ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରୈ ରନ୍ଧ୍ରୈର୍ ବହିର୍ ଇଵ ସ୍ଥିତାମ୍ । ସୃଷ୍ଟିଂ ପଶ୍ଯତି ଜୀଵୋ ଽନ୍ତସ୍ ସରସୀମ୍ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ଜୀବ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଜନ୍ମଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ଝିଲିକୁ ଦେଖେ।
ଜୀଵୋ ଜଗତ୍ତଯାତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ହେମେଵ କଟକାଦିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ନ ପଶ୍ଯତି
ଏହି ଜୀବ କୌଣସି ସତ୍ୟ କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖେ; ଯେପରି ସୁନା ନିଜକୁ ଚିନିପାରି ନଥିଲେ, ତାହା ନିଜକୁ କଟକ ବା ଅନ୍ୟ ଗହଣା ଭାବରେ ଦେଖେ।
ଜୀଵନ୍ତୋ ଽପି ନ ଜୀଵନ୍ତି ମ୍ରିଯନ୍ତେ ନ ମୃତା ଅପି । ସନ୍ତୋ ଽପି ନ ଚ ସନ୍ତୀଵ ପରାଵରଵିଦଶ୍ ଶୁଭାଃ
ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ; ମୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ମୃତ ନୁହେଁ; ଅଛନ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ ଜ୍ଞାନୀ ଶୁଭ ଲୋକମାନେ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ସର୍ଵକର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି । ଗୃହକର୍ମାଣି ଗେହସ୍ଥୋ ଗୋଷ୍ଠଭାଣ୍ଡମନା ଇଵ
ଜାଗୃତ ଲୋକ ସମସ୍ତ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେନାହିଁ; ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହ କାମ କରୁଥିବାବେଳେ ମନ ଗୋ ଓ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀରେ ରହିଥାଏ।
ଵିରାଡ୍ ହୃଦି ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରḫ ପ୍ରତିଦେହଂ ତଥା ସ୍ଥିତଃ । ଜୀଵୋ ହିମକଣାକାରସ୍ ସ୍ଥୂଲେ ସ୍ଥୂଲୋ ଲଘୌ ଲଘୁଃ
ଯେପରି ଏକ ଚାନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଏକ ଜଣଙ୍କ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ଅଛନ୍ତି। ଜୀବ ହିମକଣା ପରି, ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ, ସେଠି ଦୃଢ଼; ଯେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ।
ଅହମାତ୍ମା ତ୍ରିକୋଣତ୍ଵମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି କଲ୍ପନାତ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାଭାସଂ ମନ୍ଯତେ ଚେତନାଦ୍ ଵପୁଃ
ଆତ୍ମା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିକୋଣ ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଚେତନା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି, ଏକ ଦେହ ନେଇଥାଏ ଯାହା କେବଳ ଦେଖାଯାଏ।
କର୍ମକୋଶେ ତ୍ରିକୋଣେ ତୁ ଶୁକ୍ରସାରୋ ଽଵତିଷ୍ଠତେ । ଦେହେ ଜୀଵୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସ୍ଵାମୋଦẖ କୁସୁମେ ଯଥା
କର୍ମର ତ୍ରିକୋଣ ଭଣ୍ଡାରରେ ଜୀବନ ରସ ଅଛି; ଦେହରେ, 'ମୁଁ' ଭାବି ଜୀବ ଅଛି, ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ପରି।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୁକ୍ରସ୍ଥା ସଂଵିଦ୍ ଆପାଦମସ୍ତକମ୍ । ଵିସରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲେ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଣ୍ଡପେ
'ମୁଁ' ଭାବରେ ଜୀବନ ରସରେ ଥିବା ଚେତନା ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦର ଆଲୋକ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଅକ୍ଷରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଣାଲେନ ଵିଵୃତଂ ଵେଦନୋଦକମ୍ । ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଧୂମୋ ଵିଯନ୍ ମେଘତଯା ଯଥା
ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତିର ଜଳ ଖୋଲିଗଲା ପରେ, ଏହା ତିନି ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଯେପରି ଧୂଆଁ ଆକାଶରେ ମେଘ ଭଳି ଚାଲିଯାଏ।
ଦେହେ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶେଷେ ଽସ୍ମିନ୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଵେଦନମ୍ । ଵିଦ୍ଯତେ ତତ୍ ତଥାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଶୁକ୍ରେ ଽସ୍ତି ଘନଵାସନମ୍
ଏହି ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାର ଦିଗରେ ଅନୁଭୂତି ସ everywhere ଅଛି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଶୁକ୍ରରେ ଏହାର ଘନ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି।
ଜୀଵସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମା ଯତ୍ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଽଵତିଷ୍ଠତେ । ହୃଦି ଭୂତ୍ଵା ସ ଏଵାଶୁ ବହିḫ ପ୍ରସରତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଜୀବ ମନର ଇଚ୍ଛାର ଗଠନା; ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବାହାରକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଯଥାସ୍ଥିତାସ୍ଯାଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵାମ୍ବରୋପମାମ୍ । ନ କଯାଚିଦ୍ ଅପି ସ୍ଥିତ୍ଯା ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତି ଭ୍ରମଃ
ଯିଏ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଛଡ଼ି, 'ମୁଁ ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତ' ଭାବନା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ଚିନ୍ତା ତୁ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନାପି ଭାଵନୀଯାମ୍ବରୋପମା । ଅହମ୍ଭାଵୋପଶମନେ ଶମନେନ କ୍ରମେଣ ତେ
ଚିନ୍ତାକୁ ଯଦି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ଏକ ଭାବନାର ଆକାଶ ପରି; ତୁମେ ଆହମ୍ଭାବକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଏହି ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତଜ୍ଜ୍ଞା ଵ୍ଯଵହରନ୍ତୀହ ଭାଵ୍ଯଭାଵନଵର୍ଜିତମ୍ । ଅରୂପାଲୋକମନନଂ ମୌନଦାରୁନରା ଇଵ
ଯେଉଁଜଣ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଭାବନା ଓ ଭାବନାର ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ; ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତନ ରୂପହୀନ, ଶାନ୍ତ ଦାରୁ-ସନ୍ନାସୀ ପରି।
ଅକିଞ୍ଚିଦ୍ଭାଵନୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୁକ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ଜୀଵନ୍ନ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ବଦ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵ ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯାହାର ମନ କିଛି ନୁହେଁ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଜୀବନ୍ତ, ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଅନ୍ୟଜଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବନ୍ଧା।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୁକ୍ରସ୍ଥା ସଂଵିଦ୍ ଆପାଦମସ୍ତକମ୍ । ଵିସରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲେ ଦେହେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ଽର୍କପ୍ରଭା ଯଥା
‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଯେ ସଚେତନା ଶୁକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପାଉଯାଏଁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଯେପରି ଦିନାମଣିର ଆଲୋକ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଦୃଙ୍ ନେତ୍ରଂ ସ୍ଵଦନଂ ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୁତିଶ୍ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଇତ୍ଯାଦ୍ଯା ଵାସନାḫ ପଞ୍ଚ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତାସୁ ନିମଜ୍ଜତି
ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଆଖି, ରୁଚି ହେଉଛି ଜିହ୍ବା, ଶୁଣିବା ହେଉଛି କାନ—ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟି ଆଗ୍ରହରେ ବାନ୍ଧି ନିଜକୁ, ସେ ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦ୍ଭାଵୋ ଽକ୍ଷତଯୋଦେତି ମନୋ ଭୂତ୍ଵୈକଦେଶତଃ । ସର୍ଵଗୋ ଽପି ରସୋ ଭୂମୌ ଯଥାଙ୍କୁରତଯା ମଧୌ
ମନ ଏକ ଭାଗରୁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟର ରସ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ରହିଥିଲେ ମଧୁର ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଯୋ ଭାଵଯତି ଭାଵେଷୁ ନେହ ରୂଢେଷ୍ଵ୍ ଅଭାଵତାମ୍ । ତସ୍ଯାଯତ୍ନଵତୋ ଦୁẖଖମ୍ ଅନନ୍ତଂ ନୋପଶାମ୍ଯତି
ଯେ ଜଣେ ଜଗତର ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେନି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆସେନି।
ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଚ୍ଛନ୍ନୋ ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଶିତଃ । ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ଶାଯୀ ଜ୍ଞସ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଵିରାଜତେ
ଯେ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, ଯେ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଶୋଇଛି—ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ରାଜା ଭଳି ଚମକିଉଠେ।
ଵାସନାଭିର୍ ଉପେତୋ ଽପି ସମଗ୍ରାଭିର୍ ଅଵାସନଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଶୂନ୍ଯାତ୍ମା ଖମ୍ ଇଵ ଶ୍ଵସନାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଆଦତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଦତ ରହିତ; ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପବନ ରହିଥିବା ପରି।
ଆସନେ ଶଯନେ ଯାନେ ସ୍ଥିତୋ ଯତ୍ନେନ ବୋଧ୍ଯତେ । ନିଦ୍ରାଲୁର୍ ଇଵ ନିର୍ଵାଣମନୋମନନନିର୍ଵୃତଃ
ବସିବା, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚେତନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ନିଦ୍ରା ଆସିଥିବା ଲୋକ ମାନେ ମୁକ୍ତିରେ ଲିନ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ପରେ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିବା ପରି।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସର୍ଵଗୋ ଽପି ସ ତିଷ୍ଠତି । ସ୍ଫୁଟଂ ସାରେ ଶରୀରସ୍ଯ ଯଥା ଗନ୍ଧୋ ଽବ୍ଜକୋଟରେ
ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରର ମୂଳ ଭାଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ପଦ୍ମର ହୃଦୟରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଵିଦୁର୍ ଜନ୍ତୁଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରସରଣଂ ଜଗତ୍ । ଆତ୍ମନିଷ୍ଠତ୍ଵମ୍ ଅଜଗତ୍ ପରମେତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶଭୂଃ
ଜୀବକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରସାର। ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିବା, ବିଶ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ନୀରସୋ ଭଵ ଭାଵେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵିଭଵାଦିଷୁ । ପାଷାଣଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଭଵସି ଭୂତଯେ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ। ହୃଦୟକୁ ପଥର ପରି କଠୋର କର, ଏଭଳି ହେଲେ ତୁମେ ସତ୍ତାର ଲାଗି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ।
ସାଧୋ ହୃଦଯସୌଷିର୍ଯମ୍ ଅସୌଷିର୍ଯମ୍ ଇଵାସ୍ତୁ ତେ । ଅଵିଦ୍ଵଦ୍ଵପୁଷୋ ଽଵିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଉପଲସ୍ଯେଵ ରାଘଵ
ଓ ସାଧୁ, ତୁମର ହୃଦୟ କଠୋର ହେଉ, ଯେପରି ଏହାରେ କିଛି ନରମତା ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀର ଦେହ ପଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହ, ରାଘବ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାଜ୍ଞଯୋର୍ ଅଶେଷେଷୁ ଭାଵାଭାଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ଋତେ ନିର୍ଵାସନତ୍ଵାତ୍ ତୁ ନ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନରେ ଚିହ୍ନ ନଥିଲେ ଛଡି, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସତ୍ତୈଵୈଷା ଵିଦୋ ଯତ୍ ସା ଭଵତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମିଷିତା ଜଗତ୍ । ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିମିଷିତା ଦୃଗ୍ ଇଵାନାମକଂ ତତମ୍
ଏହି ସତ୍ତା ଜାଗୃତ ହେଲେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଅଜାଗୃତ ହେଲେ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୃଷ୍ଟିର ନାମହୀନ ଶକ୍ତି ପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ଵିନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଯନ୍ ନ ନଷ୍ଟଂ ନ ଚୋତ୍ପନ୍ନଂ ତତ୍ ସତ୍ ତଦ୍ ଭଵ ତଦ୍ ଭଵାନ୍
ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ୱର; ଯାହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା କେବେ ନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇଁ ସତ୍ୟ; ସେଇଁ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ, ସେଇଁ ହେଉ।
ଭାଵନା ଜ୍ଞପ୍ତିନିର୍ମୂଲା ଭାଵିତାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ନ ଦଦାତି ଭଵାଙ୍କୁରମ୍
ଭାବନା କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଭିତି କରିଥିବାରୁ, ଯଦିଓ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, ଏହା କେବେ ଭାବର ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ।