ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଭୂତାନାମ୍ ଅଚରଂ ଚରମ୍ ଏଵ ଚ । ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତଦ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯଂ ଦୂରସ୍ଥଂ ଚାନ୍ତିକେ ଚ ତତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି, ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ; ଏହା ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ, ଜଣାଯିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କମଯଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଧରାମଯମ୍ । ସର୍ଵତ୍ର ପର୍ଵତମଯଂ ସର୍ଵତ୍ରାବ୍ଧିମଯଂ ତଥା
ସମସ୍ତ ଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗଠନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ମାଟିର ଗଠନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ପାହାଡ଼ର ଗଠନ ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମୁଦ୍ରର ଗଠନ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ସାରଗୁରୁକଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ନଭୋମଯମ୍ । ସର୍ଵତ୍ର ସଂସୃତିମଯଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଜଗନ୍ମଯମ୍
ସମସ୍ତଠାରେ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସମସ୍ତଠାରେ ଭାର ଅଛି, ସମସ୍ତଠାରେ ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ଅଛି; ସମସ୍ତଠାରେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରବାହ ଅଛି, ସମସ୍ତଠାରେ ସାରା ବିଶ୍ୱ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ମୋକ୍ଷାତ୍ମ ସର୍ଵତ୍ରୈଵାଦ୍ଯଚିନ୍ମଯମ୍ । ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵାର୍ଥମଯଂ ସର୍ଵତସ୍ ସର୍ଵଵର୍ଜିତମ୍
ସମସ୍ତଠାରେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଚେତନା ଅଛି; ସମସ୍ତଠାରେ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ସମସ୍ତୁ ଥିଏ ନାହିଁ।
ଘଟେ ଵଟେ ପଟେ କୁଡ୍ଯେ ଶକଟେ ଵାନରେ ନରେ । ଧାମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତରାଵ୍ ଅଦ୍ରାଵ୍ ଅନିଲେ ସଲିଲେ ଽନଲେ
ଘଡ଼ାରେ, ବଟବୃକ୍ଷରେ, କପଡ଼ାରେ, ଦିଵାଲରେ, ଗଡ଼ିରେ, ବାନରରେ, ମଣିଷରେ; ଘରରେ, ଆକାଶରେ, ତାରାରେ, ପାହାଡ଼ରେ, ପବନରେ, ପାଣିରେ, ଅଗ୍ନିରେ—
ନାନାଚାରଵିକାରାଣି ଵିଵିଧାଵୃତ୍ତିମନ୍ତି ଚ । ପରମାଣ୍ଵଂଶମାତ୍ରେ ଽପି ତ୍ରିଜଗନ୍ତି ଦଦର୍ଶ ସଃ
ସେ ଦେଖିଲେ, ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ତିନିଟି ଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ଆଚରଣ, ବଦଳ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।
ମରିଚସ୍ଯାନ୍ତରେ ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଵାଙ୍ଗ ଖେ । ତ୍ରିଜଗତ୍ ସତ୍ଯ୍ ଅସତି ଚ ଵିଦ୍ଯତେ ଚିନ୍ମଯାତ୍ମନି
ଏକ ରଶ୍ମିର ଭିତରେ ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ରହିଥାଏ, ଆକାଶ କିମ୍ବା କଥାରେ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆତ୍ମାରେ ଏହି ତିନି ଜଗତ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଭାଵଯନ୍ ମୁକ୍ତଭାଵଯା ଶୁଦ୍ଧସଂଵିଦା । ଶକ୍ରẖ କ୍ରମେଣ ତେନୈଵ ସ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍
ଏଭଳି ଭାବନା କରି, ମୁକ୍ତିର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ତସ୍ଯାଭଵଦ୍ ଯଶ୍ ଶକ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରḫ ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ସୋ ଽପି କ୍ରମେଣ ତେନୈଵ ତଥୈଵ ଧ୍ଯାନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍
ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପୁଅ ପରପୁରଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଧୀରେ-ଧୀରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ।
ଧ୍ଯାନେନ ସର୍ଵମ୍ ଏକତ୍ର ପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚିରମ୍ ଉଦାରଧୀଃ । ଦଦର୍ଶେମମ୍ ଅସୌ ସର୍ଗମ୍ ଅସ୍ମଦୀଯଂ ମହାମତିଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ସବୁକିଛିକୁ ଏକାଟିଏ ଭାବରେ ଦେଖି, ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏହି ଆମ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଚରନ୍ ସର୍ଗେ ଶକ୍ରାନ୍ତେ ଶକ୍ରତାଂ ଗତଃ । ଚକାର ଜଗତାଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଶତଶୋଭିତମ୍
ତାପରେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନର ଶେଷରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଘଟଣାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରକୁଲାଧୀଶ ଇହାଦ୍ଯୈଵ ସ ଦେଵରାଟ୍ । ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କୁଲୋତ୍ପନ୍ନ ଇତି ଵିଦ୍ଧି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଆଜି ଏଠାରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟାଧର କୁଳର ଅଧିପତି; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଯଥାସ୍ଥିତି ଜାଣ।
ତତୋ ହୃଦଯବୀଜସ୍ଥପ୍ରାଙ୍ମୁଖାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ବିସଜାଲଵିଲାସାଦିଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଅନୁଭୂତଵାନ୍
ତାପରେ, ହୃଦୟର ମୂଳକୁ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତା କରିବା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁର ଖେଳ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ଯଥୈଷ ଶକ୍ରẖ କଥିତସ୍ ତ୍ରସରେଣୂଦରାସ୍ପଦଃ । ବିସଵାଲାସ୍ପଦଶ୍ ଚୈତତ୍କୁଲଜẖ କାନ୍ତିମାନ୍ ଅଥ
ଯେପରି ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ଧୂଳିକଣା ଭିତରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେପରି ଏହି ତେଜସ୍ବୀ, ସେହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା, ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ ଭିତରେ ବସିଥିଲେ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ତତ୍ରତଶ୍ ଚାନ୍ଯତଶ୍ ଚ ଖେ । ତାଦୃଶଵ୍ଯଵହାରାଣି ସମତୀତାନି ସନ୍ତି ଚ
ଏଭଳି ଶତ ହଜାର ଘଟଣା ଏଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆକାଶରେ ଘଟିଛି ଓ ଏବେ ବି ଅଛି।
ଵହତୀଯମ୍ ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚିରାଯୈଵଂ ତରଙ୍ଗିଣୀ । ତାତ ଦୃଶ୍ଯସରିତ୍ ପ୍ରୌଢା ମୂଢା ରୂଢେଵ ତତ୍ପଦେ
ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମୟ ନଦୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅବିରତ ଭାବେ ବହୁଛି, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭ୍ରମିତ ନଦୀ ପରି ତାହାର ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ।
ଇତି ମାଯେଯମ୍ ଆଦୀର୍ଘା ପ୍ରସୃତୋପଶମୋନ୍ମୁଖୀ । ସତ୍ଯାଵଲୋକମାତ୍ରାତିଵିଲଯୈକଵିଲାସିନୀ
ଏହି ଦୀର୍ଘ ମାୟା ଏଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି, ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରରେ ଗଲିଯିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।
ଯତẖ କୁତଶ୍ଚିନ୍ ମାଯେଯଂ ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ଵାନଘ । ଯଥା କଥଞ୍ଚିତ୍ ସମ୍ପନ୍ନମାତ୍ରୈଵ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ମାୟା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଯେପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵଚମତ୍କାରମାତ୍ରାଦ୍ ଵୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଦାତ୍ । ଜାଯତେ ମିହିକେଵାଶୁ ପ୍ରେକ୍ଷାମାତ୍ରଵିନାଶିନୀ
ମୁଁ ବୋଧର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାତ୍ରରୁ 'ମୁଁ' ବାଟିଆ ଭାବ ଉପଜେ, ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ ତୁରନ୍ତ, ତାର୍କିକ ଦୃଷ୍ଟି ପଡିଲେ, ତୁଷାର ଭଳି ଗଳିଯାଏ।
ମୈନାଂ ପତାଭିମତଦର୍ଶନ ପଶ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯମୁକ୍ତଂ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଅଵଭାସନମାତ୍ରତତ୍ତ୍ଵମ୍ । ସର୍ଵାର୍ଥଶୂନ୍ଯମ୍ ଅତ ଏଵ ଚ ଶୂନ୍ଯରୂପମ୍ ଏକଂ ଖମାତ୍ରମ୍ ଇଵ ମାତ୍ର ଵିକଲ୍ପମ୍ ଏହି
ହେ ମନ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖ। ଦେଖ, ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଦେଖାଯିବା ମାତ୍ର, ଏହାର କୌଣସି ସାର୍ଥକତା ନାହିଁ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଆକାରର, ଏକ ମାତ୍ର ଭାବନାରେ ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ପରି।
ଯତ୍ରାହନ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ ତତ୍ର ପୂର୍ଵମ୍ ଆଗତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ପରାଣ୍ଵନ୍ତର୍ ଅପୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରସରେଣୂଦରେ ଯଥା
ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ' ବାଟିଆ ଭାବ ଅଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ସଂସାର ଆସି ଦଢ଼ିଯାଏ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥିତି ଗୁଡିକ ଧୁଳିକଣା ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ସେଭଳି।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽଭିମନ୍ତ୍ରାତ୍ମା ମୂଲମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଏହି ମାୟାମୟ ସଂସାର, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉପଜିଛି, ଏହାର ମୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଥମ କାରଣ 'ମୁଁ' ବାଟିଆ ଭାବ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଭିମାନ।
ଵାସନାରସସଂସିକ୍ତାଦ୍ ଅହମ୍ବୀଜକଣାଦ୍ ଅଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ରୌ ଵ୍ଯୋମଵିପିନେ ଜାଯତେ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଦ୍ରୁମଃ
ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ରସରେ ଭିଜିଥିବା 'ମୁଁ' ବିଜୁରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ପାହାଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆକାଶର ଅବସରେ ଏହି ତିନି ଜଗତର ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତାରକାପୁଷ୍ପନିକରୋ ଵିନୀଲାଚଲପଲ୍ଲଵଃ । ସରିତ୍ସାରସିରାପୂରୋ ଵାସନାସାରସତ୍ଫଲଃ
ଏହି ଗଛର ତାରାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଫୁଲର ଗୁଛ, ନୀଳ ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ତରୁଣ ପତ୍ର, ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦ ହେଉଛି ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଏବଂ ଫଳ ହେଉଛି ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ସାର।
ଅହନ୍ତ୍ଵସଲିଲସ୍ଯେଦଂ ଜଗତ୍ ସ୍ପନ୍ଦ ଉଦାହୃତଃ । ଚିଚ୍ଚମତ୍କରଣେ ସ୍ଵାଦୁ ଵାସନାଵିସରଦ୍ରସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗତି 'ମୁଁ' ଭାବନାର ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନାର ଆନନ୍ଦରେ, ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ସ୍ବାଦ ସାରାଏ।
ତାରକାଶୀକରାସାରୋ ନଭୋଽନନ୍ତନିଖାତଵାନ୍ । ଭାଵାଭାଵମହାଵର୍ତୋ ନାନାଗିରିତରଙ୍ଗକଃ
ତାରାର ଆଲୋକର ତୁଷାର ଏହି ଗଛର ସାର, ଅନନ୍ତ ଆକାଶର ଗଭୀରତାରେ ଲୁଚିଛି; ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ରିଲୋକୀଵିଲିଖଲ୍ଲେଖୋ ଵିଲୋଲାଲୋକଫେନିଲଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବୁଦ୍ବୁଦୋଦ୍ଭେଦẖ କଵାଟାପୀଡପୀଵରଃ
ତିନି ଲୋକ ଏକ ଅତି ସାଧାରଣ ଚିହ୍ନ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଡାହାଡ଼ିଆ ଫେଣ ଭଳି ଅସ୍ଥିର; ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଫୁଲିଉଠିଥିବା ବୁଲବୁଲି, ଯାହାର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଛି।
ଭୂପୀଠଦୃଢଦିଣ୍ଡୀରପିଣ୍ଡଶ୍ ଚିଦ୍ଘନମଣ୍ଡଵାନ୍ । ଚିତ୍ରାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵମଜ୍ଜନୋନ୍ମଜ୍ଜନାତ୍ମକଃ
ପୃଥିବୀ ଏକ ଦୃଢ଼ ଢୋଳ ଭଳି, ଦେହ ହେଉଛି ଗଢ଼ିତ ଚେତନାର ଗଠିଆ ଗଠି; ଏହା ବିଚିତ୍ର ଓ ତୁରନ୍ତ ବଦଳୁଥିବା ରୂପରେ ଉଠେ ଓ ଡୁବେ, ସବୁବେଳେ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଯାଉଛି।
ଜରାମରଣମୋହାଦିଵୀଚୀଚଯଚମତ୍କୃତିଃ । ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସଦେହାଦିବିନ୍ଦୁଵୃନ୍ଦୈକମନ୍ଦିରଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୋହ ଭଳି ତରଙ୍ଗର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଦେହ ଓ ତାହାର ନାଶ ଉପଜି ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସବୁ କିଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଅହନ୍ତ୍ଵପଵନସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତାମ୍ । ଅହନ୍ତ୍ଵଚନ୍ଦ୍ରସୌଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯତାମ୍
ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍— 'ମୁଁ' ବୋଲି ଯେଉଁ ପବନ ହଲେଲା ତାହାକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ସୁଗନ୍ଧ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେପରି ଏହି ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚିହ୍ନିବା ଯାଉଛି।