ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରଂ ହି ସଂସାରୋ ନିର୍ଵାଣଂ ତଦଵେଦନମ୍ । ଇଚ୍ଛାନୁତ୍ପାଦନେ ଯତ୍ନẖ କ୍ରିଯତାଂ କିଂ ଵୃଥାଭ୍ରମୈଃ
ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଇଚ୍ଛାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଏହି ଇଚ୍ଛାର ଅଭାବ। ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଏହି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟଥା ବ୍ୟର୍ଥରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚିବାର କି ଅର୍ଥ?
ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶଗୁରଵḫ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଅନର୍ଥକମ୍ । କିମ୍ ଇଚ୍ଛାନନୁସନ୍ଧାନସମାଧିର୍ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର, ଉପଦେଶ ଓ ଗୁରୁମାନେ କିଛି ଉପକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ କାହିଁକି ଦେଖାଯିବେ? ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଧ୍ୟାନ କାହିଁକି ଲୋକେ ପାଇପାରୁନାହାନ୍ତି?
ଯସ୍ଯେଚ୍ଛାନନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେ ଦୁସ୍ସାଧତାମତେଃ । ଗୁରୂପଦେଶଶାସ୍ତ୍ରାଦି ତସ୍ଯ ନୂନମ୍ ଅନର୍ଥକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ ଗୁରୁଙ୍କର ଉପଦେଶ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ୟର୍ଥ।
ଇଚ୍ଛାଵିଷଵିକାରିଣ୍ଯା ସତ୍ତଯୈଵ ନୃଣାମ୍ ଅଲମ୍ । ଦୁẖଖପ୍ରସଵକାରିଣ୍ଯା ହାରିଣ୍ଯା ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲେ
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାର ବିଷ ଭରା ରୂପ ଏକାକି ଦୁଃଖ ଆଣିବାକୁ, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତି ହରି ନେବାକୁ ପ୍ରୟାପ୍ତ।
ନ ଵାଲୀକ୍ରିଯତେ ଽନ୍ଯେଷାମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାଯ ଚେଦ୍ ଅସୌ । ଇଚ୍ଛୋପଶାନ୍ତିẖ କ୍ରିଯତାଂ ତଯାଲଂ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ଯଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଏକ ଚିକ୍କଣି ପିଆଁସା ପରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେବେ ଆମେ ଇଚ୍ଛାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଇଚ୍ଛାର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ନିରିଚ୍ଛତୈଵ ନିର୍ଵାଣଂ ସେଚ୍ଛତୈଵ ହି ବନ୍ଧନମ୍ । ଯଥାଶକ୍ତି ଜଯେଦ୍ ଇଚ୍ଛାଂ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ବାନ୍ଧନ ହୁଏ। ଯେତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ଭବ ଇଚ୍ଛାକୁ ଜୟ କର; ଏଥିରେ କଣ ଏତେ କଷ୍ଟ ଅଛି?
ଜରାମରଣଜନ୍ମାଦିକରଞ୍ଜଖଦିରାଵଲେଃ । ବୀଜମ୍ ଇଚ୍ଛାଶୁ ସୈଵାନ୍ତର୍ ଦହ୍ଯତାଂ ଶମଵହ୍ନିନା
ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲର ମୂଳ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା। ଏହି ଇଚ୍ଛାକୁ ଶାନ୍ତିର ଅଗ୍ନିରେ ଶୀଘ୍ର ଭିତରେ ପୁଡ଼ିଦିଅ।
ଯତୋ ଯତୋ ନିରିଚ୍ଛତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତତୈଵ ତତସ୍ ତତଃ । ଯାଵଦ୍ଗତି ଯଥାପ୍ରାଣଂ ହନ୍ଯାଦ୍ ଇଚ୍ଛାଂ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍
ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଅଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିପାରିବ, ଉଠୁଥିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ନଶ୍ଟ କର।
ଯତୋ ଯତଶ୍ ଚ ସେଚ୍ଛତ୍ଵଂ ବନ୍ଧପାଶାସ୍ ତତସ୍ ତତଃ । ପୁଣ୍ଯପାପମଯା ଦୁẖଖରାଶଯୋ ଵିତତାର୍ତଯଃ
ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେଉଁପରି ଇଚ୍ଛା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠିଠୁ ଆସି ନିଜେ ନିଜେ ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରେ ଗଠିତ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ଇଚ୍ଛାନିରାସରହିତେ ଗତେ ସାଧୋẖ କ୍ଷଣେ ଽପି ଚ । ଦସ୍ଯୁଭିର୍ ମୁଷିତସ୍ଯେଵ ଯୁକ୍ତମ୍ ଆକ୍ରନ୍ଦିତଂ ଚିରମ୍
ଯଦି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନରୁ ଇଚ୍ଛା ଦୂର ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଚୋରମାନେ ଚୋରି କରିଥିବା ପରେ ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଥା ଯଥାସ୍ଯ ପୁଂସୋ ଽନ୍ତର୍ ଇଚ୍ଛା ସମୁପଶାମ୍ଯତି । ତଥା ତଥାସ୍ଯ କଲ୍ଯାଣଂ ମୋକ୍ଷାଯ ପରିଵର୍ଧତେ
ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନର ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ସେପରି ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଭଲ ହେବା ଅଧିକ ହେଉଛି।
ଆତ୍ମନୋ ନିର୍ଵିଵେକସ୍ଯ ଯଦ୍ ଇଚ୍ଛାପରିପୂରଣମ୍ । ସଂସାରଵିଷଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତଦ୍ ଏଵ ପରିଷେଚନମ୍
ଯିଏ ଆତ୍ମାର ବିବେକ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଏହି ସଂସାରର ବିଷ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେବା ସମାନ।
ହୃଦ୍ଵୃକ୍ଷଜାସ୍ ସ୍ଵସୁଖଦୁẖଖକୁବୀଜକୋଶ୍ଯୋ ଵୈରାଦ୍ ଇଵାଶଯକୃତାଦ୍ ଅଶୁଭାଚ୍ ଛୁଭାଚ୍ ଚ । ଆସାଦ୍ଯ ଦୁଷ୍କୃତକୃଶାନୁଶିଖାଶ୍ ଶିତାନ୍ତା ଇଚ୍ଛାଶ୍ ଛମଚ୍ଛମିତି ପୁଂସ୍ପଶୁମ୍ ଆଦହନ୍ତି
ହୃଦୟର ଗଛରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଇଚ୍ଛାମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଵସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ବିଜ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଭାବନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍କର୍ମର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଦେହଧାରୀକୁ ଦହାଇଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇଚ୍ଛାଵିଷଵିକାରସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଗଂ ଯୋଗନାମକମ୍ । ଶାନ୍ତଯେ ଶୃଣୁ ଭୂଯୋ ଽପି ପୂର୍ଵମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଇଚ୍ଛାର ବିଷର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପୁନି ଶୁଣ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଚେଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ତଦ୍ ଇହେଚ୍ଛଯା । ଇଷ୍ଯତାମ୍ ଅସତି ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମାନ୍ଯତ୍ଵେ କିମ୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଯଦି ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅଛି, ତେବେ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଚାହିଁପାର; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ତେବେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ କ'ଣ ଚାହିବାକୁ ଅଛି?
ନିର୍ଭାଗାଵଯଵା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯତରୈଵ ଚିତ୍ । ସୈଵାହଂ ଜଗଦ୍ ଆଶାଶ୍ ଚ ସତୀ କିଂ ତତ୍ ତଯେଷ୍ଯତେ
ଅଂଶହୀନ, ଅଖଣ୍ଡ, ଏବଂ ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେଉଁ ଚେତନା, ସେଇ ମୁଁ, ଏହି ସଂସାର ଓ ସମସ୍ତ ଆଶା; ଏହି ଠିକ୍ ଥିଲେ, ତେବେ କିଏ କାହିଁକି କ'ଣ ଚାହିବ?
ସା ଵ୍ଯୋମରୂପା ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତୀଵାଵେଦ୍ଯଵେଦନା । ଵ୍ଯୋମାତ୍ମ ଜଗଦାଭାସମ୍ ଅତ୍ରେଚ୍ଛାଵିଷଯୋ ଽସ୍ତି କଃ
ଯେଉଁଠି ସବୁଠୁ ସ୍ୱରୂପ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ଜଣା, ଜଣାଉଥିବା ଏବଂ ଜଣିବା—ସବୁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଏକାତ୍ମ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ସେଠି କେଉଁ ଇଚ୍ଛାର ବସ୍ତୁ ଅଛି? ଏଠାରେ ସଂସାରର କେଉଁ ଭାସ ରହିଯାଏ?
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧẖ କୁତଶ୍ ଚେଦ୍ ଇତି ତନ୍ ନ ନଃ । ଵିଦ୍ଯତେ ଽସୌ ପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ଯେଷାମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଵେଦ୍ମି ତାନ୍
ଆପଣ ପଚାରିପାରନ୍ତି—‘ଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାହକର ସମ୍ପର୍କ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି?’—ଆମ ପାଖରେ ଏହା କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଳେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାରେ ଆଟକି ରହିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଵନିଷ୍ଠୋ ଽପି ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଅସତସ୍ ତୁ କଥଂ ଲାଭẖ କେନ ଲବ୍ଧୋ ଽସିତଶ୍ ଶଶୀ
ଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାହକର ସମ୍ପର୍କ ନିଜ ମନରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଅସତ୍ୟ କିପରି ମିଳିପାରିବ? କେଉଁଠି କାଳା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେହି ଧରିପାରିଛି?
ଏଷୈଵ ଗ୍ରାହକାଦୀନାଂ ସତ୍ତା ଯନ୍ ନାମ ନିଷ୍ଠତା । ସ୍ଵଭାଵପ୍ରେକ୍ଷଯାସତ୍ଯା ନ ଜାନେ କ୍ଵ ପ୍ରଯାନ୍ତି ତେ
ଗ୍ରାହକ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର। ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖିଲେ ଜଣାପଡେ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେଉଁଠିକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।
ଏଷ ଏଵ ସ୍ଵଭାଵୋ ଯଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଦୃଶୋ ଽଖିଲାଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାସତ୍ଯା ଵିନିର୍ଵାଣମ୍ ଅହନ୍ତାତ୍ମନି ଗଚ୍ଛତି
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବାର ଅନୁଭୂତି—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି। ଏମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ମୁଁ ଭାବନା ରହିତ ଆତ୍ମାରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ।
ନିର୍ଵାଣେ ନାସ୍ତି ଦୃଶ୍ଯାଦି ଦୃଶ୍ଯାଦୌ ନାସ୍ତି ନିର୍ଵୃତିଃ । ମିଥୋ ଽନଯୋର୍ ଅନୁଭଵୋ ନ ଚ୍ଛାଯାତପଯୋର୍ ଇଵ
ମୁକ୍ତିରେ ନାହିଁ ଦେଖୁଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଉଥିବା; ଦେଖାଯାଉଥିବାରେ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟିର ଅନୁଭୂତି ଏକାଉଁ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଛାୟା ଓ ଧୂପ ଏକାଉଁ ଥାଏନାହିଁ।
ଉଭେ ଏତେ ମିଥୋ ଽସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯୈଵାତ୍ର ନିର୍ଵୃତିଃ । ଯତୋ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅଜରମ୍ ଅଦୁẖଖମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ; ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। କାରଣ, ମୁକ୍ତି ଅଜର ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଭ୍ରମଭୂତଂ ତୁ ଦୃଶ୍ଯାଦି ନିତ୍ଯାନନ୍ତସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅସଚ୍ ଚ ତଦ୍ ଭାଵ୍ଯତାଂ ମା ନିର୍ଵାଣେ ସ୍ଥୀଯତାମ୍ ଅଜେ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯଦିଓ ଏମାନେ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଦେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ତଥାପି ଏମାନେ ଅସତ୍ୟ—ଏହିପରି ଭାବି, ଅଜନ୍ମା ମୁକ୍ତିରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।
ଶୁକ୍ତିକାରୁପ୍ଯସଦୃଶଂ ପ୍ରେକ୍ଷିତଂ ଯନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଅର୍ଥକାର୍ଯ୍ ଅପି ତନ୍ ନାସ୍ତି କିମ୍ ଅତ୍ରାପହ୍ନଵେନ ଵଃ
ଯେପରି ଶଙ୍ଖ ଭିତରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପାଇଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଆଶା କଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଥିରେ ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଅସ୍ୱୀକାର କରିବେ?
ତତ୍ସଦ୍ଭାଵାନ୍ ମହଦ୍ ଦୁẖଖମ୍ ଅସଦ୍ଭାଵାନ୍ ମହତ୍ ସୁଖମ୍ । ଅଭାଵସ୍ ସୋପପତ୍ତିସ୍ ତୁ ଦୃଢତାଂ ଯାତି ଭାଵନାତ୍
ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ନାହିଁ ଥିଲେ ବଡ଼ ସୁଖ ମିଳେ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଯଦି ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
ତତ୍ କିମ୍ ଆତ୍ମନି ବନ୍ଧାଯ ଵିଦଧଧ୍ଵଂ ନରାଧମାଃ । ସ୍ପଷ୍ଟ ଏଵୋପଚଯଦେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମିତାପଦି
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଆପଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ କାହିଁକି ବନ୍ଧନରେ ପକାଇବେ? ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେଠି ହିଁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଯାହା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠି କିଛି ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ।
କାର୍ଯକାରଣତାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରାତ୍ମକେ ତତେ । ମାର୍ଗଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପ୍ରବୋଧାଦ୍ଯ୍ ଏତୈର୍ ମୃଗୈର୍ ଅଲମ୍ ଅସ୍ତୁ ନଃ
ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଜଗତରେ କାରଣ-ଫଳ ଓ ଏଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ; ଆମ ପାଇଁ ଏପରି ଚେଷ୍ଟା ଅପେକ୍ଷା ନାହିଁ।
ଵ୍ଯୋମରୂପେ କିଲୈକସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନି ତତେ ସତି । କାର୍ଯକାରଣତାଦ୍ଯାନାମ୍ ଉକ୍ତୀନାମ୍ ଏଵ କẖ କ୍ରମଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଆତ୍ମାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆକାଶ ପରି ସବୁ ଏକାତ୍ମକ ରହିଛି, ସେଠାରେ କାରଣ-ଫଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ଉପରେ କେଉଁଠି କ୍ରମ ବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିପାରିବ?
ଯୋ ହେତୁସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନେ ଵାଯୋର୍ ଦ୍ରଵତ୍ଵେ ସଲିଲସ୍ଯ ଚ । ଶୂନ୍ଯତ୍ଵେ ନଭସସ୍ ସୋ ଽସ୍ଯ ସର୍ଗାଦିତ୍ଵେ ଚିଦାତ୍ମନଃ
ବାୟୁର ଗତି, ପାଣିର ତରଳତା, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା—ଏମିତି ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମାର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି।