ଵ୍ଯୂଢାନାଂ ଵାସନାଵାତୈର୍ ନୃତୃଣାନାମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ତାନ୍ଯ୍ ଆପତନ୍ତି ଦୁẖଖାନି ଯାନି ଵକ୍ତୁଂ ନ ପାର୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆଗ୍ରହର ପବନରେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଭାଗିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯାହାକୁ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଭୃଶଂ କରତଲାହତକନ୍ଦୁକାଭଂ ଲୋକାḫ ପତନ୍ତି ନିରଯେଷୁ ରଯେଣ ରକ୍ତାଃ । କ୍ଲେଦେନ ତତ୍ର ପରିଜର୍ଜରତାଂ ପ୍ରଯାତାẖ କାଲାନ୍ତରେଣ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯନିଭା ଭଵନ୍ତି
ଭ୍ରମରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ହାତରେ ଘୋଡ଼ାଯାଉଥିବା କନ୍ଦୁକ ପରି ନରକରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଆସକ୍ତିରେ ଲଗିଯାନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଷି ହୋଇଯାନ୍ତି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଆକାର ନେଇଯାନ୍ତି।
ସଂସାରମାର୍ଗେ ଗହନେ ପତିତସ୍ଯାପତନ୍ତି ହି । ଵୃତ୍ତଵୃତ୍ତାନ୍ତଲକ୍ଷ୍ଯାଣି କାଷ୍ଠା ଇଵ ଘନାଗମେ
ସଂସାରର ଗଭୀର ପଥରେ ପଡିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଘନ ବର୍ଷାରେ ଦାଉ ଗଛ ଭଳି ଘଟଣା ଓ ତାହାର ପରିଣାମ ଆସି ପଡେ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଇମେ ଭାଵାḫ ପରସ୍ପରମ୍ ଅସଙ୍ଗିନଃ । ଅଟଵ୍ଯାମ୍ ଉପଲାନୀଵ ଭାଵନୈତେଷୁ ଶୃଙ୍ଖଲା
ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟସହିତ ଜଡିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲରେ ପଥର ଭଳି; କେବଳ ଭାବନା ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢେ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯାଯ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଦ୍ରୁମୈର୍ ଗହନଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ରସରଞ୍ଜନଯା ଲୋକୋ ଵସନ୍ତ ଇଵ କାନନମ୍
ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ଘଟଣାର ଗଛମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଢ଼ି ରହିଛି; ଏହି ଜଗତ ରସର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇ ଉଦ୍ଭାସିତ ବସନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି।
ଅହୋ ବତ ଵିଚିତ୍ରାଣି ଵାସନାଵଶତୋ ଽଵଶୈଃ । ଭୂତକୈର୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତେ ସୁଖଦୁẖଖାନି ଜନ୍ମସୁ
ଆହା, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯେ, ଅଭିନିବେଶର ଶକ୍ତିରେ ଅବଶ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ଜନ୍ମଜନ୍ମରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅହୋ ବତାତିଵିଷମା ଵାସନା ଯଦ୍ଵଶାଜ୍ ଜନୈଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନ ଏଵାଯଂ ଭ୍ରମୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ହାଁ, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ! ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ଭ୍ରମରେ ପଡନ୍ତି, ଯଦିଓ ଏହି ଭ୍ରମ ଆସଲରେ ନାହିଁ।
ଆହ୍ଲାଦିନୋ ଽମୃତଵତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଲୋକକାରିଣଃ । ଶୀତଲସ୍ଯାଖିଲାର୍ଥେଷୁ ଜ୍ଞସ୍ଯେନ୍ଦୋଶ୍ ଚ କିମ୍ ଅନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ପବିତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସମସ୍ତ କାମରେ ଶୀତଳ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଯିଏ ମଧୁର, ଅମୃତସମ, ପବିତ୍ର, ଆଲୋକମୟ ଓ ଶୀତଳ—ମଧ୍ୟରେ କଣ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ତଫାତ ଅଛି?
ପୂର୍ଵାପରମ୍ ଅନାଲୋଚ୍ଯ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତଃ । ନିର୍ମର୍ଯାଦସ୍ଯ ମୂଢସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଚ କିମ୍ ଅନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ କଥା ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଚାହିଲେ ଚାହିଁ ନିଅନ୍ତି, ନିୟମ ନାହିଁ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ। ଏମିତି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ?
ଲବ୍ଧମ୍ ଆପ୍ରାଣପର୍ଯନ୍ତଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ଅନୁଜ୍ଝତୋଃ । ଆମିଷେ କୋ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି ଵଦ ମାର୍ଜାରମୂଢଯୋଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ, ଆହାର ପାଇଁ ଲଡନ୍ତି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଏକ ମାଉସି ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ ଅଛି? କହ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଇମେ ଭାଵା ଦେହଦାରଧନାଦଯଃ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଶୁଷ୍କସିକତାଶରାଵଵିଶରାରଵଃ
ଦେହ, ଜୀବନସାଥୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଏକ ଅଣ୍ଟା ମାଟି ପାତ୍ରରେ ପାଣି ଶୀଘ୍ର ଶୁଖିଯିବା ପରି, ଏମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅପି ଯୋନିଶତେଷୁ ଚ । ଆକଲ୍ପଂ ଭ୍ରମତଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତିର୍ ନାସ୍ତି ଶମାଦ୍ ଋତେ
ତିନି ଗ୍ରାସ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତାଧିକ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଛଡ଼ି ଚିତ୍ତରେ କେହି ଶାନ୍ତି ମିଳିବା ନାହିଁ।
ପର୍ଯାଲୋଚନମାତ୍ରେଣ ବନ୍ଧଗନ୍ଧୋ ନ ବାଧତେ । ଗଚ୍ଛତୋ ମାର୍ଗଵୈଷମ୍ଯମ୍ ଇଵାଲୋକନକାରିଣଃ
କେବଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧନର ଗନ୍ଧ ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ପଥକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇପାରେନାହିଁ।
ନ ତଵାଵହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କାମẖ କଵଲଯିଷ୍ଯତି । ସାଵଧାନସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପିଶାଚẖ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଯଦି ତୁମେ ସଚେତନ ଓ ସଜାଗ ରହିବା, ତେବେ ଆଶା ତୁମ ମନକୁ ଗଳିପାରିବନାହିଁ; ଏକ ସଜାଗ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୂତ କଣ କରିପାରିବ?
ଯଥେକ୍ଷଣପ୍ରସରଣଂ ରୂପାଲୋକନମାତ୍ରକମ୍ । ସଂଵିତ୍ପ୍ରସରମାତ୍ରାତ୍ମ ତଥା ସାହଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଚକୁ ଦେଖିବା ମାନେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭବ ହେଉଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଚେତନାର ପ୍ରସାର ମାତ୍ର ଭାବରେ ଅଛି।
ଯଥାକ୍ଷିସଂଵୃତିସ୍ ସର୍ଵରୂପାଲୋକଶମୋ ଽରିହନ୍ । ସଂଵିତ୍ସଂଵରଣଂ ନାମ ସର୍ଵଦୃଶ୍ଯଶମସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଚକୁ ବନ୍ଦ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାକୁ ଅଟକାଇଲେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ ସାହଂ ଶୁଦ୍ଧା ସଂଵିତ୍ ତନୋତି ଖେ । ଈଷତ୍ପ୍ରସରଣେନାଶୁ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ପଵନୋ ଯଥା
ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ମୁଁ ଅସତ୍ୟ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଚଳନରେ ବାତାସ ପରି ସତ୍ରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ସଦ୍ ଇଵାସତ୍ଯମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅକୁର୍ଵତ୍ଯୈଵ ମନ୍ଯତେ । ଵିଦା ହେମ୍ନେଵ କୁମ୍ଭତ୍ଵମ୍ ଅପୃଥଗ୍ଲଭ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମଗମ୍
ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଧାରଣା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ସୁନାରେ ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଘଡ଼ାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ଶୂନ୍ଯମାତ୍ରଂ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରଂ ଯଥାନିଲଃ । ଜଲମାତ୍ରଂ ଯଥୋର୍ମ୍ଯାଦି ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଆକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ, ପବନ କେବଳ ଗତି, ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେବଳ ଜଳ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା।
ଅଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନନିର୍ଭାଗସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ଶାନ୍ତଂ ତଥା ଵ୍ଯୋମ ଯଥା ଵାରିଣି ପର୍ଵତମ୍
ତୁମେ ଜାଣ, ତିନି ଜଗତ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଂଶହୀନ ଚେତନାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ, ଜଳରେ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ଅପରିଚଳିତ।
ନିର୍ଵାଣସ୍ଯୋପଶାନ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସୋଦେତି ଶୀତତା । ଅନ୍ତର୍ ଯତ୍ରେନ୍ଦଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତେ ଦୀପ୍ତଜ୍ଵଲନବନ୍ଧଵଃ
ନିର୍ବାଣ ଓ ଶାନ୍ତିରୁ ଜଣାକୁ ଏକ ଶୀତଳତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ଭିତରେ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏହି ଚିହ୍ନ ଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।
କିଂ କେନ କଥମ୍ ଏକାନ୍ତଶାନ୍ତାତତଶିଵାତ୍ମନି । ନିରାଲୋକେ ପରାଲୋକେ ଶୂନ୍ଯେ ଜଗତି ଜନ୍ଯତେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଶିବମୟ ଆତ୍ମାରେ, ଅନ୍ଧାର ଓ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତରେ, କେଉଁଠି, କିଏ, କିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
ଯା ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାଖ୍ଯା ରୂପଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ତନ୍ ନିଜମ୍ । ନ ଯତ୍ର କାଚିଦ୍ ବାଧାସ୍ତି ସର୍ଵଂ ତନ୍ମଯମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଯେଉଁ ସତ୍ତାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ସବୁର ନିଜର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ; ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏହିଠାରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ତୁ ପଦାର୍ଥତ୍ଵଂ ଯତ୍ର ବାଧାନୁଭୂଯତେ । ଯଚ୍ ଚ ଵା ବାଧନଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତନ୍ ନ ଵିଦ୍ମẖ ଖପୁଷ୍ପଵତ୍
ଯେଉଁ କିଛିକୁ ପଦାର୍ଥ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବାଧା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ କିଛିକୁ ବାଧା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଫୁଲ ଥିବା ପରି।
ଜ୍ଞ ଏଵାପଗତସ୍ଵାନ୍ତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ମହାଶ୍ମଵତ୍ । ଅବୋଧମନନୋ ମୌନମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅଜମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ହେଇ, ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତା ଦୂର କରି, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ ପଥର ପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଯାହାର ମନ ଅଚେତନ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଚିରନିର୍ବାଣ, ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
ଆକାଶକଲ୍ପେ ସ୍ଵେ ଭାଵେ ତିଷ୍ଠତୋ ଽଙ୍ଗାଦିଵେଦନମ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଦାର୍ଢ୍ଯେନ ଵିନା ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରଵତ୍
ଯିଏ ଆକାଶ ପରି ନିଜର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଅଭ୍ୟାସର ଦୃଢତାରେ ଆସେ; ନହେଲେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନର ପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।
ନିରୁପାଦାନସମ୍ଭାରମ୍ ଅଭିତ୍ତାଵ୍ ଏଵ ଚେତତି । ବ୍ରହ୍ମାକର୍ତୃ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରଂ ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵା ନ କିଞ୍ଚନ
କୌଣସି କାରଣ ଓ ଆଧାର ନଥିବା ବେଳେ, ଚିନ୍ତା କେବଳ ଅଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ହୁଏ । ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିବାକୁ କିଛି କରୁନାହିଁ, ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଦେଖା ମାତ୍ର । ଏଠାରେ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ, କୌଣସି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।
ତନୋତି ଯତ୍ ତଦ୍ ଆତ୍ମୈଵ ତସ୍ଯ ତତ୍ର ତଥା ସ୍ଥିତମ୍ । ଦୃଶ୍ଯାଭାଵାଦ୍ ଅତଦ୍ଦର୍ଶୀ ତେନ କẖ କ୍ଵ କରୋତି କିମ୍
ଯେଉଁ କିଛି ଆତ୍ମା ବିସ୍ତାର କରେ, ସେହି ଆତ୍ମା ଏଠାରେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ । ଦୃଶ୍ୟ ନଥିବାରୁ, ଦେଖିବାକୁ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ । ତେଣୁ, କିଏ କେଉଁଠି କଣ କରେ ?
ଅହଂ ସୁଖୀତି ସୁଖିତା ଅହଂ ଦୁẖଖୀତି ଦୁẖଖିତାଃ । ସର୍ଵ ଏଵ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ଵ୍ଯୋମାତ୍ମାନୋ ଽପି ପାର୍ଥିଵାଃ
ମୁଁ ସୁଖୀ ବୋଲି କହିଲେ, ସେମାନେ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ବୋଲି କହିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମେଘ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ରହନ୍ତି ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଭାଵାନାଂ ଵିଦାକାଶାତ୍ମନାମ୍ ଅପି । ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଵପ୍ନଶୈଲାନାମ୍ ଇଵ ପାର୍ଥିଵତାସ୍ତି ତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର, ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପୃଥିବୀ ଭାବ କେବଳ ମିଥ୍ୟା; ସ୍ଵପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ର ଦୃଢତା ଯେପରି ।