ଯତ୍ରାହନ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ ତତ୍ର ପୂର୍ଵମ୍ ଆଗତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ପରାଣ୍ଵନ୍ତର୍ ଅପୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରସରେଣୂଦରେ ଯଥା
ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ' ବାଟିଆ ଭାବ ଅଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ସଂସାର ଆସି ଦଢ଼ିଯାଏ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥିତି ଗୁଡିକ ଧୁଳିକଣା ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ସେଭଳି।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽଭିମନ୍ତ୍ରାତ୍ମା ମୂଲମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଏହି ମାୟାମୟ ସଂସାର, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉପଜିଛି, ଏହାର ମୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଥମ କାରଣ 'ମୁଁ' ବାଟିଆ ଭାବ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଭିମାନ।
ଵାସନାରସସଂସିକ୍ତାଦ୍ ଅହମ୍ବୀଜକଣାଦ୍ ଅଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ରୌ ଵ୍ଯୋମଵିପିନେ ଜାଯତେ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଦ୍ରୁମଃ
ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ରସରେ ଭିଜିଥିବା 'ମୁଁ' ବିଜୁରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ପାହାଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆକାଶର ଅବସରେ ଏହି ତିନି ଜଗତର ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତାରକାପୁଷ୍ପନିକରୋ ଵିନୀଲାଚଲପଲ୍ଲଵଃ । ସରିତ୍ସାରସିରାପୂରୋ ଵାସନାସାରସତ୍ଫଲଃ
ଏହି ଗଛର ତାରାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଫୁଲର ଗୁଛ, ନୀଳ ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ତରୁଣ ପତ୍ର, ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦ ହେଉଛି ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଏବଂ ଫଳ ହେଉଛି ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ସାର।
ଅହନ୍ତ୍ଵସଲିଲସ୍ଯେଦଂ ଜଗତ୍ ସ୍ପନ୍ଦ ଉଦାହୃତଃ । ଚିଚ୍ଚମତ୍କରଣେ ସ୍ଵାଦୁ ଵାସନାଵିସରଦ୍ରସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗତି 'ମୁଁ' ଭାବନାର ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନାର ଆନନ୍ଦରେ, ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ସ୍ବାଦ ସାରାଏ।
ତାରକାଶୀକରାସାରୋ ନଭୋଽନନ୍ତନିଖାତଵାନ୍ । ଭାଵାଭାଵମହାଵର୍ତୋ ନାନାଗିରିତରଙ୍ଗକଃ
ତାରାର ଆଲୋକର ତୁଷାର ଏହି ଗଛର ସାର, ଅନନ୍ତ ଆକାଶର ଗଭୀରତାରେ ଲୁଚିଛି; ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ରିଲୋକୀଵିଲିଖଲ୍ଲେଖୋ ଵିଲୋଲାଲୋକଫେନିଲଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବୁଦ୍ବୁଦୋଦ୍ଭେଦẖ କଵାଟାପୀଡପୀଵରଃ
ତିନି ଲୋକ ଏକ ଅତି ସାଧାରଣ ଚିହ୍ନ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଡାହାଡ଼ିଆ ଫେଣ ଭଳି ଅସ୍ଥିର; ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଫୁଲିଉଠିଥିବା ବୁଲବୁଲି, ଯାହାର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଛି।
ଭୂପୀଠଦୃଢଦିଣ୍ଡୀରପିଣ୍ଡଶ୍ ଚିଦ୍ଘନମଣ୍ଡଵାନ୍ । ଚିତ୍ରାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵମଜ୍ଜନୋନ୍ମଜ୍ଜନାତ୍ମକଃ
ପୃଥିବୀ ଏକ ଦୃଢ଼ ଢୋଳ ଭଳି, ଦେହ ହେଉଛି ଗଢ଼ିତ ଚେତନାର ଗଠିଆ ଗଠି; ଏହା ବିଚିତ୍ର ଓ ତୁରନ୍ତ ବଦଳୁଥିବା ରୂପରେ ଉଠେ ଓ ଡୁବେ, ସବୁବେଳେ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଯାଉଛି।
ଜରାମରଣମୋହାଦିଵୀଚୀଚଯଚମତ୍କୃତିଃ । ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସଦେହାଦିବିନ୍ଦୁଵୃନ୍ଦୈକମନ୍ଦିରଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୋହ ଭଳି ତରଙ୍ଗର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଦେହ ଓ ତାହାର ନାଶ ଉପଜି ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସବୁ କିଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଅହନ୍ତ୍ଵପଵନସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତାମ୍ । ଅହନ୍ତ୍ଵଚନ୍ଦ୍ରସୌଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯତାମ୍
ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍— 'ମୁଁ' ବୋଲି ଯେଉଁ ପବନ ହଲେଲା ତାହାକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ସୁଗନ୍ଧ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେପରି ଏହି ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚିହ୍ନିବା ଯାଉଛି।
ନାହନ୍ତ୍ଵଜଗତୀ ଭିନ୍ନେ ପଵନସ୍ପନ୍ଦଵତ୍ ସଦା । ପଯୋ ଦ୍ରଵତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଚ ଵହ୍ନିର୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇଵାପି ଚ
ମୁଁ ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଦୁହିଁଝଣି ସଦା ସଙ୍ଗେ ରହେ, ଯେପରି ଜଳରେ ତାର ତରଳତା ଅଛି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ତାର ତାପ ରହିଥାଏ।
ଜଗଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହମର୍ଥେ ଽନ୍ତର୍ ଅହମ୍ ଅସ୍ତି ଜଗଦ୍ଧୃଦି । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଭାଵିନୀ ହ୍ଯ୍ ଏତେ ଆଧାରାଧେଯଵତ୍ ସ୍ଥିତେ
ଏହି ସଂସାର ମୋ ପାଇଁ ଅଛି, ଏବଂ ମୁଁ ସଂସାରର ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଏକାଠି ରହେ, ଯେପରି ଆଧାର ଓ ଯାହାକୁ ଧରିରଖାଯାଏ।
ଜଗଦ୍ବୀଜମ୍ ଅହନ୍ତ୍ଵଂ ଯୋ ମାର୍ଷ୍ଟି ବୋଧାଦ୍ ଅଵେଦନାତ୍ । ଅଲଂ ଚିତ୍ରଂ ଜଲେନେଵ ତେନ ଧୌତଂ ଜଗନ୍ମଲମ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରର ମୂଳ 'ମୁଁ'ଭାବକୁ ଦୂର କରେ, ସେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦାଗ ଧୋଇ ଦେବା ପରି ସଂସାରର ମଳକୁ ପରିଷ୍କାର କରେ।
ଅହନ୍ତ୍ଵଂ ନାମ ତତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯାଧର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅକାରଣମ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵାଚ୍ ଛଶଶୃଙ୍ଗମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
'ମୁଁ'ଭାବ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ହେ ବିଦ୍ୟାଧର; ଏହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏହାକୁ ଖରାଗୋଷାର ଶିଙ୍ଗା ପରି କେବଳ କଥା ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅତିତତେ ଽନନ୍ତେ ସକଲୋଲ୍ଲେଖଵର୍ଜିତେ । ଅହନ୍ତ୍ଵଂ କାରଣାଭାଵାନ୍ ନ କଦାଚନ ସନ୍ମଯମ୍
ଯେଉଁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଅତୀତ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ କେବେ ମୁଁ-ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ହେବା ପାଇଁ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଓତୁଶୃଙ୍ଗାଦୌ ନ ସମ୍ଭଵତି କାରଣମ୍ । ଅତୋ ଽହନ୍ତ୍ଵାଦି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵନ୍ଧ୍ଯାସୁତ ଇଵ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେପରି ଖରା ଖରଗୋଷ୍ଠୀରେ କେବେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେପରି 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାରଣା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଞ୍ଚା ଜନ୍ମ ନଥିବା ପୁଅ ପରି।
ତଦଭାଵାଜ୍ ଜଗନ୍ ନାସ୍ତି ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗଦଭାଵତଃ । ଶିଷ୍ଟଂ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଏଵାତଶ୍ ଶାନ୍ତମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍
ଏହାମାନେ ନଥିବାରୁ, ସଂସାର ନାହିଁ; ଓ ସଂସାର ନଥିଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ନିର୍ବାଣ ମାତ୍ର। ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି ବସ।
ଅଭାଵାଦ୍ ଉପପତ୍ତିସ୍ଥାଦ୍ ଏଵଂ ଜଗଦହନ୍ତ୍ଵଯୋଃ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାଶ୍ ଶାନ୍ତାସ୍ ତଵ ଭଵେତରତ୍
ସଂସାର ଓ 'ମୁଁ' ଭାବ ନଥିଲେ, ତୋର ପାଇଁ ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନର ଧାରଣା ସବୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ ତୁ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶେଷଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅସି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ମା ଭୂଯୋ ନିର୍ମୂଲାଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆହର
ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ସେ ଶାନ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ତୁମେ ସେଇ ଶାନ୍ତି। ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛ, ପୁଣିଥରେ ମୂଳହୀନ ଭ୍ରମାକୁ ମନେ ଆଣିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଵ୍ଯପଗତକଲନାକଲଙ୍କଶୁଦ୍ଧଶ୍ ଶିଵମ୍ ଅସି ଶାନ୍ତମ୍ ଅସୀଶ୍ଵରୋ ଽସି ନିତ୍ଯମ୍ । ଖମ୍ ଇଵ ଭଵସି ସର୍ଵତୋପମାନଂ ଜଗଦ୍ ଅପି ଵା ପରମାଣୁରୂପମ୍ ଏଵ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଓ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସଦା ସ୍ୱାଧୀନ। ଆକାଶ ପରି, ସମସ୍ତର ମାପ, ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶର ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି।
କଥଯତ୍ଯ୍ ଅଥ ମଯ୍ଯ୍ ଏଵଂ ସ ଵିଦ୍ଯାଧରନାଯକଃ । ଆସୀତ୍ ସଂଶାନ୍ତସଂଵିତ୍ତିସ୍ ସମାଧିପରିଣାମଵାନ୍
ଏଭଳି ମତେ କହିବା ସମୟରେ, ସେ ଭିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ନେତା ଶାନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ସମାଧିରେ ପରିଣତ ହେଇ ରହିଲେ।
ପ୍ରବୋଧ୍ଯମାନୋ ଽପି ମଯା ଭୂଯୋ ଭୂଯସ୍ ତତସ୍ ତତଃ । ନ ପପାତ ପୁରୋଦୃଶ୍ଯେ ପରଂ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆଗତଃ
ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ଚେତନାକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ବାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପରମ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ସ ପ୍ରାପ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ତାଵନ୍ମାତ୍ରପ୍ରବୋଧନାତ୍ । କେନଚିନ୍ ନାଧିକେନାଙ୍ଗ ଯତ୍ନେନାତିଶଯୈଷିଣା
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ, ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅତ ଉକ୍ତଂ ମଯା ନାମ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧେ ହି ଚେତସି । ଉପଦେଶḫ ପ୍ରସରତି ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ କହିଛି: ଯଦି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଉପଦେଶ ଜଳରେ ତେଲ ଫୁଟିବା ପରି ସାରା ମନରେ ଫେଲିଯାଏ।
ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ତେନାନ୍ତର୍ ମୈଵଂ ଭାଵଯ ଶାନ୍ତଯେ । ଏତାଵତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶୋକ୍ତିḫ ପରମା ନେତରାସ୍ତି ହି
ମନର ଭିତରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଏଷୈଵାଭଵ୍ଯମନସି ପତିତା ପ୍ରପଲାଯତେ । ଉତ୍ତାନେ ମସୃଣାଦର୍ଶେ ମୁକ୍ତାଫଲମ୍ ଇଵାତଲମ୍
ଏହି ଉପଦେଶ ଅଯୋଗ୍ୟ ମନରେ ପଡିଲେ, ଏହା ଚାଲିଯାଏ, ଉପରକୁ ଥିବା ଚକଚକି ଆଇନାରୁ ମୁକୁତା ଗୁଡିଯିବା ପରି।
ଭଵ୍ଯେ ତୁ ଶାନ୍ତେ ମନସି ଲଗତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଚ ଦ୍ଯୁତିମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତର୍ ଵିଚାରାଖ୍ଯାମ୍ ଅର୍ଚିର୍ ଅର୍କମଣାଵ୍ ଇଵ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଏହା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଅନ୍ତରେ ଚାଲିଯାଇ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଭଳି ଚମକେ, ମଣିରେ ରଶ୍ମି ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି।
ଅହମ୍ଭାଵନମ୍ ଏଵୋଚ୍ଚୈର୍ ବୀଜଂ ଦୁẖଖାଖ୍ଯଶଲ୍ମଲେଃ । ମମେଦଂ ତଦ୍ଵଶାଦ୍ ଏତି ଶାଖାପ୍ରସରକାରଣମ୍
‘ମୁଁ’ ଭାବନା ଏହି ଦୁଃଖ ଗଛର ମୂଳ ବିଜ; ଏହିଠାରୁ ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଗଛର ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହେବାର କାରଣ ହୁଏ।
ଅହମାଦୌ ମମେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଇଦମର୍ଥଶତାନର୍ଥକାରିଣୀ ଭଵଭାଵିନୀ
ପ୍ରଥମେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଆସେ, ତାପରେ ମନରେ ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବ ଉପଜେ; ଏହିଠାରୁ ଇଚ୍ଛା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହା ଅନେକ ବସ୍ତୁ ଉପଜାଇ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚାଲାଇଥାଏ।
ଏଵଂଵିଧା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଢା ଅପି ଚିରାଯୁଷଃ । ଭଵନ୍ତି ନିଯମୋ ହ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଦୀର୍ଘାଯୁଷ୍ଟ୍ଵସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି; କାରଣ ଆୟୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।