ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଅମୁଞ୍ଚତḫ ପରାଣୁତ୍ଵଂ ଜୀଵସ୍ଯୈତତ୍ ସ୍ମୃତଂ ଵପୁଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଥିରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଯାହା ହେଉ, ତାହାର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପକୁ ଜୀବର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵସଂଵେଦନତ୍ଯାଗେ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତାସ୍ପଦେ ପଦେ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ନିସ୍ସଙ୍ଗୋପଲକୋଶଯୋଃ
ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଲେ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କିଛିମାତ୍ର ଭିନ୍ନତା ରହିନାହିଁ।
ଯୋ ଯୋ ନାମ ସମୁଲ୍ଲେଖୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ଯଥା । ଯଦା ଯଦା ଯେନ ଯେନ ପଯସସ୍ ସ ଯଥା ଦ୍ରଵଃ
ଯେଉଁଠି, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ, ଯେଉଁପରି ଭାବନା ଉପଜେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜଳର ତରଳତା ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଯୋ ଯୋ ନାମ ଵିକଲ୍ପାଂଶୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ଯଥା । ଯଦା ଯଦା ଯେନ ଯେନ ଚୀଯତେ ସ ତଥେହ ଚିତ୍
ଯେଉଁଠି, ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ, ଯେଉଁପରି କଳ୍ପନାର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଉପଜେ, ସେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଚେତନାର ଏକ ଏକ ପ୍ରସାର ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଅଚିତ୍ତ୍ଵାନ୍ ନାସ୍ତି ମନସି ସଙ୍କଲ୍ପẖ ଖ ଇଵାଙ୍କୁରଃ । ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତୁ ଚେତସୋ ଵିଦ୍ଧି ଚିତେର୍ ଏଵେହ କଲ୍ପନମ୍
ଚେତନା ବିନା ମନ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଉପଜିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଂକୁର ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନର ଗଠନ ଚେତନାରୁ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯା ଯୋଦେତି ଵିକଲ୍ପଶ୍ରୀର୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧାଶଯଂ ପ୍ରତି । ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନସ୍ ସା ନ ସନ୍ମଯୀ
ଯେଉଁ ଅଜାଗୃତ ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କଳ୍ପନାର ଯେଉଁ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଉପଜେ, ଚେତନା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେଠି ଏହା ସତ୍ତାର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକଲନା ସତ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଆବାଲମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନାଦାଵ୍ ଅନୁଭୂତୋ ଽନ୍ତର୍ ଅର୍ଥẖ କେନାପଲପ୍ସ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଭାବନା ଏବଂ କଳ୍ପନା ଆରମ୍ଭରୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତିର ଅର୍ଥ କିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ?
ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯୋ ଯ ଆଲିଖିତଶ୍ ଚିତା । ସୋ ଽନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅସତ୍ଯସ୍ଯୈଵ ନୋ ସତଃ
ଭାବନା ହେଉ କି ଭାବନାର ଅଭାବ, ମନରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯଦି ସେଠାରେ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ, ତେବେ ଅନୁଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ସତ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ, ଅସତ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯତାଭିଧଂ ସତ୍ଯଂ ମୁକ୍ତ ଏଵ ଭଵେଚ୍ ଛିଵଃ । ସୋ ଽତିଵାହିକଦେହୈକପରିକ୍ଷଯଵିକାସଵାନ୍
ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ, ସେହିଥିରେ ମୁକ୍ତି ଅଛି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ଏକ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଦେହର ବିଲୟ ଓ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ।
ଜଗନ୍ତି ଵାତୈର୍ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶଲ୍ମଲିତୂଲଵତ୍ । ନୋହ୍ଯନ୍ତେ ଚୋପଲାନୀଵ ନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ କଲ୍ପନାତ୍
ବିଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶରେ ପବନ ଗୋଟିଏ ଶିମୁଲ ତୁଳା ପରି ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ; ଏହାମାନେ ପୁଣି ପଥର ପରି ଅଉଠାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ କଳ୍ପନା ବ୍ୟତୀତ ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଖିଲପଦାର୍ଥସାର୍ଥକୋଶେ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଵିତତେ ଜଗନ୍ତି ସନ୍ତି । କ୍ଷୁବ୍ଧାମ୍ବୁପ୍ରସୃତତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗଭଙ୍ଗ୍ଯା ସର୍ଵତ୍ରାଵିରଲତରଂ ମିଥୋ ମିଲନ୍ତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଅଛି; ଏଠାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ପାଣିରୁ ଉଠୁଥିବା ତରଙ୍ଗମାଳା ପରି, ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଅବିରତ ଏକାଅପରକୁ ମିଶିଯାଉଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ନିଯତମ୍ ଅରୋଧକାନି ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରୋତ୍କମ୍ପାନ୍ଯ୍ ଅମଲନଭାଂସି ଵାରିଣୀଵ । ଚିତ୍ରଜ୍ଞପ୍ରଵିସୃତଚିତ୍ତଚିତ୍ରଜାଲାନୀଵାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଇଵ ଵୃନ୍ଦଜୃମ୍ଭିତାନି
ସେମାନେ ସଦା ଏକାଅପରକୁ ବାଧା ଦେଇ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ଆକାଶରେ ପାଣି ଭରିଥିବା ପରି; ଚେତନାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଯେପରି ଚାଲିଯାଏ, ସେମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଗୋଟାଏ ଗୋଟାଏ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପରିମିଲିତାନି କାନିଚିତ୍ ଖେ ନାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପରିମିଲିତାନି କାନିଚିଚ୍ ଚ । ସର୍ଵତ୍ଵାତ୍ ପରମଚିତେର୍ ଅନନ୍ତରୂପାଣ୍ଯ୍ ଆରମ୍ଭପ୍ରଚୁରଦିଗନ୍ତସମ୍ଭୃତାନି
କିଛି ଜଗତ ଆକାଶରେ ଏକାଅପର ସହିତ ମିଶିଯାଉଛି, କିଛି ମିଶୁନାହାନ୍ତି; ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବା ପରମ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଲୋଲାମ୍ବୂଦରପୁରବିମ୍ବଭଙ୍ଗୁରାଣି ସ୍ଵାନ୍ତସ୍ଥାଵିରଲମହାପୁରୋପମାନି । ସୁସ୍ଥୈର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ସତତଂ କ୍ଷଣକ୍ଷଯାଣି ଚିଦ୍ରୂପାର୍ଣଵଲହରୀଵିଵର୍ତନାନି
କିଛି ଜଗତ ମେଘରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଗରର ଭଙ୍ଗୁର ପ୍ରତିଛବି ପରି ଅସ୍ଥିର, କିଛି ମନର ଭିତରେ ଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ବଡ଼ ନଗର ପରି; ଯେଉଁ ଗୁଡ଼ିକି ଦୃଢ଼ ମନେ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ନଶିଯାଉଛି, ଚେତନା ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ସଦା ଚଳିତ।
ପୃଥକ୍ସ୍ଥିତାନି ଵ୍ଯତିମିଶ୍ରିତାନି ଜଲାନି ଵେଵାମ୍ବୁନିଧୌ ନଦୀନାମ୍ । ତାରାର୍କଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହମଣ୍ଡଲାନାଂ ସମୋଦିତାନାଂ ନଭସୀଵ ଭାସଃ
ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କର ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ, ସେପରି ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ଆକାଶରେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ ।
ମୁନେ ଜୀଵସ୍ଯ ଯଦ୍ ରୂପମ୍ ଆକୃତିଗ୍ରହଣଂ ତଥା । ଯଥା ଚ ପରମାର୍ଥତ୍ଵଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଚ୍ ଚାସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଦ
ହେ ମୁନି, ମତେ କହ, ଜୀବର ରୂପ କଣ, ଏହା କିପରି ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଏବଂ ଏହାର ନିଜ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି ?
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଙ୍କଚେତ୍ଯାଙ୍କଂ ଚିଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପରନାମକମ୍ । ଅନନ୍ତଂ ଚେତନାକାଶଂ ଜୀଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଯାହାକୁ ଚେତନା ବି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆକାଶକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ନ ପରାଣୁ ନ ଚ ସ୍ଥୂଲଂ ନ ଶୂନ୍ଯଂ ନ ଚ କିଞ୍ଚନ । ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯାତ୍ମ ସର୍ଵଗଂ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହା କେବେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୁହେଁ, କେବେ ଅତି ଦୃଢ଼ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିଜ ଅନୁଭବର ଆଧାର, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ।
ଅଣୀଯସାମ୍ ଅଣୀଯାଂସଂ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠଂ ଚ ସ୍ଥଵୀଯସାମ୍ । ନକିଞ୍ଚିନ୍ମାତ୍ରକଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଂ ଜୀଵଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଜଣେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଜୀବ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅତି ବଡ଼ ସବୁଠୁ ବଡ଼, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।
ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ଯୋ ଭାଵସ୍ ତେନ ତତ୍ର ତମ୍ । ସ୍ଥିତଂ ଵିଦ୍ଧି ତଦାଭାସଂ ତଦାତ୍ମୈକାନ୍ତଵେଦନାତ୍
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥର ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି, ସେଠି ଜୀବ ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ବସିଥାଏ, କାରଣ ସେ ଏକମାତ୍ର ସେହି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ସ ଚେତତି ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦ୍ ଯଦାଶୁ ତଦ୍ ଏଵ ହି । ତଥା ତତ୍ର ତଦା ରାମ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମକମ୍
ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେପରି ଜୀବ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି ସେଉଠି ସେଇ ଜିନିଷ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏଭଳି ରାମ, ସେଠି ସେ ସମୟରେ ଏହା ଅନୁଭବ ହୋଇଯାଏ।
ପଵନସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚେତ୍ଯଂ ଜୀଵସ୍ଯ ଵୈ ତଥା । ସ୍ଵସଂଵିନ୍ମାତ୍ରନିର୍ଣେଯଂ ନୋପଦେଶାମଯକ୍ଷତମ୍
ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି ତାହାର କ୍ରିୟା, ସେପରି ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହା ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥୈଵାସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଵାତସ୍ ସନ୍ନ୍ ଏଵୈତ୍ଯ୍ ଅସଦାତ୍ମତାମ୍ । ତଥୈଵାଚେତନାଜ୍ ଜୀଵୋ ଜୀଵନ୍ନ୍ ଏତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଯେପରି ବାୟୁ ଚଳନ ବନ୍ଦ କଲେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହରାଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଜୀଵଶ୍ ଚିଦ୍ଘନରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚେତନାତ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତୀର୍ ନିର୍ମାଯ ତିଷ୍ଠତି
ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରୂପ ଥିବାରୁ, ସେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି ଜାଣି ରହେ, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ରହେ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଚର୍ଚିତାଂ ଚର୍ଚିତାଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅସତ୍ଯାଂ ସତ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଫାରାଂ ତାଵନ୍ମାତ୍ରଶରୀରକାମ୍
ସେ ନିଜକୁ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରେ—ଏହାମାନେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହା କେବଳ ଧାରଣାର ଦେହ।
ଚେତିତାମ୍ ଅସଦାକାରାଂ ପ୍ରାଲେଯପରମାଣୁତାମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥାତ୍ମତ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣୋପମାମ୍
ସେ ଏହି ଧାରଣାମୟ, ଅସତ୍ୟ ଆକାରକୁ—ଫୁଲି ଥିବା ପାଳିର କଣା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ—ନିଜ ମନରେ ନିଜର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖେ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପରି।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଵାଵଯଵାନ୍ଯତ୍ଵସଦୃଶୀଂ ତାଂ ଵିଭାଵଯନ୍ । ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚେତନୀଂ ସତ୍ତାଂ ତତ୍ତାମ୍ ଏଵାଶୁ ଗଚ୍ଛତି
ସ୍ୱପ୍ନର ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ପରି ଏହି ଆକୃତିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜର ଜାଗୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଗଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୀଘ୍ର ଏକତାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂରୂପୋ ବୁଧ୍ଯମାନḫ ପ୍ରୋଚ୍ଛୂନତ୍ଵମ୍ ଅଥାତ୍ମନି । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁତମ୍
ଏପରି ଅନୁଭବ ହେଲେ, ମନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିଲେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ଦେଖିପାରିବ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥେନ୍ଦୁବିମ୍ବାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସୌ ସଂଵିତ୍ତିପଞ୍ଚକମ୍ । କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ଭିନ୍ନମ୍ ଉଦିତଂ ଚେତତି ସ୍ଵଯମ୍
ତାପରେ, ଆତ୍ମାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଯେପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଚେତନା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ।
ପଞ୍ଚାନାଂ ସଂଵିଦାଂ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନ୍ଯ୍ ଅସାଵ୍ ଅଥ । ବୁଧ୍ଯତେ ତାନି ତଦ୍ରୂପରନ୍ଧ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅପି
ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଚେତନାର ପଞ୍ଚଟି ଅଲଗା ଅଂଶ ଅଛି; ଏହା ସେଗୁଡିକୁ ଜାଣିବା ସହ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରହସ୍ୟଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।