ଵାସନାଭିର୍ ଉପେତୋ ଽପି ସମଗ୍ରାଭିର୍ ଅଵାସନଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଶୂନ୍ଯାତ୍ମା ଖମ୍ ଇଵ ଶ୍ଵସନାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଆଦତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଦତ ରହିତ; ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପବନ ରହିଥିବା ପରି।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ସ୍ଥିତୋ ଯତ୍ନେନ ବୋଧ୍ଯତେ । ନିଦ୍ରାଲୁର୍ ଇଵ ନିର୍ଵାଣମନୋମନନନିର୍ଵୃତଃ
ବସିବା, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚେତନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ନିଦ୍ରା ଆସିଥିବା ଲୋକ ମାନେ ମୁକ୍ତିରେ ଲିନ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ପରେ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିବା ପରି।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସର୍ଵଗୋ ଽପି ସ ତିଷ୍ଠତି । ସ୍ଫୁଟଂ ସାରେ ଶରୀରସ୍ଯ ଯଥା ଗନ୍ଧୋ ଽବ୍ଜକୋଟରେ
ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରର ମୂଳ ଭାଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ପଦ୍ମର ହୃଦୟରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଵିଦୁର୍ ଜନ୍ତୁଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରସରଣଂ ଜଗତ୍ । ଆତ୍ମନିଷ୍ଠତ୍ଵମ୍ ଅଜଗତ୍ ପରମେତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶଭୂଃ
ଜୀବକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରସାର। ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିବା, ବିଶ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ନୀରସୋ ଭଵ ଭାଵେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵିଭଵାଦିଷୁ । ପାଷାଣଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଭଵସି ଭୂତଯେ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ। ହୃଦୟକୁ ପଥର ପରି କଠୋର କର, ଏଭଳି ହେଲେ ତୁମେ ସତ୍ତାର ଲାଗି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ।
ସାଧୋ ହୃଦଯସୌଷିର୍ଯମ୍ ଅସୌଷିର୍ଯମ୍ ଇଵାସ୍ତୁ ତେ । ଅଵିଦ୍ଵଦ୍ଵପୁଷୋ ଽଵିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଉପଲସ୍ଯେଵ ରାଘଵ
ଓ ସାଧୁ, ତୁମର ହୃଦୟ କଠୋର ହେଉ, ଯେପରି ଏହାରେ କିଛି ନରମତା ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀର ଦେହ ପଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହ, ରାଘବ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାଜ୍ଞଯୋର୍ ଅଶେଷେଷୁ ଭାଵାଭାଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ଋତେ ନିର୍ଵାସନତ୍ଵାତ୍ ତୁ ନ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନରେ ଚିହ୍ନ ନଥିଲେ ଛଡି, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସତ୍ତୈଵୈଷା ଵିଦୋ ଯତ୍ ସା ଭଵତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମିଷିତା ଜଗତ୍ । ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିମିଷିତା ଦୃଗ୍ ଇଵାନାମକଂ ତତମ୍
ଏହି ସତ୍ତା ଜାଗୃତ ହେଲେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଅଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୃଷ୍ଟିର ନାମହୀନ ଶକ୍ତି ପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ଵିନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଯନ୍ ନ ନଷ୍ଟଂ ନ ଚୋତ୍ପନ୍ନଂ ତତ୍ ସତ୍ ତଦ୍ ଭଵ ତଦ୍ ଭଵାନ୍
ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ୱର; ଯାହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା କେବେ ନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇଁ ସତ୍ୟ; ସେଇଁ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ, ସେଇଁ ହେଉ।
ଭାଵନା ଜ୍ଞପ୍ତିନିର୍ମୂଲା ଭାଵିତାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ନ ଦଦାତି ଭଵାଙ୍କୁରମ୍
ଭାବନା କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଭିତି କରିଥିବାରୁ, ଯଦିଓ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, ଏହା କେବେ ଭାବର ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ।
