ଜଗନ୍ ନାମ ନ ଚୋତ୍ପନ୍ନଂ ନ ଚାସ୍ତି ନ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତ୍ଵଂ କିମ୍ ଏତନ୍ମାର୍ଜନେ ଶ୍ରମଃ
ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ, ସେଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ନାହିଁ ଓ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶୁଧା ସୁନାରେ କଙ୍ଗନର ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହାକୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର?
ତଥୈତଦ୍ ଵିସ୍ତରେଣେହ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ବହୁଯୁକ୍ତିଭିଃ । ଅବାଧିତଂ ଯଥା ନୂନଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ
ଏହି କଥାକୁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏବଂ ବହୁ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ, ଯାହାଫଳରେ ଏହା ସଂଶୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯିବ।
ଆଦାଵ୍ ଏଵ ହି ନୋତ୍ପନ୍ନଂ ଯତ୍ ତସ୍ଯେହାସ୍ତିତା କୁତଃ । କୁତୋ ମରୌ ଜଲସରିଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୌ କୁତୋ ଗ୍ରହଃ
ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲା, ସେଥିରେ ଏଠାରେ କେମିତି ଅବସ୍ଥିତ ହେବ? ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ନଦୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଗ୍ରହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯିବ?
ଯଥା ଵନ୍ଧ୍ଯାସୁତୋ ନାସ୍ତି ଯଥା ନାସ୍ତି ମରୌ ଜଲମ୍ । ଯଥା ନାସ୍ତି ନଭୋଵୃକ୍ଷସ୍ ତଥା ନାସ୍ତି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ
ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ ନାହିଁ, ମାୟାରେ ପାଣି ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଗଛ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ନିରାମଯମ୍ । ଏତତ୍ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଯୁକ୍ତିତୋ ନ ଗିରୈଵ ଵଃ
ହେ ରାମ, ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ସୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ଆଗକୁ ତୁମକୁ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କେବଳ କଥାରେ ନୁହେଁ।
ଯନ୍ ନାମ ଯୁକ୍ତିଭିର୍ ଇହ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ତଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ ତତ୍ରାଵହେଲନମ୍ ଅଯୁକ୍ତମ୍ ଉଦାରବୁଦ୍ଧେଃ । ଯୋ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତମ୍ ଅଵମତ୍ଯ ଵିମୂଢବୁଦ୍ଧ୍ଯା କଷ୍ଟାଵହୋ ଭଵତି ତଂ ଵିଦୁର୍ ଅଜ୍ଞମ୍ ଏଵ
ଏଠାରେ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଯାହା କହନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତିକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
କଯୈତଜ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଯୁକ୍ତ୍ଯା କଥମ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି । ନ୍ଯାଯେ ଽନୁଭୂତ ଏତସ୍ମିନ୍ ନ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ଏହି କଥା କିପରି ଜଣାଯାଏ ଏବଂ କିପରି ସ୍ଥିର ହୁଏ? ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବାକି ରହିନଥାଏ।
ବହୁକାଲମ୍ ଇଯଂ ରୂଢା ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିଷୂଚିକା । ଜଗନ୍ନାମ୍ନୀ ଵିଚାରାଖ୍ଯାଦ୍ ଋତେ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ନ ଶାମ୍ଯତି
ଏହି ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନର ଜ୍ୱର, ଯାହା ବହୁଦିନ ଧରି ମନରେ ବସିଛି ଏବଂ ଯାହାକୁ ଜଗତ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କଲେ ନୁହେଁ।
ଵଦାମ୍ଯ୍ ଆଖ୍ଯାଯିକା ରାମ ଯା ଇମା ବୋଧସିଦ୍ଧଯେ । ତାଶ୍ ଚେଚ୍ ଛୃଣୋଷି ତତ୍ ସାଧୋ ମୁକ୍ତ ଏଵାସି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କଥା କହିବି, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣିବ, ତେବେ ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେବ।
ନୋ ଚେଦ୍ ଉଦ୍ଵେଗଶୀଲତ୍ଵାଦ୍ ଅର୍ଧାଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛସି । ତତ୍ ତିର୍ଯଗ୍ଧର୍ମିଣସ୍ ତେ ଽଦ୍ଯ କିଞ୍ଚିନ୍ ନାପି ତୁ ସେତ୍ସ୍ଯତି
ଯଦି ତୁମର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟରେ ଉଠିଯାଅଛ, ତେବେ ଆଜି ଉଚ୍ଚ ଜୀବନର ମାର୍ଗରୁ ତୁମ ପାଖକୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଆସିବ ନାହିଁ।
ଯୋ ଽଯମ୍ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ତଦର୍ଥଂ ଯତତେ ତଥା । ସୋ ଽଵଶ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ନ ଚେଚ୍ ଛ୍ରାନ୍ତୋ ନିଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଶା କରେ ଏବଂ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାକୁ ପାଇଥାଏ, ଯଦି ସେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ।
ସାଧୁସଙ୍ଗମସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରପରୋ ଭଵସି ରାମ ଚେତ୍ । ତଦ୍ ଦିନୈର୍ ଏଵ ନୋ ମାସୈଃ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ପରମଂ ପଦମ୍
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଅ, ତେବେ ତୁମେ କେବଳ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ମାସ ନୁହେଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନପ୍ରବୋଧାଯ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଵର । କିଂନାମ ତତ୍ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯସ୍ମିଞ୍ ଜ୍ଞାତେ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ କେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ ରହେନାହିଁ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନପ୍ରଧାନାନାମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ମହାମତେ । ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପରମଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ମହାରାମାଯଣାଭିଧମ୍
ହେ ମହାମତି, ଯେମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମହାରାମାୟଣ ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଇତିହାସୋତ୍ତମାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ପରୋ ବୋଧଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇତିହାସାନାମ୍ ଅଯଂ ସାର ଉଦାହୃତଃ
ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ କଥାରୁ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ବୁଝାମଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଇତିହାସର ଏହିଠାରେ ସାର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
ଶ୍ରୁତେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵାଙ୍ମଯେ ଯସ୍ମାଜ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ଉଦେତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ ଇଦମ୍ ଏଵାତିପାଵନମ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବିତ।
ସ୍ଥିତମ୍ ଏଵାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଜଗଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥାଦ୍ ଏଵ ଭାଵନା
ବିଚାର କଲେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଯଦିଓ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହାର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଅପେକ୍ଷା କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଇହାସ୍ତି ତଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ଯନ୍ ନେହାସ୍ତି ନ ତତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇମଂ ସମସ୍ତଵିଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରକୋଶଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେହି ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଏଠାରେ ନାହିଁ, ସେହି କୌଣସିଠାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଧନାଗାର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯୋଦାରଚମତ୍କୃତେଃ । ବାଲସ୍ଯାପି ପରଂ ବୋଧଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଛୋଟ ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯସ୍ମୈ ନେଦଂ ତ୍ଵ୍ ଅଭଵ୍ଯାଯ ରୋଚତେ ଦୁଷ୍କୃତୋଦଯାତ୍ । ଵିଚାରଯତୁ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଜ୍ଞାନଵାଙ୍ମଯମ୍
ଯାହାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି କଥାରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନମୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତୁ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ସମନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଯଥା ପୀତେ ନୀରୋଗତ୍ଵଂ ଵରୌଷଧେ
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱୟଂ ହୁଏ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଔଷଧ ପିଇଲେ ରୋଗମୁକ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଶ୍ରୂଯମାଣେ ହି ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୋତା ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମନା । ଯଥାଵଦ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନ ତୂକ୍ତଂ ଵରଶାପଵତ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ଶ୍ରୋତା ଏହି କଥାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଆମେ ଏହାକୁ ମନମତା ଭାବରେ, ଶାପ କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ପରି କହିନାହିଁ।
ଶାମ୍ଯତି ସଂସୃତିଦୁଃଖମ୍ ଇଦଂ ତେ ସ୍ଵାତ୍ମଵିଚାରମହାକଥଯୈଵ । ନୋ ଧନଦାନତପଶ୍ଶ୍ରୁତଵେଦୈସ୍ ତତ୍କଥନୋଜ୍ଝିତଯତ୍ନଶତେନ
ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ କେବଳ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାର ମହାକଥା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଧନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ବେଦ ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏନା।
ତଚ୍ଚିତ୍ତାସ୍ ତଦ୍ଗତପ୍ରାଣା ବୋଧଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍ । କଥଯନ୍ତଶ୍ ଚ ତନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ରମଯନ୍ତି ଯେ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଏହାରେ ଲଗିଛି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇ କଥା ସବୁବେଳେ କହନ୍ତି—ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୈକନିଷ୍ଠାନାମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଵିଚାରଣାତ୍ । ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତୋଦେତି ଵିଦେହୋନ୍ମୁକ୍ତତୈଵ ଯା
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ସେଇ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଦେହମୁକ୍ତସ୍ଯ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ତଥୈଵାହଂ ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଶା ଧିଯା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଜୀବନକାଳରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଦେହ ପରେ ମୁକ୍ତ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ କଣ, ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ ସେପରି ପ୍ରୟାସ କରିପାରିବି।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଽପି ଚ । ଅସ୍ତଙ୍ଗତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯୋମ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କାମକାଜ କରିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ବୋଧୈକନିଷ୍ଠତାଂ ଯାତୋ ଜାଗର୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍ । ଯ ଆସ୍ତେ ଵ୍ଯଵହର୍ତୈଵ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଘୁମ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧାରଣ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ନୋଦେତି ନାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ସୁଖେ ଦୁଃଖେ ମୁଖପ୍ରଭା । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତସ୍ଥିତେର୍ ଯସ୍ଯ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବଢ଼େ ନାହିଁ କିମ୍ବା କମେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଯୋ ଜାଗର୍ତି ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ଜାଗ୍ରନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵାସନୋ ବୋଧସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଗଭୀର ଘୁମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଚିହ୍ନ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।