ଲୋକାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ପାର୍ଶୁକାẖ କ୍ଷତଜଂ ପଯଃ । ମାଂସପେଶ୍ଯẖ କ୍ଷିତିଧରାସ୍ ସରିତସ୍ ସନ୍ତତାସ୍ ସିରାଃ
ଅନେକ ଲୋକଗୁଡିକ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ, ରକ୍ତ ହେଉଛି ଜଳ, ମାଂସ ଏହାର ପାହାଡ଼, ଏବଂ ଲଗାତାର ନଦୀଗୁଡିକ ଏହାର ଶିରା।
ରକ୍ତଧାରା ଜଲଧଯୋ ଦ୍ଵିପାନ୍ଯ୍ ଏଵାନ୍ତ୍ରଵେଷ୍ଟନମ୍ । ବାହଵẖ କକୁଭସ୍ ସ୍ଫାରାସ୍ ତାରକା ରୋମସନ୍ତତିଃ
ରକ୍ତ ଧାରାଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକ ଏହାର ଆନ୍ତ୍ରର ଗୁଞ୍ଜ, ଚଉଡ଼ା ବାହୁଗୁଡିକ ଦିଗ, ଏବଂ ତାରାମାଳା ହେଉଛି ଦେହର କେଶ।
ପଞ୍ଚାଶଦ୍ ଅନିଲସ୍କନ୍ଧା ଏକୋନାḫ ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ମାର୍ତାଣ୍ଡମଣ୍ଡଲଂ ଚଣ୍ଡଂ ପିତ୍ତଂ ଜଠରପାଵକଃ
ପଞ୍ଚାଶଟି ପବନ ଧାରା ହେଉଛି ଶରୀରର ପ୍ରାଣବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏହି ପଞ୍ଚାଶଟିରୁ ଏକଟି କମ। ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ପିତ୍ତ, ଏବଂ ଜଠର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ହଜମ ଅଗ୍ନି।
ଶଶାଙ୍କମଣ୍ଡଲଂ ଜୀଵଶ୍ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଶୁକ୍ରଂ ସିତଂ ବଲମ୍ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକୋଶାତ୍ମ ସାରାତ୍ମ ପରମାମୃତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଜୀବନ ଶକ୍ତି, ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ଶୁକ୍ର, ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ। ମନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତାର ଭଣ୍ଡାର, ଏହାର ମୂଳ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମୃତ।
ମୂଲଂ ଶରୀରକୋଶସ୍ଯ ବୀଜଂ କର୍ମଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସଵସ୍ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଆନନ୍ଦକାରଣମ୍
ଶରୀରର ମୂଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଗଛର ବୀଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆରମ୍ଭ—ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଆନନ୍ଦର କାରଣ।
ଯଦ୍ ଇନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲଂ ନାମ ସ ସମ୍ରାଡ୍ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ । ଶରୀରକର୍ମମନସାଂ ବୀଜଂ ମୂଲଂ ଚ କାରଣମ୍
ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ। ଏହା ଶରୀର, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମନର ବୀଜ, ମୂଳ ଏବଂ କାରଣ।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଇନ୍ଦୁନିଭାଜ୍ ଜୀଵାତ୍ ପ୍ରସରନ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଜୀଵା ମନାଂସି କର୍ମାଣି ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ନାମୃତାନି ଚ
ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଜୀବାତ୍ମାରୁ ତିନି ଜଗତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵିରାଜ ଏତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଜିନାଦଯଃ । ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଚମତ୍କାରାସ୍ ସୁରାସୁରନଭଶ୍ଚରାଃ
ଏହି ଜୀବାତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ଏହାର ମନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଆକାଶର ଜୀବ ।
ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵୋ ବୁଧ୍ଯମାନḫ ପ୍ରାଲେଯପରମାଣୁତାମ୍ । ଯଦାଦୌ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିବା ସମୟରେ ବରଫ ର ଅଣୁ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଭାବିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ ।
ତେନୈତଦ୍ ଏଵ ଜୀଵସ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ । ପଞ୍ଚାଵଯଵମ୍ ଏତତ୍ ତଚ୍ ଛରୀରମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଜିବାତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଂଶ ଏହାର ଶରୀର ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ ।
ଵିରାଡ୍ଜୀଵାଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଜୀଵଭୂତାନି ଦେହିନାମ୍ । ପ୍ରସରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଜାତାନି ପ୍ରାଲେଯଵିସରାତ୍ମନା
ବିରାଟ୍ ଜୀବରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଖାଦ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ, ବରଫର ତତ୍ତ୍ୱ ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଦେହିଦେହେଷୁ ଜୀଵା ଜୀଵନ୍ତି ଜୀଵିଷୁ । ମନୋଭୂତା ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତେ କର୍ମ ଜନ୍ମସୁ କାରଣମ୍
ଏହି ଜୀବମାନେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି; ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଜନ୍ମର କାରଣ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵିରାଟ୍ ସହସ୍ରାଣି ମହାକଲ୍ପଶତାନି ଚ । ଗତାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନାନାଚାରାଣି ସନ୍ତି ଚ
ଏଭଳି, ହଜାର-ହଜାର ବିରାଟ୍ ଜୀବ ଏବଂ ଶତ-ଶତ ମହାକଳ୍ପ ଗତି ହୋଇଛି, ଆସିବେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଚରଣ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତୋ ଽନୁଭଵରୂପଯାନଯା ସତ୍ତଯୋତ୍ତମପଦାଦ୍ ଅଭିନ୍ନଯା । ଅନ୍ତଵର୍ଜିତମହାଙ୍ଗସଙ୍ଗଯା ତିଷ୍ଠତୀତି ପୁରୁଷḫ ପରଂ ଵିରାଟ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନୁଭୂତିର ରୂପରେ, ଉତ୍ତମ ପଦରୁ ଅଭିନ୍ନ ଥିବା, ସୀମାହୀନ ଏବଂ ବିଶାଳ ଅଙ୍ଗସମୂହ ସହିତ, ଶେଷ ନଥିବା ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ସର୍ବଦା ବସିଥାନ୍ତି।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଯଦ୍ ଯତ୍ କଲ୍ପଯତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତତ୍ ତଥା ତାଦୃଶଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମ ଭଵତୀଵ ଖମ୍
ଏହି କଳ୍ପନାର ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯାହାକୁ ନିଜେ ଭାବେ, ସେହି ଭାବେ ଏହା ପଞ୍ଚଭୂତର ମିଶ୍ରଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଆକାଶ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ସର୍ଵଂ ନାମ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ତତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ । ତାଦୃଗ୍ରୂପଂ ପଞ୍ଚକାତ୍ମଵିଷଯୋନ୍ମୁଖମ୍ ଆଗତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯାହାକୁ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେହି କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ପଞ୍ଚଭୂତର ସ୍ୱଭାବ ନେଇ ଅନୁଭୂତି ପାଇବାକୁ ଆସିଥାଏ।
ଜଗତ୍ପଦାର୍ଥସାର୍ଥସ୍ଯ ଵିରାଟ୍ ସର୍ଵସ୍ଯ କାରଣମ୍ । କାରଣସ୍ଯ ସମାନ୍ଯ୍ ଏଵ କାର୍ଯାଣି ଚ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତଃ
ଏହି ବିରାଟ୍ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ; ଏହି ସାଧାରଣ କାରଣରୁ ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥୈଷ ସ ଵିରାଡ୍ ଏଵଂ ଵିରାଟ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଆତ୍ମନି । ସ୍ଵସଂଵିଦି ପ୍ରସରତି ବୋଧଵାନ୍ ନ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧଵାନ୍
ଯେପରି ବିରାଟ୍ ଅଛି, ସେପରି ବିରାଟ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଏହା ଜଣାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ନୁହେଁ।
ଆସରୀସୃପମ୍ ଆରୁଦ୍ରମ୍ ଏଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ଭ୍ରମଃ । ଅଣାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିଵିସ୍ତାରୋ ବୀଜକୋଶ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଏକ ସାପର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ପହାଡ଼ ଭଳି ଚାଉଡ଼ା ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛ ଏକ ବିଜ ମାନ୍ଦାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଆସରୀସୃପମ୍ ଆରୁଦ୍ରଂ ଵିରାଟ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଆତ୍ମନି । ପରାଣାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମା ବୋଧତୋ ନ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧତଃ
ଏହି ସାପର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ବିରାଟ୍ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଅତି ଛୋଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ଯାଦୃଗ୍ ଏଵ ଵିରାଡାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଷ ଵିସ୍ତାର ଆଗତଃ । ତାଦୃଗ୍ ଏଵେହ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଣୁମାତ୍ରେ ଽପି ଭୂତକେ
ବିରାଟ୍ ଆତ୍ମାରେ ଯେତେ ଭାବରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି, ସେହି ଭାବରେ ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ, ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିଥାଏ।
ପରମାର୍ଥେନ ନ ସ୍ଥୂଲଂ ନ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ କିଞ୍ଚନ କ୍ଵଚିତ୍ । ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵିତଂ ଯତ୍ର ତତ୍ ତଥାଶ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ପରମ ସତ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୃଢ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଭାବିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାହା ତେଣିଏ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ମନଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଜାତଂ ମନସଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ଥିତଃ । ଜୀଵାଜ୍ ଜୀଵୋ ଽଥ ଵୈକୈଷା ସତ୍ତା ଦ୍ରଵଜଲାଙ୍ଗଵତ୍
ମନ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ମନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି; ଜୀବ ଜୀବରୁ ଉପଜେ, ଯେପରି ଜଳରେ ତରଳତା ଅଛି।
ଶୁକ୍ରସାରଂ ଵିଦୁର୍ ଜୀଵଂ ପ୍ରାଲେଯକଣସନ୍ନିଭମ୍ । ଆନନ୍ଦୋ ବଲସନ୍ଦୋହସ୍ ତତ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଶୁକ୍ରର ମୂଳ ହେଉଛି ଜୀବ, ଯାହା ହିମକଣା ପରି; ଏହିଠାରୁ ଶକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ସମୁହ ଉପଜେ।
ତଂ ଚେତତି ଚିଦାଭାସଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନା । ତତ୍ର ତନ୍ମଯତାଂ ଧତ୍ତେ ତେନ ତନ୍ମଯରୂପିଣୀମ୍
ଆତ୍ମା ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱୟଂ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସେଠାରେ ଆତ୍ମା ଏହାର ସାଥିରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଆକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଜୀଵସଂଵିଦ୍ ଅଥୈଷାନ୍ତର୍ ଯଦ୍ ଉପାଯାତି ପଞ୍ଚତାମ୍ । ନ ତତ୍ର କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚ କାର୍ଯତା
ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ପ୍ରତିଯୋଗିଵ୍ଯଵଚ୍ଛିତ୍ତେର୍ ଅଭାଵାତ୍ ସ୍ଵତ୍ଵଭାଵଯୋଃ । ସ୍ଵଭାଵୋକ୍ତିର୍ ନ ଚୈଵାତ୍ର ଭଵତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥାନୁସାରିଣୀ
ଆତ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାତ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିରୋଧ ଭିନ୍ନତା ନଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ କହିଥିବା କଥା ମାନେ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରି ନାହିଁ ।
ଜୀଵୋ ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଏଵ ସ୍ଵଂ ଜୀଵତ୍ଵାଦ୍ ଏଵ ଚ ସ୍ଵତଃ । ଅନ୍ତସ୍ତ୍ଵେନ ବହିଷ୍ଟ୍ଵେନ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵେନ ଚ ଭାଵଯନ୍
ଜୀବ ନିଜର ଜୀବତ୍ୱକୁ ନିଜ ଜୀବତ୍ୱରୁ ଅନୁଭବ କରେ, ନିଜକୁ ଭିତର, ବାହାର ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ ।
ନୀହାରେଣେଵ ସଂଵୀତଶ୍ ଚେତ୍ଯଵସ୍ତୁପରାଯଣଃ । ଜାତ୍ଯନ୍ଧ ଇଵ ପନ୍ଥାନମ୍ ଆଵୃତାତ୍ମା ନ ପଶ୍ଯତି
କୁହୁଡିରେ ଢାକା ପରି, ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ପରି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମା ପଥକୁ ଦେଖିପାରେନି ।
ଜଗଜ୍ଜୃମ୍ଭିକଯା ଜୀଵସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୈକ୍ଯଦ୍ଵିତ୍ଵଯା ସ୍ଥିତଃ । ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତ୍ଯେଵ ପଵନସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ଽଭିନ୍ନଯାନଯା
ଜୀବ ଜଗତର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଏକତା ନଥିବା ଦ୍ୱିତ୍ୱରେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ହଲେ ହାଲାର ଶକ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଅଛି ।