ମଙ୍କିନେତି ଶ୍ରୁତଵତା ତତୋ ମୋହୋ ମହାନ୍ ଅପି । ଅଶେଷେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତସ୍ ତତ୍ର ଵୈ ତ୍ଵଗ୍ ଇଵାହିନା
‘ମଙ୍କିନ’ ବିଷୟ ଶୁଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ମୋହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସାପ ତାହାର ଚମଡ଼ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି।
ପ୍ରଵାହାପତିତଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵତାପାସ୍ତଵାସନମ୍ । ତେନ ଵର୍ଷଶତସ୍ଯାନ୍ତେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅଦ୍ରୌ ସମାଧିନା
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜୀବନର ପ୍ରବାହରେ ହେଇଥିଲା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସମାଧିରେ ବସି ରହିଲେ।
ତତ୍ରାଦ୍ଯ ଯାଵତ୍ ପାଷାଣସମଧର୍ମା ସ ତିଷ୍ଠତି । ଶାନ୍ତାନ୍ତẖକରଣୋ ଯୋଗୀ ବୋଧ୍ଯମାନḫ ପ୍ରବୁଧ୍ଯତେ
ସେଠାରେ, ଏଠାଠୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ଥିବା ଯୋଗୀ ଏକ ପାଉଁଥିବା ପଥର ପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଯିବାବେଳେ ସେ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି।
ଏତେନ ରାଘଵ ଵିଵେକପଦେନ ଶାନ୍ତିମ୍ ଆସାଦଯୋଦଯଵତା ମନସା ଵିହର୍ତୁମ୍ । ମା ଦୀନତାଂ ଵ୍ରଜତୁ ରାଗମଯୀ ମତିସ୍ ତେ କ୍ଷୀଣା କ୍ଷଣାଦ୍ ଅସଲିଲେଵ ଶରଦ୍ଘନାଲୀ
ଏହିପରି, ରାଘବ, ବିବେକର ପଥରେ ଚାଲିଲେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଉଦୟ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭା ପରି ମନକୁ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବାକୁ ଦିଅ। ତୁମର ମନ ଯଦି ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇ ଦୁଃଖିତ ହେବାକୁ ଚାହେ, ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନି—ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଷ୍କ ଆକାଶରେ ଶରତର ମେଘମାଳା ପରି ହେବାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ।
ନିର୍ଵାଣୋ ଭଵ ଶାନ୍ତାତ୍ମା ଯଥାପ୍ରପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ସନ୍ନ୍ ଏଵାସତ୍ସମସ୍ ସୋମ୍ଯସ୍ ସ୍ଫଟିକାଦ୍ ଇଵ ନିର୍ମିତଃ
ଶାନ୍ତ ମନ ରଖି, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଅନୁସରି, ମୁକ୍ତ ହେଇ ରୁହ; ତୁମେ ଏକା ଏବଂ ଅନେକା, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ, ସ୍ଫଟିକ ପରି ପ୍ରକାଶିତ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସଂସ୍ଥିତେ ଵିତତାତ୍ମନି । ନୈକସ୍ମିନ୍ ନ ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ନାନାତା କଲନାẖ କୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା ଏକା ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏକାରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ—ଏହି ଭିନ୍ନତା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତଂ ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯୋମ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵନିର୍ଭରମ୍ । ଶରୀରୋତ୍ପତ୍ତିନାଶେଷୁ କା ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଖଣ୍ଡନା
ସମସ୍ତ କିଛି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଆକାଶ ପରି ଅଛି, ଚେତନାର ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରିଥାଏ। ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ କି ନଷ୍ଟ ହେଉ, ଚେତନାର ମୂଳରେ କେମିତି ଭିନ୍ନତା ଆସିପାରିବ?
ସ୍ଫୁରନ୍ତି ହି ଜଗତ୍କ୍ରୀଡାଶ୍ ଚିଚ୍ଚମତ୍କାରଚାପଲାତ୍ । ଅଚାପଲାତ୍ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତରଙ୍ଗା ଇଵ ଵାରିଣି
ପ୍ରକୃତିର ଖେଳ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରତା ନଥିଲେ, ଏହା ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଯଥା ଶୁଭ୍ରାମ୍ବୁଦେ ଵସ୍ତ୍ରଶଙ୍କା ନ ଫଲଭାଗିନୀ । ଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ତଥା ଶଙ୍କା ନ ଵାସ୍ତଵୀ
ଏକ ଶୁଭ୍ର ମেঘରେ କପଡ଼ ଅଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ କିଛି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ଶରୀର ମୁଁ ଅଟୁ ଭାବିବା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମାଵସ୍ତୁନି ନିମଗ୍ନସ୍ ତ୍ଵଂ ଭଵ ଭୂରିଭଯପ୍ରଦେ । ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତସୁଖାଯାଦ୍ଯଂ ଭଵ୍ଯ ଭାଵଯ ଭୂତଯେ
ଅସତ୍ୟ ରେ ତୁମେ ଡୁବିଯିବନି, ଯାହା ଅନେକ ଭୟ ଦେଇଥାଏ; ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ, ସତ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ସୁଖର ଉତ୍ସକୁ ଚିନ୍ତା କର।
ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମାନନ୍ତ ଏଵାସ୍ମି ନେଯତ୍ତାସ୍ତି ମମାତ୍ମନଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପରମଂ ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତୁତସ୍ ସ୍ତୁତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ
ମୁଁ ଚେତନାର ଅସୀମ ଆକାଶ ଭଳି, ମୋର ଆତ୍ମାର କିଛି ସୀମା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ, ଯାହା ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ, ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କର।
ଏଵଂନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ରାମ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସି ନିରଞ୍ଜନଃ । ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯେଯଂ ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ସତ୍ଯଂ ଵାପି ନ କିଞ୍ଚନ
ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ, ରାମ, ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଅଛ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଚ ଚିତ ଏତା ଵିଭୂତଯଃ । ଅତସ୍ ତତ୍ ସଂଵିଦୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅଧ୍ଯେଯଂ ଧ୍ଯେଯମ୍ ଅସ୍ତି ଵା
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବା ଭଳି ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ଚେତନାର ଅଂଶ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଯତି ପ୍ରତିପଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ଵହତି ପ୍ରଲଯାନିଲେ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସମଂ ସୋମ୍ଯଂ ନ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନ ଶାମ୍ଯତି
ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଦୟ ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତି, ବିନାଶର ପବନ ବହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ସମ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ; ଏହା କେବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏନା, କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନା।
ଯଥା ନୌଯାଯିନସ୍ ସ୍ଥାଣୁତରୁଶୈଲାଦିଚୋପନମ୍ । ଯଥା ଶୁକ୍ତୌ ରଜତଧୀସ୍ ତଥା ଦେହାଦି ଚେତସଃ
ଯେପରି ନୌକା ଚଲିବାକୁ ଦୃଢ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଚଳ ଜିନିଷ ଉପରେ ଲୋକେ ଭାବିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ରହିଛି ବୋଲି ଭାବିଯାଏ, ସେହିପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ମନରେ ଉପଜିଥାଏ।
ଯଥା ଦେହାଦି ଚିତ୍ତସ୍ଯ ତଥା ଦେହସ୍ଯ ଚିତ୍ତକମ୍ । ତଥୈଵ ଜୀଵḫ ପରମେ ଦ୍ଵୈତମ୍ ଐକ୍ଯମ୍ ଅତẖ କୁତଃ
ଯେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ମନର ଉତ୍ପାଦ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଉତ୍ପାଦ। ଏହିପରି ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମା ଦୁଇଟି ଅଲଗା ନୁହେଁ—ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏକତା କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତ୍ୱ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?
ସର୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ଶାନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ବୃଂହିତଵେଦନମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗଦାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମର ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନ। ଏଠାରେ ଜଗତ କିମ୍ବା ତାହାର ଆରମ୍ଭ କିଛି ନାହିଁ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ଵିଦ୍ଯତେ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵନଂ ସ୍ନେହଶ୍ ଚ ସୈକତେ । ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ ଛଶାଙ୍କବିମ୍ବେ ଵା ତଥା ଦେହାଦି ଚେତସି
ଯେପରି ଆକାଶରେ କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ନାହିଁ, ବାଳିରେ ତରଳତା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ତଡ଼ିତ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଚେତନାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ଏଵାସ୍ମିନ୍ ମା ବିଭୀହି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ । ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ସତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧି ସତ୍ଯଵିଦାଂ ଵର
ଏହି ଜଗତର ମାୟା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ। ଏହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟେ, ଏହାକୁ ଜଣା—ସତ୍ୟ ଜଣାଇବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୁମେ।
ଜଗଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ମେ ଵେତି ଯାସୀଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିସ୍ ତଵାଦ୍ଯ ସା । ଶାନ୍ତା ମଦୁପଦେଶେନ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ବନ୍ଧକାରଣମ୍
‘ଜଗତ ଅଛି କି ନାହିଁ’—ଏହି ଭ୍ରମ ଆଜି ତୁମର ଥିଲା, ମୋର ଉପଦେଶରେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କଣ ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅଛି?
ସ୍ଥାଲ୍ଯୁଦଞ୍ଚନକୁମ୍ଭାଦି ଯଥା ମୃଣ୍ମାତ୍ରକଂ ତଥା । ଚିତ୍ତମାତ୍ରଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ କ୍ଷୀଣଂ ତଚ୍ ଚ ଵିଚାରଣାତ୍
ଯେପରି ହାଣ୍ଡି, ଚମଚ, ଘଡ଼ା ଏସବୁ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଏହା ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପତ୍ସୁ ସମ୍ପତ୍ସୁ ଭଵାଭଵେଷୁ ଶାନ୍ତୈଷଣାହର୍ଷଵିଷାଦସଂଵିତ୍ । ସାମ୍ଯାଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵଵିଦା ଵିମୁକ୍ତୋ ଯଥାସ୍ଥିତଂ ତିଷ୍ଠ ଵିଲୀଯ ଵାସ୍ସ୍ଵ
ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ଇଚ୍ଛା, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଷାଦରେ ଶାନ୍ତ ରୁହ; ସମତା ଦ୍ୱାରା ଆମି ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରୁହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମାରେ ଲିନ ହେଇଯା।
ଯଥାସ୍ଥିତଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵଗମ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽସି ଚେଦ୍ ଵା ସ୍ଵକୁଲାମ୍ବରେନ୍ଦୋ । ତଦ୍ ଧର୍ଷଶୋକୈଷଣଦୂଷଣାଦି ଵିମୁଚ୍ଯ ଵାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯଥେଚ୍ଛମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଯେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝି ରହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ, କିମ୍ବା ତୁମର ନିଜ ଗୋତ୍ର, ପୋଶାକ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଲେ, ତେବେ ଅହଂକାର, ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ ରହିବା।
ବୀଜାଙ୍କୁରାଣାଂ ପୁରୁଷକର୍ମଣାଂ ଜନ୍ମକାରିଣାମ୍ । ଦୈଵଶବ୍ଦାର୍ଥଯୁକ୍ତାନାଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵଦ ଵିଭୋ ପୁନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ପୁଣିଥରେ ମୁଁକୁ ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମର କାରଣ, ଅଙ୍କୁର ଓ ବୀଜ, ଏବଂ 'ଭାଗ୍ୟ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସହିତ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଡିତ, ସେଥିରେ ଆସଲ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ମୁଁକୁ କହ।
ଦୈଵକର୍ମାଦିପର୍ଯାଯଂ ଘଟାଦିଘଟନାଵଧି । ସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନମ୍ ଏଵେଦଂ ଲୋକେ ପୁରୁଷତାଂ ଗତମ୍
'ଭାଗ୍ୟ', କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ବିକଳ୍ପ, ମଟି ଦେଖି ପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏ ସବୁ ଏହି ଜଗତରେ ଚେତନାର ଗତି, ଯାହା ମଣିଷ ରୂପ ନେଇଛି, ଏହି ଚେତନାର ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଋତେ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କର୍ମ ଵା କୀଦୃଶଂ ଭଵେତ୍ । ଘଟାଵଟପଟାଦ୍ଯାତ୍ମ ହ୍ଯ୍ ଏତେନୈଵ ଜଗତ୍ କୃତମ୍
ଚେତନାର ଗତି ଛଡି, କେଉଁ ପ୍ରକାରର ମଣିଷ ରୂପ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ? ଯେପରି ଘଡା, ମଟି, କପଡ଼ ନିଜ ନିଜ ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନାରୁ ତିଆରି।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ଜଗଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ ସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସଵାସନାତ୍ । ନିଵର୍ତତେ ହି ସଂସାରସ୍ ସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଵାସନାତ୍
ଏହି ସଂସାରର ଶ୍ରୀ ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଲୁଚିଥିବା ଆଦତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ଲୁଚିଥିବା ଆଦତ ନଥିଲେ, ସଂସାର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଵାସନଂ ହି ସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିଦୁଃ । ସ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅପ୍ସୁ ନ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯେନାଵର୍ତାଦି ନୋହ୍ଯତେ
ଚେତନାରେ ଆଦତ ନଥିଲେ, ଏହାକୁ ଉତ୍ସାହ ନଥିବା ଭାବ ଭଲି ଜଣାଯାଏ; ଜଳରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଉତ୍ସାହ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ସଂଵିତ୍ସ୍ପନ୍ଦମଯାତ୍ମନୋଃ । କଲ୍ପନାଂଶାଦ୍ ଋତେ ରାମ ସୃଷ୍ଟୌ ପୁରୁଷକର୍ମଣୋଃ
ହେ ରାମ, ଚେତନାର ଉତ୍ସାହରେ ଗଠିତ ଆତ୍ମା ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସାନା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ସୃଷ୍ଟି ଓ ମନୁଷ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଜଲଵୀଚ୍ଯୋର୍ ଯଥା ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପୋତ୍ଥଂ ନ ଵାସ୍ତଵମ୍ । ତଥେହ ଚିତ୍ପରିସ୍ପନ୍ଦରୂପଯୋର୍ ଜନ୍ତୁକର୍ମଣୋଃ
ଯେପରି ଜଳ ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏଠି ଚେତନାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।