ସ ଚେତତି ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦ୍ ଯଦାଶୁ ତଦ୍ ଏଵ ହି । ତଥା ତତ୍ର ତଦା ରାମ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମକମ୍
ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେପରି ଜୀବ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି ସେଉଠି ସେଇ ଜିନିଷ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏଭଳି ରାମ, ସେଠି ସେ ସମୟରେ ଏହା ଅନୁଭବ ହୋଇଯାଏ।
ପଵନସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚେତ୍ଯଂ ଜୀଵସ୍ଯ ଵୈ ତଥା । ସ୍ଵସଂଵିନ୍ମାତ୍ରନିର୍ଣେଯଂ ନୋପଦେଶାମଯକ୍ଷତମ୍
ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି ତାହାର କ୍ରିୟା, ସେପରି ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହା ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥୈଵାସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଵାତସ୍ ସନ୍ନ୍ ଏଵୈତ୍ଯ୍ ଅସଦାତ୍ମତାମ୍ । ତଥୈଵାଚେତନାଜ୍ ଜୀଵୋ ଜୀଵନ୍ନ୍ ଏତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଯେପରି ବାୟୁ ଚଳନ ବନ୍ଦ କଲେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହରାଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଜୀଵଶ୍ ଚିଦ୍ଘନରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚେତନାତ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତୀର୍ ନିର୍ମାଯ ତିଷ୍ଠତି
ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରୂପ ଥିବାରୁ, ସେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି ଜାଣି ରହେ, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ରହେ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଚର୍ଚିତାଂ ଚର୍ଚିତାଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅସତ୍ଯାଂ ସତ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଫାରାଂ ତାଵନ୍ମାତ୍ରଶରୀରକାମ୍
ସେ ନିଜକୁ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରେ—ଏହାମାନେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହା କେବଳ ଧାରଣାର ଦେହ।
ଚେତିତାମ୍ ଅସଦାକାରାଂ ପ୍ରାଲେଯପରମାଣୁତାମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥାତ୍ମତ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣୋପମାମ୍
ସେ ଏହି ଧାରଣାମୟ, ଅସତ୍ୟ ଆକାରକୁ—ଫୁଲି ଥିବା ପାଳିର କଣା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ—ନିଜ ମନରେ ନିଜର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖେ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପରି।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଵାଵଯଵାନ୍ଯତ୍ଵସଦୃଶୀଂ ତାଂ ଵିଭାଵଯନ୍ । ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚେତନୀଂ ସତ୍ତାଂ ତତ୍ତାମ୍ ଏଵାଶୁ ଗଚ୍ଛତି
ସ୍ୱପ୍ନର ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ପରି ଏହି ଆକୃତିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜର ଜାଗୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଗଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୀଘ୍ର ଏକତାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂରୂପୋ ବୁଧ୍ଯମାନḫ ପ୍ରୋଚ୍ଛୂନତ୍ଵମ୍ ଅଥାତ୍ମନି । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁତମ୍
ଏପରି ଅନୁଭବ ହେଲେ, ମନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିଲେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ଦେଖିପାରିବ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥେନ୍ଦୁବିମ୍ବାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସୌ ସଂଵିତ୍ତିପଞ୍ଚକମ୍ । କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ଭିନ୍ନମ୍ ଉଦିତଂ ଚେତତି ସ୍ଵଯମ୍
ତାପରେ, ଆତ୍ମାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଯେପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଚେତନା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ।
ପଞ୍ଚାନାଂ ସଂଵିଦାଂ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଅଥ । ବୁଧ୍ଯତେ ତାନି ତଦ୍ରୂପରନ୍ଧ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅପି
ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଚେତନାର ପଞ୍ଚଟି ଅଲଗା ଅଂଶ ଅଛି; ଏହା ସେଗୁଡିକୁ ଜାଣିବା ସହ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରହସ୍ୟଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସ ପଞ୍ଚାଵଯଵḫ ପଶ୍ଚାଦ୍ ରାଜତେ ପୁରୁଷୋ ଵିରାଟ୍ । ଅନନ୍ତାକାରସଂଵିତ୍ତିର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ନିରାମଯଃ
ପରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗ ସହିତ ବିଶ୍ୱମାନବ ଜ୍ୟୋତିମାନ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅସୀମ ଜ୍ଞାନ, ମୂଳ ଅପ୍ରକାଶିତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।
ମନୋମଯୋ ଽସାଵ୍ ଉଦିତḫ ପରସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଥମୋତ୍ଥିତଃ । ଆକାଶଵିଶଦଶ୍ ଶାନ୍ତୋ ନିତ୍ଯାନନ୍ତଵିଭାମଯଃ
ସେ ମନରୁ ଗଠିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବିତ; ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ ଓ ଚିରକାଳ ଅସୀମ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସ ଚାପ୍ଯ୍ ଅପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମା ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକୋପମଃ । ଵିରାଡାତ୍ମୈକପୁରୁଷḫ ପରମḫ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତିନି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେ ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱମାନବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାଶୁ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରସରତି ସ୍ଵଯଂ ସଙ୍କୋଚମ୍ ଏତି ଚ
ସେ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ଓ ନିଜେ ସଂକୋଚ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକୃତେନାସୌ କଲ୍ପୌଘେନ କ୍ଷଣେନ ଵା । ଯଦୃଚ୍ଛଯୋଦେତି ପୁନḫ ପୁନର୍ ଭୂତ୍ଵୋପଶାମ୍ଯତି
ସେ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ, ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏବଂ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋମାତ୍ରୈକରୂପାତ୍ମା ପ୍ରକୃତେର୍ ଦେହ ଏଷ ସଃ । ଏଷ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସର୍ଵସ୍ଯୈଵାତିଵାହିକଃ
ଏହି ଦେହ ମନ ରୂପରେ ଏକମାତ୍ର ଅଛି, ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ; ଏହିକୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଯାନ।
ସ୍ଥୂଲସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ଽମ୍ବରାତ୍ମୈଷ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତୋ ଽନ୍ତଵର୍ଜିତଃ । ସର୍ଵସ୍ଯ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ନକିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଚ
ଏହା ଷ୍ଟୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ସ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, କିଛି ନୁହେଁ ଏବଂ ତଥାପି କିଛି।
ଅଙ୍ଗାନି ରାମ ତସ୍ଯାଷ୍ଟୌ ମନଷ୍ଷଷ୍ଠାନି ପଞ୍ଚ ଚ । ସାହମ୍ଭାଵାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଭାଵାଭାଵମଯାନି ଚ
ରାମ, ଏହାର ଅଠଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି: ମନ ଛଅଟି ଭାଗର ଏକ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏହିଗୁଡିକ 'ମୁଁ' ଭାବର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମିଶ୍ର।
ତେନ ଗୀତା ଇମେ ଵେଦାସ୍ ସହ ଶବ୍ଦାର୍ଥକଲ୍ପନୈଃ । ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥାପିତା ତେନ ତଥାଦ୍ଯାପି ଯଥା ସ୍ଥିତା
ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବେଦଗୁଡିକ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ରଚିତ ହୋଇଛି; ଏହି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକ ଏଭଳି ଭାବରେ ଏବେ ଯାହା ଅଛି, ସେଭଳି ରହିଛି।
ଅନନ୍ତମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମୂର୍ଧାସ୍ଯ ତଥାଧḫ ପାଦଯୋସ୍ ତଲମ୍ । ଅପରାକାଶମ୍ ଉଦରମ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଣ୍ଡଲମ୍
ଏହାର ମୁଣ୍ଡର ଶିର ଅନନ୍ତ ଉପରକୁ ଯାଉଛି, ତଳେ ପାଦର ତଳ ଅଛି; ଉତ୍ତର ଆକାଶ ଏହାର ଉଦର, ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୋଳକ।
ଲୋକାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ପାର୍ଶୁକାẖ କ୍ଷତଜଂ ପଯଃ । ମାଂସପେଶ୍ଯẖ କ୍ଷିତିଧରାସ୍ ସରିତସ୍ ସନ୍ତତାସ୍ ସିରାଃ
ଅନେକ ଲୋକଗୁଡିକ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ, ରକ୍ତ ହେଉଛି ଜଳ, ମାଂସ ଏହାର ପାହାଡ଼, ଏବଂ ଲଗାତାର ନଦୀଗୁଡିକ ଏହାର ଶିରା।
ରକ୍ତଧାରା ଜଲଧଯୋ ଦ୍ଵିପାନ୍ଯ୍ ଏଵାନ୍ତ୍ରଵେଷ୍ଟନମ୍ । ବାହଵẖ କକୁଭସ୍ ସ୍ଫାରାସ୍ ତାରକା ରୋମସନ୍ତତିଃ
ରକ୍ତ ଧାରାଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକ ଏହାର ଆନ୍ତ୍ରର ଗୁଞ୍ଜ, ଚଉଡ଼ା ବାହୁଗୁଡିକ ଦିଗ, ଏବଂ ତାରାମାଳା ହେଉଛି ଦେହର କେଶ।
ପଞ୍ଚାଶଦ୍ ଅନିଲସ୍କନ୍ଧା ଏକୋନାḫ ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ମାର୍ତାଣ୍ଡମଣ୍ଡଲଂ ଚଣ୍ଡଂ ପିତ୍ତଂ ଜଠରପାଵକଃ
ପଞ୍ଚାଶଟି ପବନ ଧାରା ହେଉଛି ଶରୀରର ପ୍ରାଣବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏହି ପଞ୍ଚାଶଟିରୁ ଏକଟି କମ। ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ପିତ୍ତ, ଏବଂ ଜଠର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ହଜମ ଅଗ୍ନି।
ଶଶାଙ୍କମଣ୍ଡଲଂ ଜୀଵଶ୍ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଶୁକ୍ରଂ ସିତଂ ବଲମ୍ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକୋଶାତ୍ମ ସାରାତ୍ମ ପରମାମୃତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଜୀବନ ଶକ୍ତି, ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ଶୁକ୍ର, ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ। ମନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତାର ଭଣ୍ଡାର, ଏହାର ମୂଳ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମୃତ।
ମୂଲଂ ଶରୀରକୋଶସ୍ଯ ବୀଜଂ କର୍ମଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସଵସ୍ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଇନ୍ଦୁର୍ ଆନନ୍ଦକାରଣମ୍
ଶରୀରର ମୂଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଗଛର ବୀଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆରମ୍ଭ—ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଆନନ୍ଦର କାରଣ।
ଯଦ୍ ଇନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲଂ ନାମ ସ ସମ୍ରାଡ୍ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ । ଶରୀରକର୍ମମନସାଂ ବୀଜଂ ମୂଲଂ ଚ କାରଣମ୍
ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ। ଏହା ଶରୀର, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମନର ବୀଜ, ମୂଳ ଏବଂ କାରଣ।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଇନ୍ଦୁନିଭାଜ୍ ଜୀଵାତ୍ ପ୍ରସରନ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଜୀଵା ମନାଂସି କର୍ମାଣି ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ନାମୃତାନି ଚ
ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଜୀବାତ୍ମାରୁ ତିନି ଜଗତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵିରାଜ ଏତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଜିନାଦଯଃ । ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଚମତ୍କାରାସ୍ ସୁରାସୁରନଭଶ୍ଚରାଃ
ଏହି ଜୀବାତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ଏହାର ମନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଆକାଶର ଜୀବ ।
ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵୋ ବୁଧ୍ଯମାନḫ ପ୍ରାଲେଯପରମାଣୁତାମ୍ । ଯଦାଦୌ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିବା ସମୟରେ ବରଫ ର ଅଣୁ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଭାବିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ ।
ତେନୈତଦ୍ ଏଵ ଜୀଵସ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ । ପଞ୍ଚାଵଯଵମ୍ ଏତତ୍ ତଚ୍ ଛରୀରମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଜିବାତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଂଶ ଏହାର ଶରୀର ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ ।