ମିଶ୍ରୀଭୂତା ଅପି ହ୍ଯ୍ ଏତେ ଜତୁକାଷ୍ଠାଦଯୋ ଯଥା । ମିଥୋଽନନୁଭଵାମିଶ୍ରା ଐକ୍ଯଂ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵୋ ମିଥଃ
ଯେପରି ଲାକ ଓ କାଠ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନାହିଁ, ଏହିପରି ମାନେ ମିଶିଥିବାରେ କେବଳ ନିକଟତା ରହିଥାଏ, ଏକତା ତାହାଁଠାରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଏକ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାନୁଭଵୋ ହ୍ଯ୍ ଐକ୍ଯମ୍ ଐକ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵେଦନମ୍ । ଯଥାମ୍ଭସୋẖ କ୍ଷୀରଯୋର୍ ଵା ନ କାଷ୍ଠଜତୁନୋର୍ ଇଵ
ସତ୍ୟ ଏକତା ହେଉଛି ପ୍ରତିଏକର ଅନୁଭବ, ଏକତା ହେଉଛି ପ୍ରତିଏକର ଜାଣିବା—ଏହା ଜଳ ଓ ଦୁଧ ମିଶିବା ପରି, କାଠ ଓ ଲାକ ମିଶିବା ପରି ନୁହେଁ।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ବନ୍ଧାଯ ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମୁକ୍ତଯେ । ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକେ ଭଦ୍ରେ ସ୍ଵାଯତ୍ତେ କିମ୍ ଅଶକ୍ତତା
‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବରେ ଆସେ ବନ୍ଧନ; ‘ମୁଁ ନାହିଁ’ ଭାବରେ ଆସେ ମୁକ୍ତି। ଏହି ଯତେକ ଜଣା, ଏହା ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲେ, ତେବେ କାହିଁକି ଅସହାୟତା ରହିବ?
ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵଯପ୍ରତ୍ଯଯଵନ୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁବୁଦ୍ଧିଵତ୍ । କିମ୍ ଅନୁତ୍ଥିତ ଏଵାଯମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଉତ୍ଥିତଃ
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ବା ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳ ଦେଖିବା ପରି, ଯଦି ଏହି ଭାବ ଉଠିନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ।
ମମେଦମ୍ ଇତି ବନ୍ଧାଯ ନ ମମେତ୍ଯ୍ ଏଵ ମୁକ୍ତଯେ । ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଯତ୍ତେ କିମ୍ ଅଜ୍ଞତା
‘ଏହା ମୋର’ ଭାବିଲେ ଜଡା ହୁଏ; ‘ଏହା ମୋର ନୁହେଁ’ ଭାବିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି ଏହି ଏକାଉଁ ଯଥାର୍ଥ ଏବଂ ଏହା ଆତ୍ମାରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କାହିଁକି ରହିବ?
ଯẖ କାଷ୍ଠବଦରନ୍ଯାଯୋ ଯୋ ଘଟାକାଶଯୋସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽପି ନୈଵୈକ୍ଯମ୍ ଐକ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵେଦନମ୍
କାଠ ଓ ବଦରା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଘଡ଼ିର ଭିତର ଓ ବାହାର ଆକାଶ—ଏପରି ସମ୍ପର୍କ ସତ୍ୟ ଏକତା ନୁହେଁ; ଏକତା ହେଉଛି ପରସ୍ପର ଜାଣିବା।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵେଦନଂ ତ୍ଵ୍ ଐକ୍ଯଂ ଭାଗଶୋ ଗତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅଜଡଂ ତଜ୍ ଜଡଂ ଵାପି ନୈକଂ ରୂପଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି
କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ଜାଣିବା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଏକତା—ଏହା ଅଂଶିକ ଭାବେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାପ୍ତ। ଜଡ ହେଉ କି ଅଜଡ, ଏହା ନିଜର ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ।
ନାଜଡୋ ଜଡତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵଭାଵା ହ୍ଯ୍ ଅନପାଯିନଃ । ଯଚ୍ ଚାଜଡଂ ଜଡଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟେ ତତ୍ରାସ୍ତି ନୈକତା
ଅଜଡ ଜଡ ହେବାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ। ଯେତେବେଳେ ଅଜଡକୁ ଜଡ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଏକତା ନାହିଁ।
ଵାସନାଵେଶଵଲିତାẖ କୁଵିକାରଶତାତ୍ମଭିଃ । ସଂସାରାରଣ୍ଯକୁହରେ ନୃତ୍ଯନ୍ତି ହତକର୍ମଭିଃ
ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶି, ଅନେକ ବିକୃତିରେ ଭରିଥିବା ମନେ, ଦୁଃଖଦାୟକ କର୍ମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲର ଗୁହାରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଵାସନାରଜ୍ଜୁନା କୃଷ୍ଟା ଦୂରଂ ନୀତାସ୍ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ । ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧୋଽଧୋ ଧାଵନ୍ତଶ୍ ଶିଲାଶ୍ ଶୈଲଚ୍ଯୁତା ଇଵ
