ଚିରଂ ମନୁଷ୍ଯଦେଶେ ଽସ୍ମିନ୍ ନିର୍ଜନଗ୍ରାମଧନ୍ଵନି । ନାଗରାଧ୍ଵଗ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽପି ନ ଲପ୍ସ୍ଯସେ
ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଦେଶର ଜଣାଶୂନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ଓ ବିଆର ଭୂମିରେ, ନଗରର ଯାତ୍ରୀ, ତୁମେ ବିଶ୍ରାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବା ନାହିଁ।
ଶ୍ରମୋ ଵିଶ୍ରମଣେନୈଵ ଵର୍ଧତେ ପାମରାସ୍ପଦେ । ତୃଡ୍ ଵୈ ଲଵଣପାନେନ ଭୂଯ ଏଵାଭିଵର୍ଧତେ
ନିମ୍ନ ଜାଗାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅଧିକ ବଢିଯାଏ; ଲୁଣ ଜଳ ପିଲେ ତିଆରି ଆଉ ଅଧିକ ହୁଏ।
ଏତେ ଗ୍ରାମୈକଶରଣାḫ ପଲ୍ଲଵସ୍ପନ୍ଦଭୀରଵଃ । ଅଯଥାଯଥସଞ୍ଚାରା ହରିଣା ଇଵ ଜନ୍ତଵଃ
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଗାଁକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ପତ୍ର ହଲାଇବାରେ ଭୟ ପାଇ, ଠିକ୍ କି ଭୁଲ ଭାବରେ ହରିଣ ଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ନ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଵିଚାରେଷୁ ନ ଜ୍ଵଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତିଷୁ । ନ ତ୍ରସନ୍ତି ଦୁରାଚାରାଦ୍ ଅଶ୍ମଯନ୍ତ୍ରମଯା ଇଵ
ଚିନ୍ତାରେ ଏମାନେ କିଛି ହଲାଇନାହାନ୍ତି, ଅନୁଭବରେ ଆଗ ଭଳି ଜଳିନାହାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଭୟ ଭିତି ମାନନାହାନ୍ତି, ପଥର ଓ ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଅନ୍ଦା ହୋଇ ରହିଯାନ୍ତି।
କାମାର୍ଥରାଗଵିଦ୍ଵେଷପରିନିଷ୍ଠିତପୌରୁଷାଃ । କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଆପାତମଧୁରେ ରମନ୍ତେ ଦଗ୍ଧବୁଦ୍ଧଯଃ
କାମ, ଧନ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଏମାନେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମନ ଜଳିଗଲା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ମଧୁର ଲାଗିଲେ ଏମାନେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାନ୍ତି।
ଆଭିଜାତ୍ଯୋନ୍ନତୋଦାରା ଶୀତଲା ରସଶାଲିନୀ । ନେହ ଵିଶ୍ଵସିତି ପ୍ରଜ୍ଞା ମେଘମାଲା ମରାଵ୍ ଇଵ
ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚ କୁଳ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଶୀତଳତା ଓ ସ୍ୱାଦ ରହିଛି; ତଥାପି ପ୍ରଜ୍ଞା ଏଠାରେ ଭରସା କରେନାହିଁ, ମରୁଭୂମିରେ ମେଘ ଭଳି।
ଵରମ୍ ଅନ୍ଧଗୁହାହିତ୍ଵଂ ଶିଲାନ୍ତẖ କୀଟତା ଵରମ୍ । ଵରଂ ମରୌ ପଙ୍ଗୁମୃଗୋ ନ ଗ୍ରାମ୍ଯଜନସଙ୍ଗମଃ
ଅନ୍ଧା ଗୁହାରେ ରହିବା ଭଲ, ପଥର ଭିତରେ ପୋକା ହେବା ଭଲ, ମରୁଭୂମିରେ ଲଙ୍ଗଡ଼ ହରିଣ ହେବା ଭଲ; ଗାଁର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ତୁଳନାରେ ଏହି ସବୁ ଭଲ।
ନିମେଷାସ୍ଵାଦମଧୁରାẖ କ୍ଷଣାନ୍ତରଵିରାଗିଣଃ । ମାରଣୈକାନ୍ତନିରତା ଗ୍ରାମ୍ଯା ଵିଷକଣା ଇଵ
ଗାଁର ଲୋକମାନେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମିଠା ଲାଗନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟମନା ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦା ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ବିଷ ଭରା ତୀର ଭଳି।
ଵାନ୍ତି ଭସ୍ମକଣାକୀର୍ଣା ଜୀର୍ଣାସ୍ ସଂଶୀର୍ଣସଦ୍ମସୁ । ତୃଣପର୍ଣଵନଵ୍ଯଗ୍ରା ଗ୍ରାମ୍ଯାଵକରଵାଯଵଃ
ଗାଁର ପବନ ଘାସ, ପତ୍ର ଓ ଜଙ୍ଗଲର ତୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ନିଅଁ, ଭସ୍ମ ଭରା ଝରା ଘର ମାନେ ମାଧ୍ୟ ଦେଇ ହୁଅଁ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତେନ ତେନାହମ୍ ଇଦମ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତଦାନଘ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯେନ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ସ୍ନାତେନେଵାମୃତାମ୍ଭସା
ସେ ଏପରି କହିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲି; ମୋର କଥା ଶୁଣି ତିନି ଅମୃତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ଭଗଵନ୍ କୋ ଽସି ପୂର୍ଣାତ୍ମା ମହାତ୍ମା କଥମ୍ ଆତ୍ମଵାନ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅନାକୁଲୋ ଲୋକଂ ଗ୍ରାମଯାତ୍ରାମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିଏ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, କିପରି ଏପରି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ଗ୍ରାମର ଯାତ୍ରାକୁ ଦେଖୁଥିବା।
କିଂ ତ୍ଵଯା ପୀତମ୍ ଅମୃତଂ କିଂ ତ୍ଵଂ ସମ୍ରାଡ୍ ଵିରାଡ୍ ଅଥ । ସର୍ଵାର୍ଥରିକ୍ତୋ ଽପି ଚିରଂ ସୁପୂର୍ଣ ଇଵ ରାଜସେ
ଆପଣ କି ଅମୃତ ପିଇଛନ୍ତି? କି ଆପଣ ଏକ ସମ୍ରାଟ୍, ବିଶ୍ୱର ରାଜା? ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତିରେ ରାଜ କରୁଛନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯୋ ଽସି ପରିପୂର୍ଣୋ ଽସି ଘୂର୍ଣସୀଵ ସ୍ଥିରୋ ଽସି ଚ । ନ ସର୍ଵମ୍ ଅସି ସର୍ଵଂ ଚ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଵା
ଆପଣ ଶୂନ୍ୟ, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଆପଣ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ତଥାପି ଅଟଳ; ଆପଣ ସବୁ କିଛି ନୁହଁନ୍ତି, ତଥାପି ସବୁ କିଛି; କିଛି ନୁହଁନ୍ତି, ତଥାପି କିଛି।
ଉପଶାନ୍ତଂ ଚ କାନ୍ତଂ ଚ ଦୀପ୍ତମ୍ ଅପ୍ରତିଘାତି ଚ । ନିଭୃତଂ ଚୋର୍ଜିତଂ ଚେଦଂ ରୂପଂ କିମ୍ ଇତି ତେ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର ରୂପ କିପରି ଏପରି ଶାନ୍ତ, ମନୋହର, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିଛି ବାଧା ନଥିବା, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ?
ଭୂସଂସ୍ଥୋ ଽପି ସମସ୍ତାନାଂ ଲୋକାନାମ୍ ଉପରୀଵ ଖେ । ସଂସ୍ଥିତୋ ଽସି ନିରାସ୍ଥୋ ଽସି ଘନାସ୍ଥୋ ଽସି ଚ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଛ। ତୁମେ ଅଟୁଟ ଅଛ, କିଛି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଗଢ଼ି ଅଛ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛ।
ପ୍ରସୃତଂ ଚ ପଦାର୍ଥେଷୁ ନ ପଦାର୍ଥାତ୍ମ ଚାସ୍ତି ଚ । ତଵେନ୍ଦୋର୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନୋ ଽମୃତମଯଂ ସ୍ଥିତମ୍
ତୁମେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛ, କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ନୁହଁ। ତୁମର ମନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅମୃତମୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କଲାଵାନ୍ ଅକଲଙ୍କୋ ଽନ୍ତଶ୍ଶୀତଲୋ ଭାସୁରସ୍ ସମଃ । ରସାଯନପରାପୂର୍ଣḫ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁର୍ ଇଵ ରାଜସେ
ତୁମେ କଳାର ଅଧିକାରୀ, ଦୌଷ୍ୟ ନାହିଁ, ଭିତରେ ଶୀତଳ, ଚମକୁଛ, ସମତାରେ ଅଛ। ସର୍ବୋତ୍ତମ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଚମକୁଛ।
ତ୍ଵଦିଚ୍ଛାଯତ୍ତସଦସଦ୍ଭାଵଂ ପଶ୍ଯାମି ତେ ଚିତି । ସଂସାରମଣ୍ଡଲମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତଂ ଫଲମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରେ
ତୁମର ଇଚ୍ଛାରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଭାବ ଦେଖିପାରିଛି, ଚେତନା। ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର ଅଙ୍କୁରରେ ଫଳ ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ।
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ଵିପ୍ରଶ୍ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ଯକୁଲସମ୍ଭଵଃ । ମଙ୍କିର୍ ନାମ ମହାଭାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଙ୍ଗତଃ
ମୁଁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୋର ନାମ ମଙ୍କିର, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଲିପ୍ତ ଅଛି।
ଗତ୍ଵା ସୁଦୂରମ୍ ଅଧ୍ଵାନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୀର୍ଥାନି ସମ୍ପ୍ରତି । ଚିରକାଲେନ ସଦନମ୍ ଆତ୍ମୀଯଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ଅନେକ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁଁ ଏବେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ନ ଚ ମେ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯୋଗୋ ଵିରକ୍ତମନସୋ ଗୃହମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଡିତ୍ପ୍ରକାଶାନି ଭୂତାନି ଭୁଵନୋଦରେ
କିନ୍ତୁ ମୋ ମନ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଅନାସକ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗଭୀର ଭିତରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକିବା ପରି ଜୀବଗୁଡିକୁ ଦେଖିଛି।
ଭଗଵନ୍ ମହ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କଥଯେହାନୁକମ୍ପଯା । ଗମ୍ଭୀରାଣି ପ୍ରସନ୍ନାନି ସାଧୁଚେତସ୍ସରାଂସି ହି
ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ମୋତେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ; କାରଣ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନର ଧାରା ଗଭୀର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଦର୍ଶନାଦ୍ ଏଵ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ କୁର୍ଵତାଂ ମହତାଂ ପୁରଃ । କମଲାନୀଵ ଭୂତାନି ଵିକସନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶ୍ଵସନ୍ତି ଚ
ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ, ଯେଉଁମାନେ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଳରେ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଖୁସି ହେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
ମମେମଂ ଚ ମନୋମୋହଂ ସଂସାରଭ୍ରମସମ୍ଭଵମ୍ । ମନ୍ଯେ ହାତୁଂ ସମର୍ଥସ୍ ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵବୋଧାନୁକମ୍ପନୈଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ମୋ ମନର ଭ୍ରମ, ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହକୁ, ତୁମର କରୁଣା ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରିପାରିବ ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଽସ୍ମି ମହାବୁଦ୍ଧେ ମୁନିର୍ ଅସ୍ମି ନଭୋଗୃହଃ । କେନାପ୍ଯ୍ ଅର୍ଥେନ ରାଜର୍ଷେର୍ ଇମଂ ମାର୍ଗମ୍ ଉପସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ଏକ ମୁନି ଯାହାର ନିବାସ ଆକାଶରେ । କିଛି କାରଣରେ, ମୁଁ ଏହି ରାଜା ଋଷିଙ୍କର ଦିଗରେ ଆସିଛି ।
ମା ଗା ଵିଷାଦଂ ପନ୍ଥାନମ୍ ଆଗତୋ ଽସି ମନୀଷିଣାମ୍ । ପ୍ରାଯḫ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସି ସଂସାରସାଗରସ୍ଯାପରଂ ତଟମ୍
ନିରାଶାର ପଥରେ ଯିବାନାହିଁ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ରାସ୍ତାକୁ ଆସିଛ । ଏବଂ ତୁମେ ପ୍ରାୟ ଏହି ସଂସାର ସାଗରର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚାଲିଛ ।
ଵୈରାଗ୍ଯଵିଭଵୋଦାରା ମତିର୍ ଉକ୍ତିର୍ ଅପୀଦୃଶୀ । ଆକୃତିଶ୍ ଶାନ୍ତରୂପା ଚ ନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମହାତ୍ମନଃ
ବିରକ୍ତିର ଧନ, ଉତ୍କଳ ଚିନ୍ତା, ଶାନ୍ତ ରୂପ ଓ ଉଚ୍ଚ ଉକ୍ତି — ଏଭଳି ଗୁଣ ମହାତ୍ମା ନୁହେଁ ଥିଲେ ଜନମେ ନାହିଁ।
ମଣିର୍ ମଧୁରକାଷେଣ ଯଥୈତି ଵିମଲାତ୍ମତାମ୍ । ତଥା କଷାଯପାକେନ ଚିତ୍ତମ୍ ଏତି ଵିଵେକିତାମ୍
ଯେପରି ମଣି ମୃଦୁ ଘସାରେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ, ସେପରି ଚିତ୍ତ ଭିତର ଶୁଦ୍ଧିରେ ବିବେକଶୀଳ ହୁଏ।
କିଂ ଜ୍ଞାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛସି କଥଂ ସଂସାରଂ ହାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛସି । ଉପଦିଷ୍ଟମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ସମ୍ପାଦଯସି କର୍ମଭିଃ
ତୁମେ କଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କିପରି ସଂସାରକୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯାହା ଶିଖାଯାଇଛି, ତୁମେ କାମ କରି ସେଥିରେ ସଫଳ ହେବ।
ଵିମଲଵାସନ ଉନ୍ନତମାନସḫ ପରିଵିଵିକ୍ତମତିର୍ ଜନଚେତସାମ୍ । ପଦମ୍ ଅଶୋକମ୍ ଅଲଂ ଖଲୁ ଯୁଜ୍ଯସେ ଜଗତି ନେତୁମ୍ ଇତୀଦମ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା, ଉଚ୍ଚ ମନ ଓ ଲୋକଙ୍କ ଚିନ୍ତାରୁ ଦୂର ମନ ଥିଲେ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ ଦୁଃଖ ହୀନ ପଦକୁ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ — ଏଠାରେ ଏହିପରି କହାଯାଇଛି।