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗର କଳ୍ପନାରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ହେମପୀଠମ୍ ଇଵାନେକଭଵିଷ୍ଯତ୍ସନ୍ନିଵେଶଵତ୍ । ଲକ୍ଷ୍ଯମାଣମ୍ ଅପି ସ୍ଥାନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍
ଏକ ସୁନା ରାଜସିଂହାସନ ଯେପରି ଅନେକ ଭବିଷ୍ୟତ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ନିବାସ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅଜସ୍ରନାଶୋତ୍ପାଦାଢ୍ଯମ୍ ଏକରୂପମ୍ ଅନାମଯମ୍ । ଅନାଶୋତ୍ପାଦମ୍ ଅଜରମ୍ ଅନେକମ୍ ଇଵ କାନ୍ତିମତ୍
ଅନ୍ତର୍ଗତ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶରେ ଶ୍ରୀମୟ, ଏକ ଆକୃତିରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଃଖରହିତ, ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ନାହିଁ, ଚିରଯୁବା, ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଚମକୁଛି।
ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଶାନ୍ତଘନଭାଵଗତଂ ଵିଭାତି ସର୍ଗୋଦଯେନ ଵିଗତାସ୍ତମଯୋଦଯେନ । ଵ୍ଯୋମୈଵ ଶୂନ୍ଯଵିଭଵେନ ଗଲତ୍ସ୍ଵଭାଵଲାଭଂ ପ୍ରତି ପ୍ରସଭମ୍ ଏଵ ନ ତୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ
ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଶାନ୍ତ ଘନତାରେ ବସିଛି, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦୟରେ ଚମକୁଛି, ଏହାର କେହି ଅସ୍ତ ନାହିଁ, ଉଦୟ ନାହିଁ; ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଏହା ନିଜ ଗୁଣକୁ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ହରାଏ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତଵତ୍ କଚନଂ ଶାନ୍ତେ ଯତ୍ ତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ । ଅଵ୍ଯାକୃତାମଲତଯା କ୍ଵାତସ୍ ସର୍ଗାଦିସମ୍ଭଵଃ
ଯେପରି ମନରେ ଦର୍ପଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଅପ୍ରକଟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଛି, ସେଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିପରି ହେବ?
ଚିତ୍ତଦୀପେ ଗତେ ଯାନ୍ତି ଭ୍ରାନ୍ତିଵଦ୍ ଭାନ୍ତି ଖେ ସ୍ଥିତେ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାସ୍ ସଂଵିଦମ୍ବୁଦ୍ରଵୋର୍ମଯଃ
ମନର ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ ହଟିଯାଏ, ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର ଭାବନା ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ରରେ ଗଲିଯାଏ।
ନିରସ୍ତକାରଣାପେକ୍ଷଂ ମରୁତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଯଥା । ଯଥା ଵିସରଣଂ ଭାସସ୍ ତଥା ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ପରେ
ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି କୌଣସି କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଆଲୋକର ପ୍ରସାରଣ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।
ଦ୍ରଵତ୍ଵମ୍ ଇଵ କୀଲାଲେ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଚାମ୍ବରେ । ସ୍ପନ୍ଦନଂ ମରୁତୀଵେଦଂ କିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ପରେ
ଯେପରି ଗୁଡ଼ରେ ପାନୀୟତା ଓ ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ସେପରି ବାୟୁର କମ୍ପନ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆତ୍ମାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ମହାଚିତି ମହାକାଶେ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଭାସତେ ଜଗତ୍ । ତଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵ କଚତି ନିର୍ମଲତ୍ଵଂ ମଣାଵ୍ ଇଵ
ବଡ଼ ଚେତନାର ଅସୀମ ଆକାଶରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି ମାତ୍ର ଚେତନା ହିଁ, ନିର୍ମଳ ମଣିର ଭଳି ପବିତ୍ରତାରେ ଚମକୁଛି ।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ ପଯସି ଯଥା ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅମ୍ବରେ । ଯଥା ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵାଯୌ ମହାଚିତି ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ପାଣିରେ ତାରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ବାୟୁରେ ଗତି ରହିଛି, ସେପରି ବଡ଼ ଚେତନାରେ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ଵେତ୍ତି ଵାଯୁର୍ ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦଂ ତଥା ଵେତ୍ତି ଜଗଚ୍ ଚିତିଃ । ନ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯାଦିଭେଦାନାଂ ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସମ୍ଭଵଃ
ଯେପରି ବାୟୁ ନିଜ ଗତିକୁ ଜାଣେ, ସେପରି ଚେତନା ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣେ; ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତା ଭଳି କୌଣସି ଭିନ୍ନତାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ ।
ଅଵିଵେକଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ ଭାସୁରଂ ଭଙ୍ଗୁରଂ ଜଗତ୍ । ବୋଧେ ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ରୂପମ୍ ଅଭାସୁରମ୍ ଅଭଙ୍ଗୁରମ୍
ଅବିବେକ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦେଖାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ବୁଝିବାରେ, ଏହା ସତରେ ଅସତ, ଅନ୍ଧାରା ଏବଂ ଅଭେଦ୍ୟ ।
ଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଶୁଦ୍ଧାଦ୍ ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଵର୍ଜିତାତ୍ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀତି ନିର୍ଣୀତଂ ମହାଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପିଣଃ
ପ୍ରାଚୀନ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।
ତତ୍ କସ୍ଯଚିଚ୍ ଛିଵଂ ଶାନ୍ତଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । କସ୍ଯଚିଚ୍ ଛୂନ୍ଯତାମାତ୍ରଂ କସ୍ଯଚିଜ୍ ଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ରକମ୍
କାହା ପାଇଁ ଏହା ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ, କାହା ପାଇଁ ଏହା ଚିରକାଳୀନ ବ୍ରହ୍ମ, କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର ଲାଗେ, ଆଉ କିଛିଙ୍କୁ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତଦ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଚେତ୍ଯତାମ୍ ଏଵ ଭାଵଯତ୍ । ସ୍ଵସଂସ୍ଥମ୍ ଏଵ ଜ୍ଞେଯତ୍ଵମ୍ ଅଵଗଚ୍ଛତି ଚିନ୍ତଯା
ସେଇ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଚେତନା, ତାକୁ ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ ଭାବରେ ଭାବିଥାଆଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ବୁଝିପାରିବା, ଜ୍ଞାନ ସେଇ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ନାସ୍ତି ସତ୍ତାଂ ଵିନା ଵାଯୋର୍ ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦେଷୁ କାରଣମ୍ । ତଥା ମହାଚିତୋ ଽଚ୍ଛାଯାସ୍ ସର୍ଗସଂଵିତ୍ତିଵୃତ୍ତିଷୁ
ଯେପରି ବାୟୁ ନିଜ ସ୍ତିତି ଛଡ଼ି ତାହାର ଗତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନର କ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ଵା ହେତୁର୍ ଅନ୍ଯାନପେକ୍ଷଣାତ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅତ୍ରାର୍ଥେ ଽଭଵିଷ୍ଯତ୍ ସଦ୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵାସ୍ତିତାଵଶାତ୍
ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ସଦା ରହୁଛି କି ନାହିଁ, ଏହାର କାରଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ଏହି ବିଷୟରେ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱର ସତ୍ୟତା କେବଳ 'ଅଛି' ବୋଲି କହିବା ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କୋ ଽତ୍ର କଲ୍ପଯିତା ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଏକତ୍ଵଂ ଵା ମହାମ୍ବରେ । ଵିଷ୍ଵଗ୍ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅପାରୈକା ପରମାକାଶକୋଶତା
ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶରେ କିଏ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ରଚିପାରିବ? ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅସୀମ, ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଆକାଶ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶର ଏକ ମହାପଟି।
ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦାନିଲଦ୍ଵିତ୍ଵଶବ୍ଦ ଏଵ ନ ଵାସ୍ତଵଃ । ଵିଶ୍ଵଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ତଥୈଵାସନ୍ମଯାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ପବନର ଦ୍ୱିତ୍ୱ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଅଛି, ବାସ୍ତବରେ ନୁହେଁ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଭାବନା ମାନେ।
ସଦ୍ ଏଵାସମ୍ଭଵଦ୍ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ମହାଚିନ୍ମାତ୍ରକଂ ତୁ ଯତ୍ । ଵିଶ୍ଵାଭାସଂ ତଦ୍ ଏଵେଦଂ ନ ଵିଶ୍ଵଂ ସନ୍ ନ ଵିଶ୍ଵତା
ସତ୍ୟରେ କେବେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ହୋଇପାରେନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଯାହା, ସେଇ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ—ଏହି ବିଶ୍ୱ ନ ତ ସତ୍ୟ, ନ ତ ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱତ୍ୱ ଅଛି।
ଦେଶକାଲାଦିସତ୍ତ୍ଵେନ କଦାଚିଦ୍ ଧେମ୍ନି ସତ୍ଯତା । କଟକତ୍ଵସ୍ଯ ଭିନ୍ନସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ନ ତଥା ପରେ
ଅନେକ ସମୟରେ ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିର କାରଣରେ ସୁନାର ଗହନା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ଓ ତାର ସତ୍ୟତା ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଠି ଏହିପରି ସତ୍ୟତା ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକ୍ଯାସମ୍ଭଵେ ଚାତ୍ର କାର୍ଯକାରଣତା କୁତଃ । ସ୍ଯାଚ୍ ଚେତ୍ ତତ୍ କଲ୍ପନାମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନାନ୍ଯଵସ୍ତୁତା
ଏଠି ଯଦି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ବା ଏକତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ କାରଣ ଓ ଫଳ କେମିତି ହେବ? ଯଦି ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।