ପଶ୍ଯ ମେ ପୁର ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଇତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵଗଚ୍ଛାମି ଯଥାଵନ୍ ମୁନିନାଯକ
ମୁଁ 'ମୋ ସହରରେ ଦେଖ, ସେମାନେ ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି' ଏହି କଥାର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବରେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ମୁନିମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଜଗତ୍ । ଵିଦ୍ଯତେ ଵିଵିଧାକାରଂ ବୀଜସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ମନ ଅଛି, ମନର ଭିତରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅଛି, ଏହା ନିଜର ନିଜର ଆକାରରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛ ଗୋଟିଏ ମାଞ୍ଜିର ଭିତରେ ଅଛି।
ମୃତେ ପୁଂସି ନଭୋଵାତୈର୍ ମିଲନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ସରିଜ୍ଜଲୈର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଧିଜଲାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଦ୍ରୁତାନି ହି
ମଣିଷ ମରିଗଲେ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶ ଓ ପବନ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଯେପରି ନଦୀର ଜଳ ନିଜ ଗତିରେ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିଯାଏ।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତେଷାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଵ୍ଯୋମଵାତଵିନୁନ୍ନାନାଂ ସଙ୍କଲ୍ପୈକାତ୍ମକାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଏଠୁ ଓ ସେଠୁ ମନ ଚଳିଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଭିତରେ ଅନେକ ଜଗତ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ଗଠିତ, ଆକାଶ ଓ ପବନର ଝଟକାରେ ବିକ୍ରିତ ହୁଏ।
ସପ୍ରାଣଵାତୈḫ ପଵନୈସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଗର୍ଭିତୈଃ । ସର୍ଵା ଏଵ ଦିଶḫ ପୂର୍ଣାḫ ପଶ୍ଯାମୀମାସ୍ ସମନ୍ତତଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଛି, ସେଠାରେ ସଜୀବ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଭରିଛି, ଏହି ବାୟୁଗୁଡିକ ମନର ଇଚ୍ଛାର ମୂଳ ନେଇ ଅନୁସ୍ପନ୍ଦିତ ହେଉଛି ।
ଅତ୍ରୈତେ ପଶ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ସଙ୍କଲ୍ପଜଗତାଂ ଗଣୈଃ । ବୁଦ୍ଧିଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସମୁହ୍ଯନ୍ତେ ପୁରୋ ମନ୍ଦରମେରଵଃ
ଏଠାରେ ଦେଖ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍ମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖୁଛି; ବୁଦ୍ଧିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ୍ଦରା ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଏକଠି ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଖଵାତେ ଽନ୍ତର୍ ମୃତପ୍ରାଣାḫ ପ୍ରାଣାନାମ୍ ଅନ୍ତରେ ମନଃ । ମନସୋ ଽନ୍ତର୍ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ତିଲେ ତୈଲମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ବାୟୁର ଚଳନର ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଜୀବ ପ୍ରାଣ ରହିଛି; ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଅଛି; ଏହି ମନର ଭିତରେ, ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ ।
ଖଵାତୈẖ ଖେ ମୃତପ୍ରାଣା ଯଥୋହ୍ଯନ୍ତେ ମନୋମଯାଃ । ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵୈ ତଥୈତାନି ତଦଙ୍ଗାନି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି
ଆକାଶରେ ବାୟୁର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ମନରୁ ଗଠିତ ନିର୍ଜୀବ ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ଏଠାଠିକି ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଏହାର ଅଂଶ ଭାବରେ ଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚାଲିଯାନ୍ତି ।
ସଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରୋର୍ଵ୍ଯାଦିଵୃନ୍ଦାନି ତ୍ରିଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାପ୍ଯ୍ ଅନୂଢାନି ପୁରସ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଗନ୍ଧଵତ୍
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ତିନି ଜଗତ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଛି କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁଠାରେ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି ବହିନେଯାଯିଛି।
ତାନି ବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ଦୃଶା ରଘୁନନ୍ଦନ । ପୁରସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପରୂପାଣି ସ୍ଵସ୍ଵପ୍ନପୁରପୂରଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରଘୁବଂଶୀ। ଏହାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭାବର ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହର ଭଳି।
ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ସନ୍ତି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଖାଦ୍ ଅପି । କଲ୍ପନାମାତ୍ରସାରତ୍ଵାନ୍ ନ ଦହ୍ଯନ୍ତେ ମନାଗ୍ ଅପି
ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଓ ସମୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜିନିଷ ଅଛି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ଏହାମାନଙ୍କର ସାର୍ଥକତା କେବଳ କଳ୍ପନା ହେବାରୁ, ସେମାନେ କେବେ ଦହିଯାଉନାହାନ୍ତି।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୃଢଭାଵତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ମତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିଦଂଶସ୍ଯ ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ଭଵାନ୍ ଇଵ
ନିଜ ନିଜ ଲୋକରେ ଏହି ଜିନିଷମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛିବାରୁ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ମନାଯାନ୍ତି। ଚେତନା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ମନାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରତିବିମ୍ବପୁରାଣୀଵ ପୁରḫ ପ୍ରାଣସରିଦ୍ରଯେ । ଅନୂଢାନ୍ଯ୍ ଅପି ଚୋହ୍ଯନ୍ତେ ସୂଢାନ୍ଯ୍ ଅପି ଚ ନୈଵ ଚ
ଏକ ନଗର ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଭରିଯାଇଥାଏ, ସେହିପରି ପ୍ରାଣ ନଦୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଯାଏ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହା ସତ୍ୟରେ ନୁହେଁ।
ସୌରଭାଣି ସମୁହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତାଙ୍ଗସ୍ଥାନି ରାଘଵ । ଜଗନ୍ତି ପ୍ରାଣସଂସ୍ଥାନି ଵ୍ଯୋମାତ୍ମକତଯା ତଥା
ରାଘବ, ବାୟୁରେ ଲଗିଥିବା ଅଙ୍ଗରେ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଏହିପରି ପ୍ରାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଗତଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
କୁମ୍ଭେ ଦେଶାନ୍ତରଂ ନୀତେ ଯଥାନ୍ତର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନାନ୍ଯତା । ସ୍ପନ୍ଦନାଦିମଯେ ଚିତ୍ତେ ତଥୈଵ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ
ଏକ ଘଡ଼ାକୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ନେଲେ ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନ ଭରା ଚିତ୍ତରେ ତିନି ଜଗତର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଇଯମ୍ ଅସତ୍ଯୈଵୋଦିତୈଵ ତେ । ନ ଵିନଶ୍ଯତି ନୋଦେତି କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣୀ
ଏଭଳି ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମ, ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ।
ଯଦି ଵାପ୍ଯ୍ ଊହ୍ଯତେ ଵାତୈସ୍ ତତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ଯା ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ତଦନ୍ତସ୍ସଂସ୍ଥିତୈସ୍ ସ୍ପନ୍ଦୋ ନାଵି କୋଶଗତୈର୍ ଇଵ
ଯଦି ବା ବାତାସରେ ଏହା ହିଲୁଚି ବୋଲି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହାର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ସାହ ରହିଛି, ସେଠି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯେପରି ଜାହାଜର ଭିତରେ ଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନ ଭଳି।
ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽଙ୍ଗ ଲଗ୍ନୋ ଽପି ନାଵ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସଂସ୍ଥିତୈର୍ ଅପି । ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ତଥା ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ସଂସ୍ଥୈସ୍ ତନ୍ମଯୈର୍ ଅପି
ଯେପରି ଜାହାଜର ଅଙ୍ଗକୁ ଲାଗିଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟ, ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ, ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଲଘୌ ସଦ୍ମାନୁଭୂଯତେ । ଯକ୍ଷସ୍ଯ ପାଦପସ୍ତମ୍ଭେ ପରମାଣୌ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଘର ଭିତରେ ଛୋଟ ଲାଗେ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯକ୍ଷର ପାଦ ତଳେ କିମ୍ବା ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଲ୍ପମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିବୃହଲ୍ ଲଘୁସତ୍ତ୍ଵୋ ଽଭିମନ୍ଯତେ । ମୂଷିକା ସ୍ଵାଞ୍ଜଲିଦ୍ରଵ୍ଯମ୍ ଇଵ ପଙ୍କମ୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଅତି ଛୋଟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଅଳ୍ପ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ବଡ଼ ମନେ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ମୂଷିକା ତାହାର ହାତରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ବଡ଼ ଭାବେ ଭାବେ, କିମ୍ବା ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିକୁ ବଡ଼ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଖରୂପେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜଗଦାଖ୍ଯେ ଵିଦୋ ଭ୍ରମେ । ଲୋକାନ୍ତରାଦ୍ର୍ଯୋଘମଯୀ ସୁଦୃଢାଜ୍ଞସ୍ଯ ଭାଵନା
ଏହି ସଂସାରଟି ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଖାଲି ଆକାଶ ପରି ଅସାର; ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଭ୍ରମପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପନା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଭାରୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧାରଣାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଇଦଂ ହେଯମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଜ୍ଞତା । ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭଵାଯାସ୍ତି ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯାପି ମୂଢତା
‘ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ’—ଏପରି ଭିତରରେ ଥିବା ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର କାରଣ; ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ସଚେତନୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵଯଵୀ ଚେତତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵାନ୍ ଯଥା । ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ଏଵ ତତଂ ଜୀଵସ୍ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ବୁଧ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଦେହ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନରେ ତିନିଟି ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଂଵିଦାତ୍ମ ପରାକାଶମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଅଵ୍ଯଯଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽଵଯଵରୂପାଣି ତସ୍ଯେମାନି ଜଗନ୍ତି ମେ
ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ, ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଆକାଶର ଅଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ।
ସଚେତନୋ ଽଯḫପିଣ୍ଡୋ ଽନ୍ତẖ କ୍ଷୁରସୂଚ୍ଯାଦିକଂ ଯଥା । ବୁଧ୍ଯତେ ବୁଧ୍ଯତେ ତଦ୍ଵଜ୍ ଜୀଵୋ ଽନ୍ତସ୍ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଭ୍ରମମ୍
ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ମାଂସପିଣ୍ଡ ଭିତରେ ରୁଅ, ସୁଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେହିପରି ଜୀବ ନିଜ ଭିତରେ ଏହି ତିନିଟି ଜଗତର ମାୟାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଚିତ୍ ସଚିଦ୍ ଵା ମୃତ୍ପିଣ୍ଡଶ୍ ଶରାଵୋଦଞ୍ଚନାଦିକମ୍ । ଯଥାଙ୍ଗଂ ମନୁତେ ଜୀଵସ୍ ତଥାଙ୍ଗଂ ମନୁତେ ଜଗତ୍
ଚେତନ ହେଉ କି ଅଚେତନ, ମାଟିର ଗୋଲା ଯେପରି ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ନିଜକୁ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ କିମ୍ବା କପ୍ ବୋଲି ଭାବେ, ସେହିପରି ଜୀବ ନିଜ ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଜଗତକୁ ଭାବେ।
ଚିଦ୍ ଅଚିଦ୍ ଵାଙ୍କୁରୋ ଦେହେ ଵୃକ୍ଷତ୍ଵଂ ମନ୍ଯତେ ଯଥା । ଵୃକ୍ଷଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ ତଥା
ଚେତନ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ହେଉ, ଦେହର ଅଙ୍କୁର ଯେପରି ନିଜକୁ ଗଛ ବୋଲି ଭାବେ, ସେହିପରି ଏହି ତିନିଟି ଜଗତ ଗଛର ଏକାର୍ଥ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ଚିଦ୍ ଵାଚିଦ୍ ଵା ଯଥାଦର୍ଶୋ ବିମ୍ବିତଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅବିମ୍ବିତମ୍ । ନଗରଂ ଵେତ୍ତି ନୋ ଵାପି ତଥା ବ୍ରହ୍ମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଚେତନ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ହେଉ, ଦର୍ପଣ ଯେପରି କେବେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରେ କିମ୍ବା କରେନାହିଁ, ସେଠାରେ ସହରକୁ ଜାଣିପାରେ କିମ୍ବା ନାହିଁ—ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ତିନିଟି ଜଗତ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯମାତ୍ରମ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଅହନ୍ତ୍ଵଜଗତୋସ୍ ତେନ ଭେଦୋ ନାସ୍ତି ତଦାତ୍ମନୋଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତ କେବଳ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ପଦାର୍ଥ ମାତ୍ର। ଏହିପରି, 'ମୁଁ' ଓ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକେ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
କଲ୍ପିତେନୋପମାନେନ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ । ଅତ୍ରୋପମୈକଦେଶେନ ଉପମେଯସଧର୍ମତା
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଉପମା ଦେଇ କିଛି ବୁଝାଯାଉଛି, ସେଠି ଉପମା ଓ ଯାହାକୁ ବୁଝାଯାଉଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ରହିଛି।