ମମେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତୋ ମଙ୍କିର୍ ଵିନିପତ୍ଯ ସ ପାଦଯୋଃ । ଉଵାଚାନନ୍ଦପୂର୍ଣାକ୍ଷମ୍ ଇଦଂ ମାର୍ଗେ ଵହନ୍ ଵଚଃ
ମଙ୍କି 'ମୋର' କହି ତାଙ୍କର ପାଦରେ ପଡିଗଲା, ତାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପଥରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଭୂରିଶୋ ଭ୍ରାନ୍ତା ଦିଶୋ ଦଶ ଦଶାଵତା । ମଯା ନ ତୁ ପୁନସ୍ ସାଧୁର୍ ଲବ୍ଧସ୍ ସଂଶଯନାଶକୃତ୍
ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଦଶ ଦିଗରେ ବହୁ ଭ୍ରମଣ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା ଏକ ସତ୍ପୁରୁଷ କେବେ ମିଳିନାହିଁ।
ସମସ୍ତଦେହଵାରାଣାଂ ସାରସ୍ଯାଦ୍ଯ ଫଲଂ ମଯା । ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଦ୍ ଅସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ପାଦପଦ୍ମେ ଭ୍ରମରତାଂ ଗତଃ
ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବନର ସାର୍ଥକ ଫଳ ପାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକୁରା ଭଳି ଲଗି ରହିଛି।
ଖିନ୍ନୋ ଽସ୍ମି ଭଗଵନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ ଦଶାସ୍ ସଂସାରଦୋଷଦାଃ । ପୁନର୍ ଜାତଂ ପୁନର୍ ନଷ୍ଟଂ ସୁଖଦୁẖଖଭ୍ରମସ୍ ସଦା
ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଦୁଃଖଦାୟକ ଦଶା ଦେଖି ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି — ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ, ପୁନଃପୁନଃ ନାଶ, ସଦା ସୁଖ ଦୁଃଖର ଭ୍ରମାଣ।
ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିପର୍ଯନ୍ତଦୁẖଖତ୍ଵାତ୍ ସକଲାନ୍ଯ୍ ଅପି । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଦୁẖଖାନି ଵରଂ ଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅତୋ ମୁନେ
ମୁନି, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶେଷରେ ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାଏ । ଏହିପରି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖର ସମାନ । ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଆନନ୍ଦଠାରୁ ଭଲ ।
ଦୃଢଦୁẖଖଵଦ୍ ଅନ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଦୁẖଖଯନ୍ତି ସୁଖାନି ମାମ୍ । ତଥା ନାମ ଯଥା ଦୁẖଖମ୍ ଏଵ ମେ ସୁଖତାଂ ଗତମ୍
ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, କାରଣ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ । ଏହିପରି, ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଏବେ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଛି ।
ଵଯୋ ଦଶନଲୋମାଙ୍ଗୈସ୍ ସହ ଜର୍ଜରତାଂ ଗତମ୍ । ଉଚ୍ଚୈḫପଦେ ପାତପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ ନାଧ୍ଯଵସାଯିନୀ
ମୋର ବୟସ, ଦାନ୍ତ, କେଶ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ସହିତ ଏବେ ଅତି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଇଛି । ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଯିବାକୁ ଭୟ କରେ, ଏବଂ ଏହା ଏକାଗ୍ର ହୋଇପାରୁନାହିଁ ।
ପ୍ରସୁଵାନଂ କୁସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ଗହନଂ ନ ପ୍ରକାଶତେ । ମନḫ ପିପ୍ପଲପଦ୍ମୂଲୈର୍ ଇଵ କୁଗ୍ରାମକୋଟରମ୍
ମୋର ମନ ଖରାପ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ଏହା ଅନ୍ଧାର ଗ୍ରାମର ଗୁହା ଭଳି, ପିପଳ ଓ ପଦ୍ମ ମୂଳରେ ଭରିଥିବା । ଏହା ଜ୍ୟୋତି ଦେଇପାରୁନାହିଁ ।
ଵାସନାଗର୍ଧଵୃଦ୍ଧ୍ଯୈତି ଶ୍ଵଶ୍ ଶ୍ଵḫ ପାପୀଯସୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । କଣ୍ଟକଦ୍ରୁମଵଲ୍ଲୀଵ କରାଲକୁଟିଲା ମତିଃ
ବାସନାର ଦୂଷିତ ପ୍ରଭାବ ଦିନକୁ ଦିନ ଆମେ ଅଧିକ ଅପମାନଜନକ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ; ମନ ଏକ କଣ୍ଟକ ଗଛର ଅସୁବିଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲତା ପରି ଭୟଙ୍କର ଓ ବେକା ହୋଇଯାଏ।
ଆଯୁର୍ ଆଯାସଶାଲିନ୍ଯା ଯାମିନ୍ଯେଵ ତମୋଽନ୍ଧଯା । ଅକ୍ଷୀଵାନାଗତାଲୋକଂ କ୍ଷୀଣଂ ସନ୍ତତଚିନ୍ତଯା
ଏହି ଜୀବନ ଶ୍ରମରେ ଭରିତ, ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି; ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ଆଖି ଅସମର୍ଥ, ଚିନ୍ତାରେ ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତି ଶୋଷିଯାଏ।
ନ କଞ୍ଚିଦ୍ ରସମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନଷ୍ଟୈଵାପି ନ ନଶ୍ଯତି । ନ ପୁଷ୍ପିତା ନ ଫଲିତା ତୃଷ୍ଣା ଶୁଷ୍କଲତେଵ ନଃ
ତୃଷ୍ଣା ଶୁଷ୍କ ଲତା ପରି, କୌଣସି ରସ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ହରାଇ ଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏନାହିଁ; ଏହା ଫୁଲେନାହିଁ, ଫଳ ଦେଇନାହିଁ।
କର୍ମ ମର୍ମଣି ନିର୍ମଗ୍ନଂ ଵାସନାଖ୍ଯମ୍ ଅଶର୍ମଣେ । ଜୀଵିତଂ ଜନ୍ମନେ ଜୀର୍ଣଂ ନୈଵୋତ୍ତୀର୍ଣୋ ଭଵାର୍ଣଵଃ
କର୍ମର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବାସନା ନାମକ ଅସୁଖରେ ଡୁବିଥିବା ଏହି ଜୀବନ, ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମରେ ଶୋଷିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଉଚ୍ଛୂନା ଭୋଗାଶା ଭଯଦାଯିନୀ । ପୂର୍ଣାପୂର୍ଣାତ୍ମନି କ୍ଷୀଣା ଶ୍ଵଭ୍ରକଣ୍ଟକଵୃକ୍ଷଵତ୍
ଦିନ ପରେ ଦିନ ଉପଭୋଗର ଆଶା, ଯାହା ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଆଶା ଏକଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକଥାରେ ଖାଲି ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଏ, ଏହା ଗଡ଼ିରେ ଥିବା କଣ୍ଟା ଗଛ ପରି ।
ଚିନ୍ତାଜ୍ଵରଵିକାରିଣ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାẖ ଖଲୁ ମହାପଦଃ । ସମ୍ପନ୍ ନାମ କୃତଂ ସାପି ଵିପ୍ରଲମ୍ଭେନ ଜୃମ୍ଭତେ
ଚିନ୍ତାର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ଧନ ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖ; ଏହାକୁ ଆମେ ସମୃଦ୍ଧି ଭାବେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ନିରାଶାରେ ହିଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଫୁରିତରତ୍ନେହଂ ଭାସୁରଂ ଚାନ୍ଧକୋଟରମ୍ । କଲ୍ଲୋଲକଲିଲଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଚେତଶ୍ ଶୁଷ୍କାବ୍ଧିଦୁର୍ଭଗମ୍
ମୋର ମନ ଭିତରେ ରତ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ଗୁଫା ପରି; ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ସାଗର ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ କଷ୍ଟ ।
ମାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈକପରଂ ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତି ଵିଵେକିନଃ । ସକଣ୍ଟକମ୍ ଅମେଧ୍ଯସ୍ଥଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଭୋଗ ଯେଉଁଠି ଲାଗି ଲୋକ ଆକଳିତ, ସେଗୁଡିକ ବିବେକୀଙ୍କୁ ଛୁଇଁନାହିଁ; କଣ୍ଟା ଓ ଅପବିତ୍ର ଗଛ ପରି, ସେଗୁଡିକୁ ଦୂରେ ରଖାଯାଏ ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ମହାରମ୍ଭଂ ଵଲ୍ଗଦର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ମନୋ ରମଣମ୍ ଅପ୍ରାପ୍ତଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଦୁẖଖାଯ ଵଲ୍ଗତି
ଏକ ଭାରି ବାତାସ ଧୂଳିକୁ ଅପରିଗଣିତ ଭାବରେ ଉଡାଇ ଦେଇଥିବା ପରି, ମନ ଯେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବାକୁ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଏ, ଏହା ମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣିଦେଇଥାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କଚନ୍ଦ୍ରତାରକଧାରିଣୀ । ଅହମ୍ଭାଵୋଲ୍ଲସଦ୍ଯକ୍ଷା କ୍ଷୀଣା ନାଜ୍ଞାନଯାମିନୀ
ଅଜ୍ଞାନର ରାତି ଶୋଷି ଯାଇଛି; ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଚାନ୍ଦ ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ଅହଂଭାବର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଯକ୍ଷ ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା।
ଅଜ୍ଞାନଧ୍ଵାନ୍ତମତ୍ତେଭସିଂହẖ କର୍ମତୃଣାନଲଃ । ଉଦିତୋ ନ ଵିଵେକାର୍କୋ ଵାସନାରଜନୀକ୍ଷଯଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାର, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଓ ସିଂହ, କର୍ମର ତୃଣକୁ ଜଳାଇଦେଇଥିବା ଅଗ୍ନି — ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏଯାଁ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ; ଅଭିପ୍ରାୟର ରଙ୍ଗ ଏଯାଁ ମିଛିନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତୁଵଦ୍ ବୁଦ୍ଧଂ ମତ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମତଙ୍ଗଜଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନିକୃନ୍ତନ୍ତି ନ ଜାନେ କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମନର ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି, ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଏହାକୁ କାଟି ଦେଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ଜାଣିନି ଏହାର ଫଳ କଣ ହେବ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ ଆଶ୍ରିତା ତରଣାଯ ଯା । ସାପ୍ଯ୍ ଅଦୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵାନ୍ଧ୍ଯାଯ ଵାସନାଵେଶକାରିଣୀ
ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ହୋଇଯାଏ ।
ତଦ୍ ଏଵମ୍ ଅତିସମ୍ମୋହେ ଯତ୍ କାର୍ଯମ୍ ଇହ ଦାରୁଣେ । ଉଦର୍କଶ୍ରେଯସେ ତାତ ତନ୍ ମେ କଥଯ ପୃଚ୍ଛତେ
ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମର ଅବସ୍ଥାରେ, ଭଲ ଫଳ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ ? ବାପା, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହ ।
ଶାମ୍ଯନ୍ତି ମୋହମିହିକାଶ୍ ଶରଦୀଵ ସାଧୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଵିମଲାଶ୍ ଚ ତଥାଖିଲାଶାଃ । ସତ୍ଯେତି ଵାଗ୍ ଭଵତୁ ସାଧୁଜନୋପଗୀତା ମଦ୍ବୋଧନେନ ଭଵତା ଭଵଶାନ୍ତିଦେନ
ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ଆକାଶର ଧୂସରତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ଭ୍ରମର ମେଘ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଆଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ । ଆପଣଙ୍କର ଉପଦେଶ, ଯାହା ସଜ୍ଜନମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସତ୍ୟ କୁ ଘୋଷଣା କରୁ; କାରଣ ଆପଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ଶାନ୍ତି ମିଳେ ।
ସଂଵେଦନଂ ଭାଵନଂ ଚ ଵାସନା କଲନେତି ଚ । ଅନର୍ଥାଯେହ ଶବ୍ଦାର୍ଥୋ ଵିଗତାର୍ଥୋ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଠାରେ 'ଅନୁଭୂତି', 'ଚିନ୍ତନ', 'ବାସନା' ଭଳି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଅର୍ଥହୀନ କାମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି ।
ଵେଦନଂ ଭାଵନଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଦୋଷସମାଶ୍ରଯମ୍ । ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାପଦସ୍ ସନ୍ତି ଲତା ମଧୁରସେ ଯଥା
ଅନୁଭୂତି ଓ କଳ୍ପନାକୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ମୂଳ ଭାବିବାକୁ ଚିହ୍ନିବା; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖ ଏଭଳି ଉପଜେ, ଯେପରି ମଧୁର ଲତାର ରସରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିପଦ ଉପଜେ।
ସଂସାରମାର୍ଗେ ଗହନେ ଵାସନାଵେଶଵାହିନଃ । ଉପଯାତି ଵିଚିତ୍ରୋଚ୍ଚୈର୍ ଵୃତ୍ତଵୃତ୍ତାନ୍ତସନ୍ତତିଃ
ସଂସାରର ଗଭୀର ପଥରେ, ଆଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିରନ୍ତର ଘଟଣାମାଳା କେବେ କେବେ ଉଚ୍ଚ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ଵିଵେକିନୋ ଵାସନଯା ସହ ସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମଃ । କ୍ଷୀଯତେ ମାଧଵସ୍ଯାନ୍ତେ ଶନୈର୍ ଵନମ୍ ଇଵାରସମ୍
ଯିଏ ବିବେକୀ, ସେଠି ସଂସାରର ଅସ୍ତିରତା ଓ ଆଗ୍ରହ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ରସହୀନ ଜଙ୍ଗଲର ପରି କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସୃତିସଲ୍ଲକ୍ଯା ଵାସନୋତ୍ସେଧକାରିଣୀ । କଦଲ୍ଯା ଘନଜାଲିନ୍ଯା ରସଲେଖେଵ ମାଧଵୀ
ଏହି ସଂସାର ଲତାର ଆଗ୍ରହ ନାଶକ କ୍ରିୟା, କଦଳୀର ଘନ ଗୁଛରେ ମଧୁର ରସର ଚିହ୍ନ ପରି, ମାଧବୀ ଲତାର ପରି ଅଛି।
ସଂସାରାବ୍ଧିତଯୋଦେତି ଵାସନାତ୍ମା ରସଶ୍ ଚିତୌ । ଯଥା ଵନତଯାନ୍ତସ୍ସ୍ଥୋ ମଧୁମାସରସẖ କ୍ଷିତୌ
ସଂସାରର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉପଜିଥିବା ଭାବନାର ରସ ଚେତନାରେ ମିଶିଯାଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଅନ୍ତରେ ଚାଇତ୍ର ମାସର ରସ ମାଟିରେ ଲୁଚିଥାଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ ଅମଲାଚ୍ ଛୂନ୍ଯାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାନ୍ଯତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପର୍ଯନ୍ତେ ଖେ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵେତରଦ୍ ଯଥା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ନିର୍ମଳ ଶୂନ୍ୟତା ଛଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା ଭଳି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।