ଯଥାଭୂତାର୍ଥସନ୍ଦର୍ଶଚ୍ଛିନ୍ନାହମ୍ ଇତି ଭାଵନା । ଦୃଷ୍ଟାପି ନ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦଗ୍ଧଂ ବୀଜମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରମ୍
ଯେଉଁ ଭାବନା—‘ମୁଁ ସତ୍ୟ ରୂପ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ’—ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ମନରେ କିଛି ପ୍ରଭାବ ପକାଏନାହିଁ; ଜଳିଯାଇଥିବା ଚାଷ ବିଆ ପରି, ତାହାରୁ କିଛି ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ।
କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵା ଵୀତରାଗୋ ନିରାମଯଃ । ନିର୍ମନା ନିତ୍ଯନିର୍ଵାଣୋ ମୁନିର୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି
କାମନା ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସଦା ମୁକ୍ତ ଥିବା ମୁନି, କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କିଛି ନ କରୁଥିବା, ସେ ସଦା ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ନିବାସ କରେ।
ଚିତ୍ତୋପଶାନ୍ତୌ ସଂଶାନ୍ତାଶ୍ ଶାନ୍ତଯେ ଭୋଗବନ୍ଧଵଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଅଭାଵପରିକ୍ଷୀଣାଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଷାଂ କିଲାକରଃ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୋଗର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଅଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଘନẖ କେଵଲାଲୋକୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଜୀଵḫ ପରାଯତେ । ସ ଏଵାନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ଯୋ ଽନ୍ତରପରାହ୍ଣ ଇଵାତପଃ
ଜାଗୃତ ଜଣେ ଶୁଧ୍ଧ ଆଲୋକ, ଯାହାର କିଛି ରୂପ ନାହିଁ; ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଦିନର ମଧ୍ୟାନ୍ହରେ ଭିତର ଓ ବାହାର ଆଲୋକ ଭଳି।
ଏକଦେଶସ୍ଥିତାତ୍ ପୁଂସୋ ଦୂରଂ ଯାତସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଯଦ୍ ରୂପମ୍ ଅକଲଂ ମଧ୍ଯେ ତଦ୍ ରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଲୋକର ମନ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ।
ଚାରୁ ଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମକର୍ପୂରଂ ଯଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତି ତତ୍
ଯେଉଁଟି ନିଜେ ଚେତନା ଆକାଶର ଚମ୍ପା କାପୁର ଭଳି ଚମକି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ଅନନ୍ତ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ଭିତରକୁ ଏହି ଜଗତ ଭାବି ଜାଣିଥାଏ।
ଗତଭଵଭ୍ରମଭାସୁରମ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ଶମମ୍ ଉପେତମ୍ ଉପେକ୍ଷିତଦୀପଵତ୍ । ସ୍ଥିତମ୍ ଅପୀହ ଜନଂ ଜଗଦୀଶ୍ଵରା ନନୁ ନମନ୍ତି ରମନ୍ତି ମୁଦା ଚ ଖେ
ଏହି ଜନ ଯେତେବେଳେ ଭବବ୍ରମର ଅନ୍ତ କରି ଅମର ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁଥିଲେ, ଭେଦବୁଦ୍ଧିର ଦୀପକୁ ଅନଦେଖି ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦରେ ରମନ୍ତି ଓ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ନିରାଶଵାସନାପାସ୍ତସମସ୍ତଭଵଵାସନଃ । ଉତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛ ପ୍ରକୃତେର୍ ଅସ୍ଯା ମଙ୍କିର୍ ଇଵାଙ୍କତଃ
ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ଭବବାସନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଏହି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉଠି ଚାଲିଯାଅ, ମଙ୍କି ନିଜ ଚିହ୍ନ ଛାଡି ଯିବା ପରି।
ମଙ୍କିନାମାଭଵତ୍ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ସ କଥଂ ଶୃଣୁ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍ ମଦ୍ଵିବୋଧତଃ
ପୂର୍ବେ ମଙ୍କି ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ମୋର ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ସେ କଥା ଶୁଣ।
ଅହଂ କଦାଚିଦ୍ ଆକାଶକୋଶାଦ୍ ଅଵନିମ୍ ଆଗତଃ । ଭଵତ୍ପିତାମହାର୍ଥେନ କେନାପ୍ଯ୍ ଉପନିମନ୍ତ୍ରିତଃ
ମୁଁ ଏକ ସମୟରେ ଆକାଶର ଗୁହାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲି, ତୁମର ପୂର୍ବଜଙ୍କର କାରଣରେ କେହି ମୋତେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ।
ଵିହରନ୍ ଭୂତଲଂ ଗଚ୍ଛଂସ୍ ତ୍ଵତ୍ପିତାମହପତ୍ତନମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସ୍ମି କାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଦୀର୍ଘାମ୍ ଅରଣ୍ଯାନୀଂ ମହାତପାମ୍
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ତୁମ ଦାଦାଙ୍କ ସହରକୁ ଯିବା ଦିନ, ଏକ ବଡ଼ ଏବଂ ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲି, ଯେଉଁଠି ଅତି ଦୀର୍ଘ ସଂଯମ ଓ ତପସ୍ୟା ହେଉଥିଲା।
ପାଂସୁପ୍ରତର୍ଦଗହନାଂ ପ୍ରକଚତ୍ତପ୍ତସୈକତାମ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟପାରପର୍ଯନ୍ତାଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଗ୍ରାମକଲାଞ୍ଛିତାମ୍
ସେଠି ଧୂଳିର ମେଘ ଭରି ଥିଲା, ତାପିତ ବାଳି ଚମକୁଥିଲା, ଏହାର ସୀମା କୌଣସିଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏକାଏକି କିଛି ଗ୍ରାମ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅକ୍ଷୁବ୍ଧଖାନିଲାଲୋକଜଲଭୂଶାନ୍ତିଶାଲିନୀମ୍ । ତତାଂ ଶୂନ୍ଯାଂ ମହାରମ୍ଭାଂ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତାମ୍ ଇଵାମଲାମ୍
ସେଠି ପବନ, ଆଲୋକ, ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ ଅଶାନ୍ତି ନଥିଲା; ଏହା ବଡ଼ ଶୂନ୍ୟତା, ବିଶାଳତାରେ ମହାନ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମ ର ସ୍ୱରୂପ ପରି।
ଅଵିଦ୍ଯାମ୍ ଇଵ ସମ୍ମୋହମୃଗତୃଷ୍ଣାଗତଭ୍ରମାମ୍ । ଜାଡ୍ଯଦାମ୍ ଆତତାଂ ଶୂନ୍ଯାଂ ଦିଗ୍ଦାହମିହିକାକୁଲାମ୍
ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ ପରି ଭ୍ରମ ଭରି ଥିଲା, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ମାୟା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଜଡତା ରେ ଆବୃତ, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଚାରିପାଖ ତାପିତ, କୁହୁଡ଼ି ରେ ଢାକି ଥିଲା।
ଅଥ ତସ୍ଯାମ୍ ଅରଣ୍ଯାନ୍ଯାଂ ଯାଵତ୍ ପ୍ରଵିହରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ତାଵତ୍ ପଶ୍ଯାମି ପୁରତୋ ଵଦନ୍ତଂ ପଥିକଂ ଶ୍ରମାତ୍
ତାପରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଆଗରେ ଏକ କ୍ଳାନ୍ତ ଯାତ୍ରୀକୁ ଦେଖିଲି, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା କହୁଥିଲା ।
ଅହୋ ନୁ ପରିଖେଦାଯ ପ୍ରୌଢପ୍ରାଯାତପୋ ରଵିଃ । ପରିତାପାଯ ପାପୋ ଽଯଂ ଦୁର୍ଜନେନେଵ ସଙ୍ଗମଃ
ହାଁ, ଏହି ତୀବ୍ର ରବି ଏବେ କେବଳ କ୍ଳାନ୍ତି ଦେଉଛି; ଏହାର ତାପ ଯେପରିକି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବା ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ।
ସଙ୍ଗଲନ୍ତୀଵ ମର୍ମାଣି ସ୍ଫୁରତୀଵାଗ୍ନିର୍ ଆତପେ । ସଙ୍କୁଚତ୍ପଲ୍ଲଵାପୀଡାସ୍ ତାମ୍ଯନ୍ତି ଵନରାଜଯଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ମନକୁ ଭେଦି ଯାଉଛି, ଏକାଗ୍ନି ଭଳି ଆତପରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁଛି; ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ।
ତାଵତ୍ ତଦ୍ ଏତମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ଗ୍ରାମକଂ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଶ୍ରମମ୍ ଅତ୍ରାପନୀଯାଶୁ ଵହାମ୍ଯ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଆଶୁଗଃ
ତାପରେ, ମୁଁ ସେ ଆଗରେ ଥିବା ଛୋଟ ଗାଁକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲି, ଶୀଘ୍ର କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତେଜରେ ଆପଣ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଲି ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସୋ ଽଗ୍ରସ୍ଥଂ କିରାତଗ୍ରାମକଂ ଯଦା । ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି ତଦା ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତ ଇଦଂ ଵଚଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ଯେତେବେଳେ ଶିକାରି ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହିଲା, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲି।
ଅପରିଜ୍ଞାତ ନୀରାଗ ମାର୍ଗମିତ୍ର ଶୁଭାକୃତେ । ମରୁମାର୍ଗମହାରଣ୍ଯପାନ୍ଥ ସ୍ଵାଗତମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ
ଅଜଣା, ଅସଙ୍ଗ, ପଥର ସହଯାତ୍ରୀ, ଭଲ କାମ କରୁଥିବା, ମରୁଭୂମି ଓ ଜଙ୍ଗଳର ଯାତ୍ରୀ, ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ।