ଜୀଵସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମା ଯତ୍ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଽଵତିଷ୍ଠତେ । ହୃଦି ଭୂତ୍ଵା ସ ଏଵାଶୁ ବହିḫ ପ୍ରସରତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଜୀବ ମନର ଇଚ୍ଛାର ଗଠନା; ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବାହାରକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଯଥାସ୍ଥିତାସ୍ଯାଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵାମ୍ବରୋପମାମ୍ । ନ କଯାଚିଦ୍ ଅପି ସ୍ଥିତ୍ଯା ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତି ଭ୍ରମଃ
ଯିଏ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଛଡ଼ି, 'ମୁଁ ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତ' ଭାବନା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ଚିନ୍ତା ତୁ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନାପି ଭାଵନୀଯାମ୍ବରୋପମା । ଅହମ୍ଭାଵୋପଶମନେ ଶମନେନ କ୍ରମେଣ ତେ
ଚିନ୍ତାକୁ ଯଦି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ଏକ ଭାବନାର ଆକାଶ ପରି; ତୁମେ ଆହମ୍ଭାବକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଏହି ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତଜ୍ଜ୍ଞା ଵ୍ଯଵହରନ୍ତୀହ ଭାଵ୍ଯଭାଵନଵର୍ଜିତମ୍ । ଅରୂପାଲୋକମନନଂ ମୌନଦାରୁନରା ଇଵ
ଯେଉଁଜଣ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଭାବନା ଓ ଭାବନାର ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ; ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତନ ରୂପହୀନ, ଶାନ୍ତ ଦାରୁ-ସନ୍ନାସୀ ପରି।
ଅକିଞ୍ଚିଦ୍ଭାଵନୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୁକ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ଜୀଵନ୍ନ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ବଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵ ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯାହାର ମନ କିଛି ନୁହେଁ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଜୀବନ୍ତ, ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଅନ୍ୟଜଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବନ୍ଧା।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୁକ୍ରସ୍ଥା ସଂଵିଦ୍ ଆପାଦମସ୍ତକମ୍ । ଵିସରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲେ ଦେହେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ଽର୍କପ୍ରଭା ଯଥା
‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଯେ ସଚେତନା ଶୁକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପାଉଯାଏଁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଯେପରି ଦିନାମଣିର ଆଲୋକ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଦୃଙ୍ ନେତ୍ରଂ ସ୍ଵଦନଂ ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୁତିଶ୍ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଇତ୍ଯାଦ୍ଯା ଵାସନାḫ ପଞ୍ଚ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତାସୁ ନିମଜ୍ଜତି
ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଆଖି, ରୁଚି ହେଉଛି ଜିହ୍ବା, ଶୁଣିବା ହେଉଛି କାନ—ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟି ଆଗ୍ରହରେ ବାନ୍ଧି ନିଜକୁ, ସେ ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦ୍ଭାଵୋ ଽକ୍ଷତଯୋଦେତି ମନୋ ଭୂତ୍ଵୈକଦେଶତଃ । ସର୍ଵଗୋ ଽପି ରସୋ ଭୂମୌ ଯଥାଙ୍କୁରତଯା ମଧୌ
ମନ ଏକ ଭାଗରୁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟର ରସ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ରହିଥିଲେ ମଧୁର ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଯୋ ଭାଵଯତି ଭାଵେଷୁ ନେହ ରୂଢେଷ୍ଵ୍ ଅଭାଵତାମ୍ । ତସ୍ଯାଯତ୍ନଵତୋ ଦୁẖଖମ୍ ଅନନ୍ତଂ ନୋପଶାମ୍ଯତି
ଯେ ଜଣେ ଜଗତର ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେନି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆସେନି।
ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଚ୍ଛନ୍ନୋ ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଶିତଃ । ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ଶାଯୀ ଜ୍ଞସ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଵିରାଜତେ
ଯେ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, ଯେ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଶୋଇଛି—ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ରାଜା ଭଳି ଚମକିଉଠେ।
ଵାସନାଭିର୍ ଉପେତୋ ଽପି ସମଗ୍ରାଭିର୍ ଅଵାସନଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଶୂନ୍ଯାତ୍ମା ଖମ୍ ଇଵ ଶ୍ଵସନାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଆଦତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଦତ ରହିତ; ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପବନ ରହିଥିବା ପରି।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ସ୍ଥିତୋ ଯତ୍ନେନ ବୋଧ୍ଯତେ । ନିଦ୍ରାଲୁର୍ ଇଵ ନିର୍ଵାଣମନୋମନନନିର୍ଵୃତଃ
ବସିବା, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚେତନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ନିଦ୍ରା ଆସିଥିବା ଲୋକ ମାନେ ମୁକ୍ତିରେ ଲିନ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ପରେ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିବା ପରି।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସର୍ଵଗୋ ଽପି ସ ତିଷ୍ଠତି । ସ୍ଫୁଟଂ ସାରେ ଶରୀରସ୍ଯ ଯଥା ଗନ୍ଧୋ ଽବ୍ଜକୋଟରେ
ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରର ମୂଳ ଭାଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ପଦ୍ମର ହୃଦୟରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଵିଦୁର୍ ଜନ୍ତୁଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରସରଣଂ ଜଗତ୍ । ଆତ୍ମନିଷ୍ଠତ୍ଵମ୍ ଅଜଗତ୍ ପରମେତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶଭୂଃ
ଜୀବକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରସାର। ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିବା, ବିଶ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ନୀରସୋ ଭଵ ଭାଵେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵିଭଵାଦିଷୁ । ପାଷାଣଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଭଵସି ଭୂତଯେ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ। ହୃଦୟକୁ ପଥର ପରି କଠୋର କର, ଏଭଳି ହେଲେ ତୁମେ ସତ୍ତାର ଲାଗି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ।
ସାଧୋ ହୃଦଯସୌଷିର୍ଯମ୍ ଅସୌଷିର୍ଯମ୍ ଇଵାସ୍ତୁ ତେ । ଅଵିଦ୍ଵଦ୍ଵପୁଷୋ ଽଵିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଉପଲସ୍ଯେଵ ରାଘଵ
ଓ ସାଧୁ, ତୁମର ହୃଦୟ କଠୋର ହେଉ, ଯେପରି ଏହାରେ କିଛି ନରମତା ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀର ଦେହ ପଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହ, ରାଘବ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାଜ୍ଞଯୋର୍ ଅଶେଷେଷୁ ଭାଵାଭାଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ଋତେ ନିର୍ଵାସନତ୍ଵାତ୍ ତୁ ନ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନରେ ଚିହ୍ନ ନଥିଲେ ଛଡି, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସତ୍ତୈଵୈଷା ଵିଦୋ ଯତ୍ ସା ଭଵତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମିଷିତା ଜଗତ୍ । ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିମିଷିତା ଦୃଗ୍ ଇଵାନାମକଂ ତତମ୍
ଏହି ସତ୍ତା ଜାଗୃତ ହେଲେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଅଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୃଷ୍ଟିର ନାମହୀନ ଶକ୍ତି ପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ଵିନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଯନ୍ ନ ନଷ୍ଟଂ ନ ଚୋତ୍ପନ୍ନଂ ତତ୍ ସତ୍ ତଦ୍ ଭଵ ତଦ୍ ଭଵାନ୍
ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ୱର; ଯାହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା କେବେ ନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇଁ ସତ୍ୟ; ସେଇଁ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ, ସେଇଁ ହେଉ।
ଭାଵନା ଜ୍ଞପ୍ତିନିର୍ମୂଲା ଭାଵିତାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ନ ଦଦାତି ଭଵାଙ୍କୁରମ୍
ଭାବନା କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଭିତି କରିଥିବାରୁ, ଯଦିଓ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, ଏହା କେବେ ଭାବର ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ।
ଯଥାଭୂତାର୍ଥସନ୍ଦର୍ଶଚ୍ଛିନ୍ନାହମ୍ ଇତି ଭାଵନା । ଦୃଷ୍ଟାପି ନ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦଗ୍ଧଂ ବୀଜମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରମ୍
ଯେଉଁ ଭାବନା—‘ମୁଁ ସତ୍ୟ ରୂପ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ’—ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ମନରେ କିଛି ପ୍ରଭାବ ପକାଏନାହିଁ; ଜଳିଯାଇଥିବା ଚାଷ ବିଆ ପରି, ତାହାରୁ କିଛି ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ।
କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵା ଵୀତରାଗୋ ନିରାମଯଃ । ନିର୍ମନା ନିତ୍ଯନିର୍ଵାଣୋ ମୁନିର୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି
କାମନା ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସଦା ମୁକ୍ତ ଥିବା ମୁନି, କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କିଛି ନ କରୁଥିବା, ସେ ସଦା ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ନିବାସ କରେ।
ଚିତ୍ତୋପଶାନ୍ତୌ ସଂଶାନ୍ତାଶ୍ ଶାନ୍ତଯେ ଭୋଗବନ୍ଧଵଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଅଭାଵପରିକ୍ଷୀଣାଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଷାଂ କିଲାକରଃ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୋଗର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଅଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଘନẖ କେଵଲାଲୋକୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଜୀଵḫ ପରାଯତେ । ସ ଏଵାନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ଯୋ ଽନ୍ତରପରାହ୍ଣ ଇଵାତପଃ
ଜାଗୃତ ଜଣେ ଶୁଧ୍ଧ ଆଲୋକ, ଯାହାର କିଛି ରୂପ ନାହିଁ; ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଦିନର ମଧ୍ୟାନ୍ହରେ ଭିତର ଓ ବାହାର ଆଲୋକ ଭଳି।
ଏକଦେଶସ୍ଥିତାତ୍ ପୁଂସୋ ଦୂରଂ ଯାତସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଯଦ୍ ରୂପମ୍ ଅକଲଂ ମଧ୍ଯେ ତଦ୍ ରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଲୋକର ମନ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ।
ଚାରୁ ଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମକର୍ପୂରଂ ଯଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତି ତତ୍
ଯେଉଁଟି ନିଜେ ଚେତନା ଆକାଶର ଚମ୍ପା କାପୁର ଭଳି ଚମକି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ଅନନ୍ତ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ଭିତରକୁ ଏହି ଜଗତ ଭାବି ଜାଣିଥାଏ।
ଗତଭଵଭ୍ରମଭାସୁରମ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ଶମମ୍ ଉପେତମ୍ ଉପେକ୍ଷିତଦୀପଵତ୍ । ସ୍ଥିତମ୍ ଅପୀହ ଜନଂ ଜଗଦୀଶ୍ଵରା ନନୁ ନମନ୍ତି ରମନ୍ତି ମୁଦା ଚ ଖେ
ଏହି ଜନ ଯେତେବେଳେ ଭବବ୍ରମର ଅନ୍ତ କରି ଅମର ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଁଥିଲେ, ଭେଦବୁଦ୍ଧିର ଦୀପକୁ ଅନଦେଖି ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦରେ ରମନ୍ତି ଓ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ନିରାଶଵାସନାପାସ୍ତସମସ୍ତଭଵଵାସନଃ । ଉତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛ ପ୍ରକୃତେର୍ ଅସ୍ଯା ମଙ୍କିର୍ ଇଵାଙ୍କତଃ
ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ଭବବାସନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଏହି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉଠି ଚାଲିଯାଅ, ମଙ୍କି ନିଜ ଚିହ୍ନ ଛାଡି ଯିବା ପରି।
ମଙ୍କିନାମାଭଵତ୍ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ସ କଥଂ ଶୃଣୁ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍ ମଦ୍ଵିବୋଧତଃ
ପୂର୍ବେ ମଙ୍କି ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ମୋର ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ସେ କଥା ଶୁଣ।
ଅହଂ କଦାଚିଦ୍ ଆକାଶକୋଶାଦ୍ ଅଵନିମ୍ ଆଗତଃ । ଭଵତ୍ପିତାମହାର୍ଥେନ କେନାପ୍ଯ୍ ଉପନିମନ୍ତ୍ରିତଃ
ମୁଁ ଏକ ସମୟରେ ଆକାଶର ଗୁହାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲି, ତୁମର ପୂର୍ବଜଙ୍କର କାରଣରେ କେହି ମୋତେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ।