ନାଣୁମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛାମି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଶ୍ରାନ୍ତମାନସଃ । ପ୍ରଭ୍ରମନ୍ ଭୋଗଭଙ୍ଗେଷୁ ମରୁଭୂମିଷ୍ଵ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ମୋର ମନ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକ ମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନି। ଆନନ୍ଦର ଅବସିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା, ମୁଁ ମରୁଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଆପାତମଧୁରାରମ୍ଭା ଭଙ୍ଗୁରା ଭଵହେତଵଃ । ଅଚିରେଣ ଵିକାରିଣ୍ଯୋ ଭୀଷଣା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ଭୋଗର ମୂଳ ଯେଉଁଠି, ଆରମ୍ଭରେ ମିଠା ଲାଗେ, ସେଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର କାରଣ। ସେମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ବଦଳିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମାନାଵମାନପରଯା ଦୁରହଙ୍କାରକାନ୍ତଯା । ନ ରମେ ଵାମଯା ତାତ ହତଵିଦ୍ଯାଧରଶ୍ରିଯା
ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ସେଇ ଅସ୍ଥିର ନାରୀ ଉପରେ ମନ ଲାଗାଉନି, ଯିଏ ଗର୍ବ ଓ ଅବମାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ଯାହାର ଆକର୍ଷଣ ମାନର ଅଭିମାନ ଓ ଯାହାର ଶ୍ରୀ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଦୃଷ୍ଟାଶ୍ ଚୈତ୍ରରଥୋଦ୍ଯାନଭୁଵẖ କୁସୁମକୋମଲାଃ । କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଦତ୍ତସମସ୍ତଵିଭଵଶ୍ରିଯଃ
ମୁଁ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ସେଇ ଫୁଲ ଭରା କୋମଳ ଭୂମି ଦେଖିଛି, ଏବଂ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକର ମହିମା ଦେଖିଛି।
ଵିହୃତଂ ମେରୁକୁଞ୍ଜେଷୁ ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରେଷୁ ଚ । ଵିମାନଵରମାଲାସୁ ଵାତସ୍କନ୍ଧସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନରେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ସହରରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାଶ ମହଳମାନଙ୍କ ଶାରିରେ ଏବଂ ପବନେ ଉଠିଥିବା ମଞ୍ଚମାନେ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରିଛି।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ସୁରସେନାସୁ କାନ୍ତାଭୁଜଲତାସୁ ଚ । ହାରିହାରଵିଲାସାସୁ ଲୋକପାଲପୁରୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଚମକୁଥିବା ମାଳା ଓ ଗହନାର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସହରରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛି।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ସାଧୁ ସର୍ଵମ୍ ଆଧିଵିଷୋଷ୍ମଣା । ଦଗ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଯତେ ତାତ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଧୁନା ମଯା
କିଛି ବି ଠିକ୍ କିମ୍ବା ଭଲ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖର ତାପରେ ପୁଡ଼ି ଛାର ହୋଇଯାଇଛି—ଏହି କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି, ପ୍ରିୟ।
ରୂପାଲୋକନଲୋଲେନ ଵନିତାନନଗୃଧ୍ନୁନା । ସାଵଭାସେନ ଦୋଷାଯ ଦୁẖଖଂ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚକ୍ଷୁଷା
ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁର ଅଶାନ୍ତ ଆକର୍ଷଣ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ମୁହଁ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଚମକରେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି।
ଇଦଂ ଗୁଣାଵହଂ ନେଦମ୍ ଇତି ମୁକ୍ତ୍ଵା ଵିକଲ୍ପନମ୍ । ରୂପମାତ୍ରାନୁସାରିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅପି ଧାଵତି
ମନେ ଭାବିବାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି—‘ଏଠାରେ ଗୁଣ ଅଛି, ଏଠାରେ ନାହିଁ’—କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତିକୁ ଅନୁସରି, ମନ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତାଵଦ୍ ଆଯାତି ଵିରତିଂ ନ ଶଠଂ ଯାଵଦ୍ ଆପଦମ୍ । ନାନୀତଵତ୍ ପରାଂ ଚେତḫ ପରାନର୍ଥେହିତୋନ୍ମୁଖମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାମରେ ଲାଗି ରହେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପ୍ରକୃତ ବିରକ୍ତିକୁ ପାଉନାହିଁ, ନାହିଁ ତ ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଚାହିବାରୁ ମୁହଁ ଫେରେ।
ଘ୍ରାଣମ୍ ଏତଦ୍ ଅନର୍ଥାଯ ଧାଵଚ୍ ଚୈଵାଭିତସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ନ ନିଵାରଯିତୁଂ ତାତ ଶକ୍ନୋମୀହ ହଯଂ ଯଥା
ଏହି ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସତ୍ୟରେ ଅନର୍ଥ ପାଇଁ, ଏହା ସବୁଠାରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ; ବାପା, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ରୋକିପାରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରି ରଖିପାରିବା ଯାଏ।
ଗନ୍ଧୋଦକପ୍ରଣାଲେନ ସୁଖଦୁẖଖାନୁପାତିନା । ଵୈରିଣେଵାତିଦୋଷେଷୁ ଘ୍ରାଣେନାସ୍ମି ନିଯୋଜିତଃ
ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପାଣିର ମାର୍ଗରେ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ମୋ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୋତେ ଶତ୍ରୁ ପରି ଅତି ଦୋଷ ଦିଗରେ ଟାଣିନେଉଛି।
ଚିରଂ ରସନଯା ଚାହମ୍ ଅନଯା ନଯହୀନଯା । ଗର୍ଧଗୋମାଯୁଗୁପ୍ତେଷୁ ଦୁẖଖାଦ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ ଆହତଃ
ବୁଦ୍ଧି ନଥିବା ଏହି ଜିଭା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବହୁଦିନ ଧରି ଗଧା ଓ ଗାଈଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଅସୁଚି ଜିନିଷ ଚାଖି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି।
ନିଷେଦ୍ଧୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୋମି ସ୍ପର୍ଶଲମ୍ପଟତାଂ ତ୍ଵଚଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଲସମିଦ୍ଧସ୍ଯ ତାପମ୍ ଅଂଶୁମତୋ ଯଥା
ମୁଁ ମୋ ଚର୍ମର ସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ରୋକିପାରୁନି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପକୁ ଟାଳିହେବା ଯାଏନା।
ଶୁଭଶବ୍ଦରସାର୍ଥିନ୍ଯୋ ମୁନେ ଶ୍ରଵଣଶକ୍ତଯଃ । ମାଂ ଯୋଜଯନ୍ତି ଵିଷମେ ତୃଣେଚ୍ଛା ହରିଣଂ ଯଥା
ହେ ମୁନି, ଶୁଭ୍ର ଶବ୍ଦ ଓ ରସ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତିମାନେ ମୋତେ ଅସୁବିଧାରେ ଫସାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଘାସ ପାଇଁ ହରିଣ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପ୍ରଣତାḫ ପ୍ରିଯକାରିଣ୍ଯḫ ପ୍ରହ୍ଵଭୃତ୍ଯସମୀରିତାଃ । ଵାଦ୍ଯଗେଯରଵୋନ୍ମିଶ୍ରାଶ୍ ଶୁଭଶବ୍ଦଶ୍ରିଯଶ୍ ଶ୍ରୁତାଃ
ପ୍ରିୟ ଦେଉଥିବା, ନମ୍ର ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଉଥିବା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ସ୍ୱରରେ ମିଶିଥିବା ମଧୁର ଶବ୍ଦମାନେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ନମି ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଶ୍ରିଯସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଦିଶଶ୍ ଚୈଵ ତଟ୍ଯଶ୍ ଚାମ୍ଭୋଧିଭୂଭୃତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟା ଵିଭ୍ରମହାରିଣ୍ଯḫ ପ୍ରକ୍ଵଣନ୍ମଣିଭୂଷଣାଃ
ଶ୍ରୀ, ସୁନ୍ଦରୀ, ଦିଗଗୁଡ଼ିକ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ର କୂଳ ଏମିତି ଅନେକ ଆକର୍ଷକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଚମକୁଛନ୍ତି ଓ ମଣିର ଗହନାର ଝଙ୍କାରରେ ମନକୁ ମୋହିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଚିରମ୍ ଆସ୍ଵାଦିତାସ୍ ସ୍ଵାଦୁ ଚମତ୍କାରମନୋରମାଃ । ପ୍ରହ୍ଵକାନ୍ତାଜନାନୀତାଷ୍ ଷଡ୍ରସା ଗୁଣଶାଲିନଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଛି—ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଆନ୍ତରିକ ଭାବରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଆଣାଯାଇଥିଲା, ଛଅ ରସ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୌଶେଯକାମିନୀହାରକୁସୁମାସ୍ତରଣାନିଲାଃ । ନିର୍ଵିଘ୍ନମ୍ ଅଭିତସ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ଭୃଶମ୍ ଆଭୋଗଭୂମିଷୁ
କମଳିଆ କପଡ଼ା, ହାର, ମାଳା ଓ ମୃଦୁ ପବନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୂମିରେ କେଉଁସି ବାଧା ବିନା ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଛି।
ଵଧୂମୁଖୌଷଧୀପୁଷ୍ପସମାଲମ୍ଭନଭୂମଯଃ । ଅନୁଭୂତା ମୁନେ ଗନ୍ଧା ମନ୍ଦାନିଲସମୀରିତାଃ
ବଧୂମାନେର ମୁହଁ, ଔଷଧି ଓ ଫୁଲରୁ ଉଠୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ ପବନରେ ବିକିରିତ ହୋଇ, ମୁନି, ଏହି ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି।
ଶ୍ରୁତଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଥା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଭୁକ୍ତଂ ଘ୍ରାତଂ ପୁନḫ ପୁନଃ । ତତ୍ରାପି ହି ନ ତୃପ୍ତାସ୍ ସ୍ମୋ ଧିଗ୍ ଅଜ୍ଞାନଵିଜୃମ୍ଭିତଂ
ଶୁଣିଲୁ, ଦେଖିଲୁ, ଛୁଇଁଲୁ, ଖାଇଲୁ, ଘ୍ରାଣ କଲୁ—ଏହି ସବୁ କାମ କିଛି କିଛି ଦିନ ହେଉଛି, ପୁଣି ପୁଣି କରିଲି। ତଥାପି ଏହାରେ କେବେ ମନ ତୃପ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାରକୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରସାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ସଂସାରେ ଵ୍ଯସ୍ତଵିଗ୍ରହେ । ସଂଶୁଷ୍କଵିରସେ ଭୂଯẖ କିଂ ଭଜାମି ଵଦାଶୁ ମେ
ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ ଅର୍ଥ କେବଳ ଏତିକି ଅଟୁଟା, ଛିଣ୍ଡା-ବିଛିଣ୍ଡା, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ରସହୀନ। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ମୁଁ ଚାହିଁବି? ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦୁର୍ଭୋଗପଟଲୀମ୍ ଇମାମ୍ । ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ନ ତୃପ୍ତିର୍ ଉପଜାଯତେ
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଅସୁଖଦ ଭୋଗର ଏକ ଗୁଛକୁ ଭୋଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବେ ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଆସେନି।
ସାମ୍ରାଜ୍ଯଂ ସୁଚିରଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଵଧୂଗଣମ୍ । ଭଙ୍କ୍ତ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅରିଗଣାନ୍ ଉଚ୍ଚୈẖ କିମ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ କରି, ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ କଣ ନୂତନ ଉପଲବ୍ଧି ହେଲା?
ଯେଷାଂ ଦିନାଶନଂ ନାସୀଦ୍ ଯୈର୍ ଭୁକ୍ତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ତେ ଽପି ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଚିରେଣୈଵ ସମଂ ଭସ୍ମତ୍ଵମ୍ ଆଗତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଇବା ବିନା ରହିପାରୁନଥିଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଏକାକାର ଭାବରେ ରାଖ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତେନ ଯେନ ନୋ ଭୂଯḫ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯତ୍ନମ୍ ଆତିଷ୍ଠେତ୍ କଷ୍ଟଯାପି ହି ଚେଷ୍ଟଯା
ଯେତେବେଳେ ଯାହା ମିଳିଛି, ତାହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ମିଳିବାକୁ ବାକି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯେନ କାନ୍ତାଶ୍ ଚିରଂ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗାସ୍ ତସ୍ଯେହ ଜନ୍ତୁଭିଃ । ଦୃଷ୍ଟୋ ନ କସ୍ଯଚିନ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ତରୁର୍ ଵ୍ଯୋମପ୍ଲଵଶ୍ ଚ ଵା
ଏଠାରେ ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନାରୀମାନେ ଓ ଭୋଗବିଲାସ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କେବେ ଗଛ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଭସୁଥିବା କିଛି ଦେଖାଯାଇନାହିଁ।
ଚିରମ୍ ଏତାସୁ ଦୂରାସୁ ଵିଷଯାରଣ୍ଯରାଜିଷୁ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ଧୂର୍ତବାଲୈର୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ବର୍ଷକାଳ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି, ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ଛୁଆମାନେ ଏକ ଶିଶୁକୁ ଠକେ।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ପରିଜ୍ଞାତା ମଯା ସ୍ଵଵିଷଯାରଯଃ । କଷ୍ଟା ଇନ୍ଦ୍ରିଯନାମାନୋ ଵଞ୍ଚଯନ୍ତି ନ ମାଂ ପୁନଃ
ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନି ପାରିଛି। ଏହି କଠିନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଆଉ ମୋତେ ଠକାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସଂସାରେ ଜଙ୍ଗଲେ ଶୂନ୍ଯେ ମୁଗ୍ଧଂ ନରମୃଗଂ ଶଠାଃ । ଆଶ୍ଵାସ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ନିଘ୍ନନ୍ତି ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯଲୁବ୍ଧକାଃ
ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଜଣା ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ଚତୁର ଶିକାରୀମାନେ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ମଣିଷକୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ଆଉ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ଧୋକା ଦେଇ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।