ସମାଜଗାମ ସମ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଅଷ୍ଟାପଦମଯୀଂ ପୁରୀମ୍ । ସ୍ଵାମ୍ ଉପୋଜ୍ଝ୍ଯ ଵିରକ୍ତାତ୍ମା ସଂସାରାରସତାଂ ଗତଃ
ସେ ନିଜ ସ୍ୱ ନଗର ଛାଡ଼ି, ବିରକ୍ତ ମନେ, ସଂସାରର ରସ ହରାଇ, ଅଷ୍ଟପଦ ରୂପୀ ପୁରୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ସ ମତ୍ସମୀପମ୍ ଆଗତ୍ଯ କୃତୋଦାରନମସ୍କୃତିଃ । ମତ୍ପୂଜିତୋ ଽଵସରତ ଉଵାଚେଦମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲି, ସେ ବସିଗଲେ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କଥା କହିଲେ।
ମୃଦୂନି ପରିତାପେନ ଦୃଷଦ୍ଦୃଢମଲାନି ଚ । ଛେଦେ ଭେଦେ ଚ ଦକ୍ଷାଣି ଶସ୍ତ୍ରାଙ୍ଗାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେପରିକି ଉପକରଣ, ସେମାନେ କାଟିବା ଓ ଭାଗ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ। ଆନନ୍ଦ ମିଳିଲେ ସେମାନେ ମୃଦୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ସେମାନେ କଠିନ ଓ ମଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଯାକୁଲାନି ମଲିନାନି ଵିପତ୍ପ୍ରଦାନି ଦୁẖଖୋର୍ମିମନ୍ତି ଗୁଣକାନନପାଵକତ୍ଵାତ୍ । ହାର୍ଦାନ୍ଧକାରଗହନାନି ତମୋମଯାନି ଜିତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସୁଖମ୍ ଏମି ହି କିଂ ମମାର୍ଥୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ଥିର, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆଣିଦେଇଥାଏ; ଗୁଣର ଜଙ୍ଗଲ ଆଗିଯାଇଥିବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା। ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ଭରିଛି, ଅଜ୍ଞାନରେ ଗଢ଼ା। ମୁଁ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ଜିତିଛି, ତେବେ ବାସ୍ତବରେ ବିଷୟବସ୍ତୁମାନେ ମୋତେ କେଉଁ ଖୁସି ଦେଇପାରିବେ?
ଯଦ୍ ଉଦାରମ୍ ଅନାଯାସଂ କ୍ଷଯାତିଶଯଵର୍ଜିତମ୍ । ପଦଂ ପାଵନମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତଂ ତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥା କଣ, ଯାହା ଉଦାର, ସହଜ, ନା ହ୍ରାସ ନା ବୃଦ୍ଧି ଥାଏ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ ସୁପ୍ତ ଆସଂ ଜଡାତ୍ମକଃ । ଇଦାନୀଂ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆତ୍ମନୋ ମୁନେ
ଏତେ ସମୟ ଯାଏଁ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲି, ଅଚେତନ ଭାବରେ। ଏବେ ଆତ୍ମାର କୃପାରେ, ମୁନି, ମୁଁ ସଚେତନ ହୋଇଛି।
ମନୋମହାମଯୋତ୍ତବ୍ଧଂ ଲୁବ୍ଧମ୍ ଅଜ୍ଞାନଵୃତ୍ତିଷୁ । ମାମ୍ ଉଦ୍ଧର ଦୁରନ୍ତେହଂ ମୋହାଦ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାତ୍
ମନର ଭାରି ମାୟାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥିବା, ଅଜ୍ଞାନର ଲୋଭରେ ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଶରୀରରୁ, ମୁଁ ଏହି ଶରୀର ଭାବରେ ଭ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଶ୍ରୀମତ୍ଯ୍ ଅପି ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଶାତନୋତ୍କା ଦୁରାଧଯଃ । ଗୁଣଵତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରପତ୍ତ୍ରେ ହି ତୁହିନାନୀଵ ପଙ୍କଜେ
ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହିମାମୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି; ଯେପରି ଗୁଣବତୀ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ମଧୁର ହିମପାତ ହେଉଛି।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ କେଵଲଂ ଜୀର୍ଣଜନ୍ତଵଃ । ନ ଧର୍ମାଯ ନ ମୋକ୍ଷାଯ ମଷକା ଇଵ ପଙ୍କଜେ
ପୁରୁଣା ଜୀବମାନେ କେବଳ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ପଦ୍ମରେ ଥିବା ମଶାମାନେ ପରି।
ଭାଵୈସ୍ ତୈର୍ ଏଵ ତୈର୍ ଏଵ ତୁଚ୍ଛଲାଭଵିଡମ୍ବନୈଃ । ଚିରେଣ ପରିଖିନ୍ନାସ୍ ସ୍ମୋ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ
ସେଇ ଏକେ ଭାବ, ଏକେ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ଓ ଠକାରେ, ଆମେ ବହୁଦିନ ଥକିଯାଇଛୁ, ପୁନିପୁନି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ।
ନାଣୁମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛାମି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଶ୍ରାନ୍ତମାନସଃ । ପ୍ରଭ୍ରମନ୍ ଭୋଗଭଙ୍ଗେଷୁ ମରୁଭୂମିଷ୍ଵ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ମୋର ମନ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକ ମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନି। ଆନନ୍ଦର ଅବସିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା, ମୁଁ ମରୁଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଆପାତମଧୁରାରମ୍ଭା ଭଙ୍ଗୁରା ଭଵହେତଵଃ । ଅଚିରେଣ ଵିକାରିଣ୍ଯୋ ଭୀଷଣା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ଭୋଗର ମୂଳ ଯେଉଁଠି, ଆରମ୍ଭରେ ମିଠା ଲାଗେ, ସେଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର କାରଣ। ସେମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ବଦଳିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମାନାଵମାନପରଯା ଦୁରହଙ୍କାରକାନ୍ତଯା । ନ ରମେ ଵାମଯା ତାତ ହତଵିଦ୍ଯାଧରଶ୍ରିଯା
ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ସେଇ ଅସ୍ଥିର ନାରୀ ଉପରେ ମନ ଲାଗାଉନି, ଯିଏ ଗର୍ବ ଓ ଅବମାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ଯାହାର ଆକର୍ଷଣ ମାନର ଅଭିମାନ ଓ ଯାହାର ଶ୍ରୀ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଦୃଷ୍ଟାଶ୍ ଚୈତ୍ରରଥୋଦ୍ଯାନଭୁଵẖ କୁସୁମକୋମଲାଃ । କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଦତ୍ତସମସ୍ତଵିଭଵଶ୍ରିଯଃ
ମୁଁ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ସେଇ ଫୁଲ ଭରା କୋମଳ ଭୂମି ଦେଖିଛି, ଏବଂ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକର ମହିମା ଦେଖିଛି।
ଵିହୃତଂ ମେରୁକୁଞ୍ଜେଷୁ ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରେଷୁ ଚ । ଵିମାନଵରମାଲାସୁ ଵାତସ୍କନ୍ଧସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନରେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ସହରରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାଶ ମହଳମାନଙ୍କ ଶାରିରେ ଏବଂ ପବନେ ଉଠିଥିବା ମଞ୍ଚମାନେ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରିଛି।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ସୁରସେନାସୁ କାନ୍ତାଭୁଜଲତାସୁ ଚ । ହାରିହାରଵିଲାସାସୁ ଲୋକପାଲପୁରୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଚମକୁଥିବା ମାଳା ଓ ଗହନାର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସହରରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛି।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ସାଧୁ ସର୍ଵମ୍ ଆଧିଵିଷୋଷ୍ମଣା । ଦଗ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଯତେ ତାତ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଧୁନା ମଯା
କିଛି ବି ଠିକ୍ କିମ୍ବା ଭଲ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖର ତାପରେ ପୁଡ଼ି ଛାର ହୋଇଯାଇଛି—ଏହି କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି, ପ୍ରିୟ।
ରୂପାଲୋକନଲୋଲେନ ଵନିତାନନଗୃଧ୍ନୁନା । ସାଵଭାସେନ ଦୋଷାଯ ଦୁẖଖଂ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚକ୍ଷୁଷା
ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁର ଅଶାନ୍ତ ଆକର୍ଷଣ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ମୁହଁ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଚମକରେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି।
ଇଦଂ ଗୁଣାଵହଂ ନେଦମ୍ ଇତି ମୁକ୍ତ୍ଵା ଵିକଲ୍ପନମ୍ । ରୂପମାତ୍ରାନୁସାରିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅପି ଧାଵତି
ମନେ ଭାବିବାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି—‘ଏଠାରେ ଗୁଣ ଅଛି, ଏଠାରେ ନାହିଁ’—କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତିକୁ ଅନୁସରି, ମନ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତାଵଦ୍ ଆଯାତି ଵିରତିଂ ନ ଶଠଂ ଯାଵଦ୍ ଆପଦମ୍ । ନାନୀତଵତ୍ ପରାଂ ଚେତḫ ପରାନର୍ଥେହିତୋନ୍ମୁଖମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାମରେ ଲାଗି ରହେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପ୍ରକୃତ ବିରକ୍ତିକୁ ପାଉନାହିଁ, ନାହିଁ ତ ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଚାହିବାରୁ ମୁହଁ ଫେରେ।
