ଅହନ୍ତ୍ଵବୀଜାଦ୍ ଅଣୁତୋ ଜାଯତେ ଽସୌ ଜଗଦ୍ଦ୍ରୁମଃ । ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯରସାଢ୍ଯାନି ମୂଲାନି ଭୁଵନାନି ଚ
'ମୁଁ' ବୋଧର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୂଳରୁ ଏହି ସଂସାରର ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତଗୁଡ଼ିକ।
ତାରକା ବାଲକଲିକା ଋକ୍ଷୌଘẖ କୋରକୋତ୍କରଃ । ଵାସରା ଗୁଚ୍ଛଵିସରାḫ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାḫ ଫଲାଲଯଃ
ତାରାମାନେ ଏହି ବୃକ୍ଷର କିଶୋର କଳି, ତାରାମାଳା ଏହାର ମୁଞ୍ଚି ହୋଇଥାଏ; ଦିନମାନେ ଏହାର ପ୍ରସାରିତ ଶାଖା, ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମା ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳର ଭଣ୍ଡାର।
ସ୍ଵର୍ଗାଦଯୋ ବୃହଦ୍ଵର୍ଗା ମହାଵିଟପକୋଟରାଃ । ମେରୁମନ୍ଦରସହ୍ଯାଦ୍ଯା ଗିରଯḫ ପତ୍ତ୍ରରାଜଯଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଏହାଦିକ ବଡ଼ ଦଳର ଗଛମାନେ, ବଡ଼ ଶାଖାର ଗଭୀର ଗୁହାମାନେ; ମେରୁ, ମନ୍ଦର, ସହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଗଛର ପ୍ରଧାନ ପତ୍ର।
ସପ୍ତାବ୍ଧଯୋ ଽଙ୍ଗ ସ୍ରୁତଯḫ ପାତାଲଂ ମୂଲକୋଟରମ୍ । ଅଗାନି ଘୁଣଵୃନ୍ଦାନି ପର୍ଵାଣି ପୁରପଙ୍କ୍ତଯଃ
ସାତଟି ସମୁଦ୍ର, ଓ ପ୍ରିୟ, ହେଉଛନ୍ତି ଗଛର ରସ; ପାତାଳ ହେଉଛି ମୂଳର ଗଭୀର ଗୁହା; ଘରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି କୀଟମାନେ; ଗଠିଅଁଶମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶହରର ଶାରୀ।
ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଉତ୍ପତ୍ତିମହୀ ଵିହଗା ଭୂତକୋଟଯଃ । ଉପଲମ୍ଭୋ ବୃହତ୍ସ୍ତମ୍ଭୋ ଦାଵୋ ନିର୍ଵାଣନିର୍ଵୃତିଃ
ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଉତ୍ପତ୍ତିର ମାଟି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ; ଉପଲବ୍ଧି ହେଉଛି ବଡ଼ ଗଛର ତଣ୍ଡ; ଜଙ୍ଗଲ ଆଗୁନି ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ଆନନ୍ଦ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରା ଵିଵିଧାମୋଦଵୃତ୍ତଯଃ । ଵନଂ ଵିପୁଲମ୍ ଆକାଶଂ ଶୁକ୍ଲା ଜଲମୁଚସ୍ ତ୍ଵଚଃ
ରୂପ, ଆଲୋକ, ମନର ଭାବନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ; ଜଙ୍ଗଲ ହେଉଛି ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶ; ମେଘମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପାଣି ଝରାଉଥିବା ଚାମଡ଼।
ଵିଚିତ୍ରଶାଖା ଋତଵ ଉପଶାଖା ଦିଶୋ ଦଶ । ସଂଵିଦ୍ ରସମହାପୂରୋ ଵାତସ୍ପନ୍ଦୋ ଵିଵର୍ତନଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାରୁତୁ, ଉପଶାଖାମାନେ ଦଶ ଦିଗ। ଚେତନା ହେଉଛି ରସର ବଡ଼ ଧାରା, ବାତାସର ଚଳନ ହେଉଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କରୁଚଯୋ ଲୋଲା ମଜ୍ଜନୋନ୍ମଜ୍ଜନୋନ୍ମୁଖାଃ । ରମ୍ଯାẖ କୁସୁମମଞ୍ଜର୍ଯସ୍ ତିମିରଭ୍ରମରଭ୍ରମାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଅସ୍ଥିର, ସେମାନେ ଉଠୁଛନ୍ତି ଓ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ଫୁଲର ଗୁଛି ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଭ୍ରମଣ।
ପାତାଲମ୍ ଆଶାଗଣମ୍ ଅନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ ଆପୂର୍ଯ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦ୍ଵତ୍ । ତସ୍ଯାନହନ୍ତାଗ୍ନିହତେ ଽହମର୍ଥବୀଜେ ପୁନର୍ ନାସ୍ତି ସତୋ ଽପି ରୋହଃ
ପାତାଳ, ଦିଗର ଦଳ ଓ ଆକାଶ ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ମନେ ହେଉଛି ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧର ବୀଜ ଅନାସକ୍ତିର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟର ମଧ୍ୟ ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯାଧର ଧରାଧାର ଗିରିକନ୍ଦରମନ୍ଦିର । ଦିଗନ୍ତରାମ୍ବରାଚାର ଚାରସଞ୍ଚାରଚଞ୍ଚୁର
ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଭୂମିର ଆଧାର, ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ତାଙ୍କର ଘର। ସେମାନେ ଦୂର ଆକାଶରେ ଘୁରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚଳନ ଦ୍ରୁତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଈଦୃଶୋ ଯୋ ଜଗଦ୍ଵୃକ୍ଷୋ ଜାଯତେ ଽହନ୍ତ୍ଵବୀଜତଃ । ବୀଜେ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧେ ନୈଵ କିଞ୍ଚନ ଜାଯତେ
ଏହି ସଂସାର ଗଛଟି ମନେର ଅହଂକାରର ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ବୀଜଟି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ଚ ତନ୍ ନାସ୍ତି କିଲାହନ୍ତ୍ଵଂ କଦାଚନ । ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନେନୈଵ ପ୍ରଦହ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅହଂକାରକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଛିନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ହେଉଛି ସେଇ ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅହନ୍ତ୍ଵଭାଵାଚ୍ ଚାହନ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ସଂସାରବୀଜକମ୍ । ନାହନ୍ତ୍ଵଭାଵାନ୍ ନାହନ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଜ୍ଞାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଅହଂକାର ଥିଲେ, ସେଠାରୁ ସଂସାରର ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅହଂକାର ନଥିଲେ, ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ସର୍ଗସ୍ଯ କିଲାସ୍ଯାଭାଵଯୋଗତଃ । କୁତୋ ଽହନ୍ତ୍ଵଂ କୁତସ୍ ତ୍ଵନ୍ତ୍ଵଂ କୁତୋ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଵିଭ୍ରମଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସତ୍ୟରେ ଅଛିନାହିଁ, ତେବେ କେଉଁଠୁ ଅହଂକାର, କେଉଁଠୁ 'ତୁମେ' ବୋଧ, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମ ଆସିଲା?
ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଗୁରୋର୍ ଵାକ୍ଯଂ ଯତନ୍ତେ ଯେ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଯାଗମ୍ ଆମୂଲଂ ପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ଜଯନ୍ତି ତେ
ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାସରେ ମନର ଭାବନାକୁ ମୂଳସହିତ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ରନ୍ଧନାଜ୍ ଜଯମ୍ ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେ ସୂପକୃଚ୍ ଛ୍ରୁତେ । ଵିଵେକୀ ସ୍ଵଵିଵେକେ ଚ ଯତନାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯଥା
ଯେପରି ରନ୍ଧଣା ଅଭ୍ୟାସ କରି ରନ୍ଧଣାରେ ପାରଙ୍ଗତତା ଆସେ, ସେପରି ବିବେକୀ ଲୋକ ନିଜ ବିବେକରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମାତ୍ର ବିବେକ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଚିଚ୍ଚମତ୍କାରମାତ୍ରାତ୍ମ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧୀହ ନେତରତ୍ । ନାଶାସୁ ନ ବହିର୍ ନାନ୍ତର୍ ଏତତ୍ କ୍ଵଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରଟି କେବଳ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ଅଟେ, ଏହା ବିନାଶରେ, ବାହାରେ, ଭିତରେ କିମ୍ବା କୌଣସିଠି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମେଷମାତ୍ରେଣ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଵିଲୋକ୍ଯତେ । ତଦନୁନ୍ମେଷଵିଲଯି ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚିତ୍ତଚିତ୍ରଵତ୍
ମନର ଭାବନା ଉଦୟ ହେଲେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ମନ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରେ, ସେପରି ଚିତ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ମଣ୍ଡପୋ ଽସ୍ତି ମହାସ୍ତମ୍ଭୋ ମୁକ୍ତାମଣିଵିନିର୍ମିତଃ । ବହୁଯୋଜନଲକ୍ଷାଣି କାନ୍ତକାଞ୍ଚନଚିତ୍ରିତଃ
ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ମହାନ ଖୁଟି ଉପରେ ଭରସା କରି ଦାଉଡ଼ିଛି । ସେଠି ପ୍ରମୁଖ ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିରେ ତିଆରି, ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଲି ଅଛି, ଚମକୁଥିବା ସୁନାରେ ସୁଶୋଭିତ ।
ମଣିସ୍ତମ୍ଭସହସ୍ରେଣ ଵୃତୋ ଽଙ୍ଗ ପ୍ରୋତମେରୁଣା । ଇନ୍ଦ୍ରାଯୁଧସହସ୍ରାଢ୍ଯକଲ୍ପସନ୍ଧ୍ଯାଭ୍ରସୁନ୍ଦରଃ
ଏହି ମଣ୍ଡପଟିକୁ ହଜାର ମଣିର ଖୁଟି ଘେରି ରହିଛି, ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଧୁରା ଅଛି । ଏହା ଏମିତି ଶୋଭା ପାଉଛି, ଯେପରି ଯୁଗସନ୍ଧିରେ ଆକାଶରେ ହଜାର ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ମେଘ ମିଶି ରହିଥାଏ ।
ସ୍ତ୍ରୀବାଲପୁରୁଷାଦୀନାଂ ଵାସ୍ତଵ୍ଯାନାମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । କ୍ରୀଡାର୍ଥଂ ସ୍ଥାପିତା ଯତ୍ର ନାନାରଚନଯାନ୍ତରେ
ଏହି ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ, ଶିଶୁ, ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସିବାକୁ ଥାନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଖେଳାର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅନେକ ଖେଳନା ରଖାଯାଇଛି ।
ଭୂତବୀଜପରାପୂର୍ଣତମୋଽରିଷୁ ସଘୁଙ୍ଘୁମାଃ । ତମḫପ୍ରକାଶଚିତ୍ରାଢ୍ଯା ଲୋକାନ୍ତରସମୁଦ୍ଗକାଃ
ସେଠି ଏମିତି ଖେଳନା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚଭୂତର ବିଜ ଭରିଛି, କିଛି ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରେ, କିଛି ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ଭରିଥାଏ, କିଛି ଆଲୋକ ଓ ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ, ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟ ଜଗତ ରୂପରେ ତିଆରି ।
ଆମୋଦସୁଭଗା ଲୋଲଜଲଦାଵଲିପଲ୍ଲଵାଃ । ଲୀଲାପଦ୍ମାẖ କରେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵିଲୋଲାẖ କଲ୍ପପାଦପାଃ
ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମେଘମାଳା ଓ ଫୁଲିଥିବା ଡାଳିଗୁଡ଼ିକ ଝୁଲୁଛି, ଜଣେ ଝିଅର ହାତରେ ଖେଳୁଥିବା ପଦ୍ମ ଓ କମ୍ପିଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଅଛି।
ବାଲନିଶ୍ଶ୍ଵାସଚଲିତାẖ କନ୍ଦୁକାନି କୁଲାଚଲାଃ । ସନ୍ଧ୍ଯାମ୍ବୁଦାẖ କର୍ଣପୂରାଶ୍ ଚାମରାଶ୍ ଶରଦମ୍ବୁଦାଃ
ଶିଶୁମାନଙ୍କର ହଳକା ଶ୍ୱାସରେ ଗୋଲା ଖେଳୁଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଖେଳନା ହେବାକୁ ଯାଇଛି, ସଂଧ୍ୟାର ମେଘ ଅଳଙ୍କାର ହେଉଛି, ଚାମର ଓ ଶରଦ୍ ମେଘ ଦେଖାଯାଉଛି।
କଲ୍ପାନ୍ତକାଲଜଲଦାସ୍ ତାଲଵୃନ୍ତପଦଂ ଗତାଃ । ଭୂତଲଂ ଦ୍ଯୂତଫଲକଂ ଵିତାନଂ ତାରକାମ୍ବରମ୍
ଯୁଗାନ୍ତର ମେଘଗୁଡ଼ିକ ତାଳପତ୍ର ପଙ୍ଖା ହୋଇଯାଇଛି, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଖେଳର ତକ୍ତା, ଛତ୍ର ହେଉଛି ତାରାମୟ ଆକାଶ।
ଭୂତସାରପରାଵର୍ତେ ଦ୍ଯୂତେ ଽକ୍ଷାଶ୍ ଶଶିଭାନଵଃ । ଵ୍ଯୋମାଜିରେ ଜଗଦ୍ଗ୍ରାମପଣେ ଗୃହନିଵାସିନାମ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଖେଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଗୁଟି, ଖେଳସ୍ଥଳ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗ୍ରାମ ଓ ଘର ହେଉଛି ଖେଳର ଚକ।
ତଥୈଵାଯଂ ଜଗଦ୍ରୂପସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସନ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ଚିଚ୍ଚମତ୍କାରମାତ୍ରାତ୍ମା ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚିତ୍ତଚିତ୍ରଵତ୍
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତାର ଆକାର ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାତ୍ର ଅଟୁଟ ରୂପ। ଏହା ମନର ଚିତ୍ର ଭଳି, ମନର କଳ୍ପନା ଭିତରେ ମାତ୍ର ଅଛି।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତି ତଥା ସତ୍ଯଂ ଵିଲୀଯତେ । ଵିଲୀଯତେ ନ ସ୍ଫୁରତି ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାସ୍ତି ଚ
ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହା ଗଳିଯାଏ। ଏହା ଗଳିଯାଏ ଏବଂ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ସବୁ କିଛି ଅଛି ମଧ୍ୟ, ନାହିଁ ମଧ୍ୟ।
ଅସମୁତ୍ଥିତ ଏଵାଯଂ କୁତୋ ଽପୀଵ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତ୍ଵଂ ସଂସାରୋଦାରକୋଟରଃ
ଏହା କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠୁ ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି ଲାଗେ। ସୁନାରୁ କଙ୍ଗନ ଭଳି, ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଚିଚ୍ଚମତ୍କାର ଏଵାଯମ୍ ଅଚିତ୍କଚନସଙ୍କ୍ଷଯଃ । ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଏଵ ସ୍ଵାଯତ୍ତୋ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଏହା ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାତ୍ର, ଜଡ ଆବରଣର ଶେଷ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି କର।