ଆଗ୍ରହର ରସିରେ ଟାଣି ନିଯାଯି, ନିଜ କର୍ମରେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଯି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ରୁ ଖସିଥିବା ପଥର ପରି ତଳକୁ ତଳକୁ ଗଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଵ୍ଯୂଢାନାଂ ଵାସନାଵାତୈର୍ ନୃତୃଣାନାମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ତାନ୍ଯ୍ ଆପତନ୍ତି ଦୁẖଖାନି ଯାନି ଵକ୍ତୁଂ ନ ପାର୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆଗ୍ରହର ପବନରେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଭାଗିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯାହାକୁ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଭୃଶଂ କରତଲାହତକନ୍ଦୁକାଭଂ ଲୋକାḫ ପତନ୍ତି ନିରଯେଷୁ ରଯେଣ ରକ୍ତାଃ । କ୍ଲେଦେନ ତତ୍ର ପରିଜର୍ଜରତାଂ ପ୍ରଯାତାẖ କାଲାନ୍ତରେଣ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯନିଭା ଭଵନ୍ତି
ଭ୍ରମରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ହାତରେ ଘୋଡ଼ାଯାଉଥିବା କନ୍ଦୁକ ପରି ନରକରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଆସକ୍ତିରେ ଲଗିଯାନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଷି ହୋଇଯାନ୍ତି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଆକାର ନେଇଯାନ୍ତି।
ସଂସାରମାର୍ଗେ ଗହନେ ପତିତସ୍ଯାପତନ୍ତି ହି । ଵୃତ୍ତଵୃତ୍ତାନ୍ତଲକ୍ଷ୍ଯାଣି କାଷ୍ଠା ଇଵ ଘନାଗମେ
ସଂସାରର ଗଭୀର ପଥରେ ପଡିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଘନ ବର୍ଷାରେ ଦାଉ ଗଛ ଭଳି ଘଟଣା ଓ ତାହାର ପରିଣାମ ଆସି ପଡେ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଇମେ ଭାଵାḫ ପରସ୍ପରମ୍ ଅସଙ୍ଗିନଃ । ଅଟଵ୍ଯାମ୍ ଉପଲାନୀଵ ଭାଵନୈତେଷୁ ଶୃଙ୍ଖଲା
ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟସହିତ ଜଡିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲରେ ପଥର ଭଳି; କେବଳ ଭାବନା ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢେ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯାଯ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଦ୍ରୁମୈର୍ ଗହନଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ରସରଞ୍ଜନଯା ଲୋକୋ ଵସନ୍ତ ଇଵ କାନନମ୍
ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ଘଟଣାର ଗଛମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଢ଼ି ରହିଛି; ଏହି ଜଗତ ରସର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇ ଉଦ୍ଭାସିତ ବସନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି।
ଅହୋ ବତ ଵିଚିତ୍ରାଣି ଵାସନାଵଶତୋ ଽଵଶୈଃ । ଭୂତକୈର୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତେ ସୁଖଦୁẖଖାନି ଜନ୍ମସୁ
ଆହା, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯେ, ଅଭିନିବେଶର ଶକ୍ତିରେ ଅବଶ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ଜନ୍ମଜନ୍ମରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅହୋ ବତାତିଵିଷମା ଵାସନା ଯଦ୍ଵଶାଜ୍ ଜନୈଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନ ଏଵାଯଂ ଭ୍ରମୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ହାଁ, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଏହି ଆଦତଗୁଡିକ! ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ଭ୍ରମରେ ପଡନ୍ତି, ଯଦିଓ ଏହି ଭ୍ରମ ଆସଲରେ ନାହିଁ।
ଆହ୍ଲାଦିନୋ ଽମୃତଵତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଲୋକକାରିଣଃ । ଶୀତଲସ୍ଯାଖିଲାର୍ଥେଷୁ ଜ୍ଞସ୍ଯେନ୍ଦୋଶ୍ ଚ କିମ୍ ଅନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ପବିତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସମସ୍ତ କାମରେ ଶୀତଳ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଯିଏ ମଧୁର, ଅମୃତସମ, ପବିତ୍ର, ଆଲୋକମୟ ଓ ଶୀତଳ—ମଧ୍ୟରେ କଣ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ତଫାତ ଅଛି?
ପୂର୍ଵାପରମ୍ ଅନାଲୋଚ୍ଯ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତଃ । ନିର୍ମର୍ଯାଦସ୍ଯ ମୂଢସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଚ କିମ୍ ଅନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ କଥା ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଚାହିଲେ ଚାହିଁ ନିଅନ୍ତି, ନିୟମ ନାହିଁ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ। ଏମିତି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ?
ଲବ୍ଧମ୍ ଆପ୍ରାଣପର୍ଯନ୍ତଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ଅନୁଜ୍ଝତୋଃ । ଆମିଷେ କୋ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି ଵଦ ମାର୍ଜାରମୂଢଯୋଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ, ଆହାର ପାଇଁ ଲଡନ୍ତି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଏକ ମାଉସି ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ ଅଛି? କହ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଇମେ ଭାଵା ଦେହଦାରଧନାଦଯଃ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଶୁଷ୍କସିକତାଶରାଵଵିଶରାରଵଃ
ଦେହ, ଜୀବନସାଥୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଏକ ଅଣ୍ଟା ମାଟି ପାତ୍ରରେ ପାଣି ଶୀଘ୍ର ଶୁଖିଯିବା ପରି, ଏମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅପି ଯୋନିଶତେଷୁ ଚ । ଆକଲ୍ପଂ ଭ୍ରମତଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତିର୍ ନାସ୍ତି ଶମାଦ୍ ଋତେ
ତିନି ଗ୍ରାସ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତାଧିକ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଛଡ଼ି ଚିତ୍ତରେ କେହି ଶାନ୍ତି ମିଳିବା ନାହିଁ।
ପର୍ଯାଲୋଚନମାତ୍ରେଣ ବନ୍ଧଗନ୍ଧୋ ନ ବାଧତେ । ଗଚ୍ଛତୋ ମାର୍ଗଵୈଷମ୍ଯମ୍ ଇଵାଲୋକନକାରିଣଃ
କେବଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧନର ଗନ୍ଧ ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ପଥକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇପାରେନାହିଁ।
ନ ତଵାଵହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କାମẖ କଵଲଯିଷ୍ଯତି । ସାଵଧାନସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପିଶାଚẖ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଯଦି ତୁମେ ସଚେତନ ଓ ସଜାଗ ରହିବା, ତେବେ ଆଶା ତୁମ ମନକୁ ଗଳିପାରିବନାହିଁ; ଏକ ସଜାଗ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୂତ କଣ କରିପାରିବ?
ଯଥେକ୍ଷଣପ୍ରସରଣଂ ରୂପାଲୋକନମାତ୍ରକମ୍ । ସଂଵିତ୍ପ୍ରସରମାତ୍ରାତ୍ମ ତଥା ସାହଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଚକୁ ଦେଖିବା ମାନେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭବ ହେଉଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଚେତନାର ପ୍ରସାର ମାତ୍ର ଭାବରେ ଅଛି।
ଯଥାକ୍ଷିସଂଵୃତିସ୍ ସର୍ଵରୂପାଲୋକଶମୋ ଽରିହନ୍ । ସଂଵିତ୍ସଂଵରଣଂ ନାମ ସର୍ଵଦୃଶ୍ଯଶମସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଚକୁ ବନ୍ଦ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାକୁ ଅଟକାଇଲେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ ସାହଂ ଶୁଦ୍ଧା ସଂଵିତ୍ ତନୋତି ଖେ । ଈଷତ୍ପ୍ରସରଣେନାଶୁ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ପଵନୋ ଯଥା
ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ମୁଁ ଅସତ୍ୟ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଚଳନରେ ବାତାସ ପରି ସତ୍ରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ସଦ୍ ଇଵାସତ୍ଯମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅକୁର୍ଵତ୍ଯୈଵ ମନ୍ଯତେ । ଵିଦା ହେମ୍ନେଵ କୁମ୍ଭତ୍ଵମ୍ ଅପୃଥଗ୍ଲଭ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମଗମ୍
ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଧାରଣା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ସୁନାରେ ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଘଡ଼ାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ଶୂନ୍ଯମାତ୍ରଂ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରଂ ଯଥାନିଲଃ । ଜଲମାତ୍ରଂ ଯଥୋର୍ମ୍ଯାଦି ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଆକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ, ପବନ କେବଳ ଗତି, ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେବଳ ଜଳ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା।
ଅଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନନିର୍ଭାଗସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ଶାନ୍ତଂ ତଥା ଵ୍ଯୋମ ଯଥା ଵାରିଣି ପର୍ଵତମ୍
ତୁମେ ଜାଣ, ତିନି ଜଗତ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଂଶହୀନ ଚେତନାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ, ଜଳରେ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ଅପରିଚଳିତ।