ଘ୍ରାଣମ୍ ଏତଦ୍ ଅନର୍ଥାଯ ଧାଵଚ୍ ଚୈଵାଭିତସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ନ ନିଵାରଯିତୁଂ ତାତ ଶକ୍ନୋମୀହ ହଯଂ ଯଥା
ଏହି ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସତ୍ୟରେ ଅନର୍ଥ ପାଇଁ, ଏହା ସବୁଠାରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ; ବାପା, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ରୋକିପାରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରି ରଖିପାରିବା ଯାଏ।
ଗନ୍ଧୋଦକପ୍ରଣାଲେନ ସୁଖଦୁẖଖାନୁପାତିନା । ଵୈରିଣେଵାତିଦୋଷେଷୁ ଘ୍ରାଣେନାସ୍ମି ନିଯୋଜିତଃ
ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପାଣିର ମାର୍ଗରେ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ମୋ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୋତେ ଶତ୍ରୁ ପରି ଅତି ଦୋଷ ଦିଗରେ ଟାଣିନେଉଛି।
ଚିରଂ ରସନଯା ଚାହମ୍ ଅନଯା ନଯହୀନଯା । ଗର୍ଧଗୋମାଯୁଗୁପ୍ତେଷୁ ଦୁẖଖାଦ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ ଆହତଃ
ବୁଦ୍ଧି ନଥିବା ଏହି ଜିଭା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବହୁଦିନ ଧରି ଗଧା ଓ ଗାଈଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଅସୁଚି ଜିନିଷ ଚାଖି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି।
ନିଷେଦ୍ଧୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୋମି ସ୍ପର୍ଶଲମ୍ପଟତାଂ ତ୍ଵଚଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଲସମିଦ୍ଧସ୍ଯ ତାପମ୍ ଅଂଶୁମତୋ ଯଥା
ମୁଁ ମୋ ଚର୍ମର ସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ରୋକିପାରୁନି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପକୁ ଟାଳିହେବା ଯାଏନା।
ଶୁଭଶବ୍ଦରସାର୍ଥିନ୍ଯୋ ମୁନେ ଶ୍ରଵଣଶକ୍ତଯଃ । ମାଂ ଯୋଜଯନ୍ତି ଵିଷମେ ତୃଣେଚ୍ଛା ହରିଣଂ ଯଥା
ହେ ମୁନି, ଶୁଭ୍ର ଶବ୍ଦ ଓ ରସ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତିମାନେ ମୋତେ ଅସୁବିଧାରେ ଫସାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଘାସ ପାଇଁ ହରିଣ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପ୍ରଣତାḫ ପ୍ରିଯକାରିଣ୍ଯḫ ପ୍ରହ୍ଵଭୃତ୍ଯସମୀରିତାଃ । ଵାଦ୍ଯଗେଯରଵୋନ୍ମିଶ୍ରାଶ୍ ଶୁଭଶବ୍ଦଶ୍ରିଯଶ୍ ଶ୍ରୁତାଃ
ପ୍ରିୟ ଦେଉଥିବା, ନମ୍ର ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଉଥିବା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ସ୍ୱରରେ ମିଶିଥିବା ମଧୁର ଶବ୍ଦମାନେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ନମି ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଶ୍ରିଯସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଦିଶଶ୍ ଚୈଵ ତଟ୍ଯଶ୍ ଚାମ୍ଭୋଧିଭୂଭୃତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟା ଵିଭ୍ରମହାରିଣ୍ଯḫ ପ୍ରକ୍ଵଣନ୍ମଣିଭୂଷଣାଃ
ଶ୍ରୀ, ସୁନ୍ଦରୀ, ଦିଗଗୁଡ଼ିକ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ର କୂଳ ଏମିତି ଅନେକ ଆକର୍ଷକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଚମକୁଛନ୍ତି ଓ ମଣିର ଗହନାର ଝଙ୍କାରରେ ମନକୁ ମୋହିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଚିରମ୍ ଆସ୍ଵାଦିତାସ୍ ସ୍ଵାଦୁ ଚମତ୍କାରମନୋରମାଃ । ପ୍ରହ୍ଵକାନ୍ତାଜନାନୀତାଷ୍ ଷଡ୍ରସା ଗୁଣଶାଲିନଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଛି—ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଆନ୍ତରିକ ଭାବରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଆଣାଯାଇଥିଲା, ଛଅ ରସ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୌଶେଯକାମିନୀହାରକୁସୁମାସ୍ତରଣାନିଲାଃ । ନିର୍ଵିଘ୍ନମ୍ ଅଭିତସ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ଭୃଶମ୍ ଆଭୋଗଭୂମିଷୁ
କମଳିଆ କପଡ଼ା, ହାର, ମାଳା ଓ ମୃଦୁ ପବନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୂମିରେ କେଉଁସି ବାଧା ବିନା ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଛି।
ଵଧୂମୁଖୌଷଧୀପୁଷ୍ପସମାଲମ୍ଭନଭୂମଯଃ । ଅନୁଭୂତା ମୁନେ ଗନ୍ଧା ମନ୍ଦାନିଲସମୀରିତାଃ
ବଧୂମାନେର ମୁହଁ, ଔଷଧି ଓ ଫୁଲରୁ ଉଠୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ ପବନରେ ବିକିରିତ ହୋଇ, ମୁନି, ଏହି ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି।