ଏଵମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତମ୍ ଅଭ୍ଯାସେନ ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ । ପଦମ୍ ଆସାଦଯାଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମ୍ ଅତୀତଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁନଃ
ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦୀରେ ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରୁ ପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ନ ଚ ଦ୍ଵୈତଂ ନ ଚୈଵୈକ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯୀ । ପରମାମ୍ ଏହି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆକାଶଵିଶଦାଶଯଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ଏହି ସଂସାର ନ ଦ୍ୱିତୀୟ, ନ ଏକମାତ୍ର; ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ନେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ଯଦ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ତଦ୍ ଅହମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯାତ୍ମକଃ । ଭଵାନ୍ ଏଵେହ କିଂ ତାଵଦ୍ ଵସିଷ୍ଠାଖ୍ଯସ୍ ତତୋ ଵଦ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ, ତେବେ ଆପଣ ନିଜର 'ମୁଁ' ବୋଧର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ତେବେ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ କାହିଁକି 'ବଶିଷ୍ଠ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ରାଘଵେ ଗଦତି ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵଦତାଂ ଵରଃ । ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ମୁହୂର୍ତାର୍ଧମ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟଚେଷ୍ଟିତଃ
ରାଘବ ଏପରି କହିବା ପରେ, କଥାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବଶିଷ୍ଠ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଚଳନା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତେ କିଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ସଭ୍ଯେ ମହାଜନେ । ପତିତେ ସଂଶଯାମ୍ଭୋଧୌ ରାମḫ ପୁନର୍ ଉଵାଚ ହ
ବଶିଷ୍ଠ ଏପରି ଚୁପ୍ ରହିବା ସମୟରେ, ବଡ଼ ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତାର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ଏଠାରେ ଏବେ କଣ ହେବ? ତାପରେ ରାମ ଆଉଥରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କିମର୍ଥଂ ଭଗଵଂସ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଭଵାନ୍ ଅହମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ । ନ ସୋ ଽସ୍ତି ଜଗତି ନ୍ଯାଯସ୍ ସତାଂ ଯତ୍ରୋତ୍ତରକ୍ଷଯଃ
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋ ପରି ନିରବ ରହିଲେ? ଏହି ଜଗତରେ ଏମିତି କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇନଥାନ୍ତି।
ନ ମେ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅଶକ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଉକ୍ତିକ୍ଷଯ ଉପସ୍ଥିତଃ । କିଂ ତୁ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ଯ ତେ ଽଦ୍ଯାସ୍ଯ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵାନଘୋତ୍ତରଃ
ମୁଁ କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋର କଥା କ୍ଷୟ ପାଇଛି; ତେବେ ଆଜି ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ଭାବେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଛି।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଭଵତି ପ୍ରଷ୍ଟା ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଽଜ୍ଞୋ ଽଥ ଵାପି ଚ । ଅଜ୍ଞସ୍ଯାଜ୍ଞତଯା ଦେଯୋ ଜ୍ଞସ୍ଯ ତୁ ଜ୍ଞତଯୋତ୍ତରଃ
ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଏକଜଣ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟଜଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅଭୂତ୍ କାଲଂ ଭଵାନ୍ ଅଜ୍ଞାତତତ୍ପଦଃ । ଭାଜନଂ ସଵିକଲ୍ପାନାମ୍ ଉତ୍ତରାଣାଂ ମହାମତେ
ଏତେ ଦିନ ଧରି ତୁମେ ସେ ପରମ ଦଶାକୁ ଜାଣିପାରିନଥିଲେ; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଭିନ୍ନତା ଭରା ଉତ୍ତରର ଏକ ପାତ୍ର ଥିଲେ, ହେ ମହାମତି।
ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଧୁନା ଜାତୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତḫ ପରମେ ପଦେ । ଯୋଗ୍ଯୋ ନ ସଵିକଲ୍ପାନାମ୍ ଉତ୍ତରାଣାମ୍ ଅସି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଏବେ ତୁମେ ସେ ପରମ ପଦରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଯାଇଛ; ଏହିଠାରେ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଭିନ୍ନତା ଭରା ଉତ୍ତର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।
ଯାଵାନ୍ କଶ୍ଚିତ୍ କିଲୋଲ୍ଲେଖୋ ଵାଙ୍ମଯୋ ଵଦତାଂ ଵର । ସୂକ୍ଷ୍ମାର୍ଥḫ ପରମାର୍ଥୋ ଵା ବହୁର୍ ଅଲ୍ପତରୋ ଽପି ଵା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ମନରେ କିଛି କଥା ଉଠେ, ସେ କଥା ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ, ପରମ ଅର୍ଥ, କିମ୍ବା ବହୁତ କିମ୍ବା ଅତି ଥୋଡ଼ା ଅର୍ଥ ହେଉ, ସେ ସବୁ—
ପ୍ରତିଯୋଗିଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖ୍ଯାଭେଦାଦିଭିର୍ ଭ୍ରମୈଃ । ସ ସ ସର୍ଵୋ ଽଙ୍କିତସ୍ ସାଧୋ ଭା ଇଵ ତ୍ରସରେଣୁଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଭିନ୍ନତା, ଭେଦ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥାଏ; ଯେପରି ମାଟିକଣା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ହେଉଛି, ହେ ସାଧୁ।
ଉତ୍ତରଂ ସକଲଙ୍କଂ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ନାର୍ହତି ସୁନ୍ଦର । ନାକଲଙ୍କା ଚ ଵାଗ୍ ଅସ୍ତି ତ୍ଵଂ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞତରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ସେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଦୁଷିତ ଉତ୍ତର ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ କୌଣସି କଥା ଅଦୁଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ।
ଯଥାଭୂତଂ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞସ୍ଯାନ୍ତେଵାସିନୋ ମଯା । ଯଥାଭୂତଂ ଵିଦୁẖ କାଷ୍ଠମୌନମ୍ ଅନ୍ତଵିଵର୍ଜିତମ୍
ମୋର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥ କଥା କୁହିବା ଉଚିତ, ସେଠି ଯେଉଁମାନେ ଯଥାର୍ଥକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୌନକୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ଅଵିରାମମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ମୌନମ୍ ଆହୁḫ ପରଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତଵ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଦତ୍ତସ୍ ସୁନ୍ଦର ଉତ୍ତରଃ
ଅବିରତ ଓ ଚିନ୍ତାହୀନ ନିରବତାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହିଠାରେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ସୁନ୍ଦର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି।
ଯନ୍ମଯୋ ହି ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ପୁରୁଷୋ ଵକ୍ତି ତାଦୃଶମ୍ । ଜ୍ଞେଯମାତ୍ରମ୍ ଅସଚ୍ ଚାହଂ ଵାଗତୀତେ ପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁପରି ଗୁଣରେ ଗଠିତ, ସେ ସେହିପରି କଥା କହେ। ମୁଁ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି, ଅସତ୍ୟ ଓ କଥାର ସୀମା ପାର କରିଥିବା ଦଶାରେ ବସିଛି।
ଵାଗତୀତପଦସ୍ଥୋ ହି କଥଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଙ୍ମଲମ୍ । ଅଵାଚ୍ଯଂ ଵଚ୍ମି ନୋ ତେନ ଵାଗ୍ ଘି ସଙ୍କଲ୍ପନାଙ୍କିତା
ଯିଏ କଥାର ସୀମା ପାର କରିଥିବା ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ କିପରି କଥାର ଦୁଷିତତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ? ଯାହା କହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତାହା କହେନି, କାରଣ କଥା ସବୁ ସଂକଳ୍ପର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଵାଚି ଯେ ଯେ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତାନ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଦୋଷକାନ୍ । ପ୍ରତିଯୋଗିଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦପୂର୍ଵକାନ୍ ଵଦ କୋ ଭଵାନ୍
ଯେମାନେ କଥା କହିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିପରୀତକୁ ବାଦ ଦେଇ କେବଳ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ତୁମେ କିଏ, ମୋତେ କୁହ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ରାଘଵେହ ଯଥାଭୂତମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ । କସ୍ ତ୍ଵଂ କୋ ଽହଂ ଜଗଦ୍ ଵା କିମ୍ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାଘବ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କ'ଣ? — ହେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଯଂ ତାଵଦ୍ ଅହଂ ଶାନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଲୋକୋ ନିରାମଯଃ । ଚେତ୍ଯସଂଵେଦ୍ଯରହିତସ୍ ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନାତିଗଃ
ମୁଁ ଶାନ୍ତ, ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଭାବନା ଉପରେ ଅଟୁଟ।
ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଚିଦାକାଶମ୍ ଅହଂ ଭଵାନ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵ ଚ । ଜଗଚ୍ ଚାକାଶମ୍ ଅଖିଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଆକାଶମାତ୍ରକମ୍
ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଆକାଶ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଆକାଶ, ସବୁକିଛି ଆକାଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନୈକରୂପାତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନମଯାତ୍ମନି । ଅନ୍ଯସଂଵିଦ୍ଦଶୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତା, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି କହିବାକୁ ମୋତେ ଜଣାନାହିଁ।
ସ୍ଵପକ୍ଷୋଦ୍ଭାଵନପରା ଅହନ୍ତାତ୍ମୈକବନ୍ଧନମ୍ । ମୋକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଯମିନୋ ନଯନ୍ତି ଶତଶାଖତାମ୍
ଯେମାନେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବନ୍ଧନ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତଧା ଶାଖା ପରି ନିଜ କାମକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।
ଜୀଵତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉପଶାନ୍ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଽପି ଵା । ଶଵଵଦ୍ ଯଦ୍ ଅଵସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ ଆହୁḫ ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତିରେ ରହିବା କିମ୍ବା ପ୍ରପଞ୍ଚରେ କାମ କରିବା ସହିତ, ମନେ ମୃତଦେହ ପରି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅବହିସ୍ସାଧନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତସ୍ସାଧନଂ ସମମ୍ । ନ ସୁଖଂ ନାସୁଖଂ ନାହଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସିତଂ ଶିଵମ୍
ଯେଉଁଠି ବାହ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତି ଅଛି, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସମତା ଅଛି, ନ ସୁଖ ନ ଦୁଃଖ, ନ 'ମୁଁ' ନ କିଛି ଅନ୍ୟ, ସେଠି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ବସିଥାଏ।
ମୁକ୍ତତାଯା ଅହନ୍ତେଯମ୍ ଅଭାଵୋ ଭାଵନାଙ୍କଯା । ତଯୈଵାନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ସେତି ଜାତ୍ଯନ୍ଧଶ୍ ଚିତ୍ରମ୍ ଈକ୍ଷତେ
'ମୁଁ' ଭାବର ଅଭାବ ମୁକ୍ତିର ଚିହ୍ନ, ଏହି ଭାବନାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଏହା ମିଳେ। ଏହି ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଦ୍ଭୁତ କିଛି ଦେଖିଥିବା ପରି, ଏହି ଗହନତାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଏ।
ସ୍ପନ୍ଦନେ ଽସ୍ପନ୍ଦନେ ଚୈଵ ଯତ୍ ପାଷାଣଵଦ୍ ଆସିତମ୍ । ଅଜଡସ୍ଯୈଵ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅଜରଂ ପଦମ୍
ଚଳନରେ କିମ୍ବା ଅଚଳତାରେ, ପାଷାଣ ପରି ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଜଣ ଜଡ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣ; ଏହା ଅମର ନିର୍ବାଣ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା କେବେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ।
ତଚ୍ ଚ ନାନ୍ଯୋ ଵିଜାନାତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ । ଲୋକୈଷଣାଵିରକ୍ତେନ ଜ୍ଞେନ ଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଇଵାତ୍ମନି
ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏହା କେବଳ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଜଗତ ଆସକ୍ତିରୁ ଅଲଗା ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ମନରେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ନାତ୍ରାହନ୍ତା ନ ଚ ତ୍ଵତ୍ତା ନାହନ୍ତା ନୈଵ ଚାନ୍ଯତା । କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵୋ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅମଲଂ ଶିଵମ୍
ଏଠି କୌଣସି 'ମୁଁ' ଭାବ ନାହିଁ, 'ତୁମେ' ଭାବ ନାହିଁ, 'ମୋର' ଭାବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା ନିର୍ବାଣ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ।
ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵମ୍ ଏଵାହୁଶ୍ ଚେତନସ୍ଯାସ୍ଯ ଚେତନମ୍ । ଏଷ ଏଵ ଚ ସଂସାରୋ ବନ୍ଧẖ କ୍ଲେଶାଯ ଭୂଯସେ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏହି ମନର ଚେତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସଂସାର, ବନ୍ଧନ ଓ ଅଧିକ ଦୁଃଖର କାରଣ।