ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଅଵଜିତ୍ଯାଦାଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସଚେତସାମ୍ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵିଵେକେ ଯସ୍ ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯାଶୁ ସିଧ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣେ ଆରମ୍ଭରୁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜୟ କରି, ବିବେକରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାମକୁ ଶୀଘ୍ର ସଫଳ କରିପାରନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରଂ ଯେନାନ୍ତର୍ ନ ଜିତଂ ଦଗ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା । ତସ୍ଯୋତ୍ତମପଦପ୍ରାପ୍ତିସ୍ ସିକତାତୈଲଦୁର୍ଲଭା
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମରେ ଭସିଯାଇଛି ଏବଂ ଭିତରର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଯେ, ବାଲିରୁ ତେଲ ମିଳିବା ପରି।
ଶୁଦ୍ଧେ ଽଲ୍ପୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉପଦେଶୋ ହି ନିର୍ମଲାଦର୍ଶତୈଲଵତ୍ । ଲଗତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତାନଚିତ୍ତେ ତୁ ନାଦର୍ଶ ଇଵ ମୌକ୍ତିକମ୍
ଯେଉଁମନ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ତେଲ ପଡିବା ପରି ଲାଗିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଏହା ଟିକିନଥାଏ, ଯେପରି ଆଇନା ଉପରେ ମୁକ୍ତା ରହିପାରେନି।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମ୍ ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ମମ ପୂର୍ଵଂ ଭୁସୁଣ୍ଡେନ କଥିତଂ ମେରୁମୂର୍ଧନି
ଏଠି ଏହି ପୁରାତନ କଥା କୁହାଯାଏ, ଯାହାକି ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଭୁସୁଣ୍ଡ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
ପୁରା ଭୁସୁଣ୍ଡẖ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପୃଷ୍ଟ ଆସୀତ୍ କଥାନ୍ତରେ । ମଯା କଦାଚିଦ୍ ଏକାନ୍ତେ ମେରୋଶ୍ ଶିଖରକୋଟରେ
ଏକଥର ମୁଁ ଏକାନ୍ତରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଗୁହାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି।
ମୁଗ୍ଧବୁଦ୍ଧିମ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞଂ କଞ୍ଚିତ୍ ତ୍ଵଂ ଚିରଜୀଵିତମ୍ । ସ୍ମରସୀତି ମଯା ପୃଷ୍ଟେନୋକ୍ତଂ ତେନେଦମ୍ ଅଙ୍ଗ ମେ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: 'ତୁମେ କୌଣସି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିବା, ଭ୍ରମିତ ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣିଥିବା କାହାକୁ ମନେ ପକାଅଛ?' ତେଣୁ ସେ ମୋତେ ଏଭଳି କହିଲେ, ଓ ପ୍ରିୟ।
ଆସୀଦ୍ ଵିଦ୍ଯାଧରḫ ପୂର୍ଵମ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞସ୍ ସୁଖୋଚିତଃ । ଲୋକାଲୋକୋତ୍ତରେ ଶୃଙ୍ଗେ ଶୁଷ୍କ ଆର୍ଯୋ ଽଵିଚାରଵାନ୍
ପୂର୍ବେ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାଧର ଥିଲେ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣିଥିଲେ, ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଶୁଷ୍କ ଚିତ୍ତ, ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, ଭେଦବୁଦ୍ଧି ନଥିଲା, ସେ ଲୋକ ଓ ଅତିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟର ଶିଖରରେ ବସିଥିଲେ।
ତପସା ବହୁରୂପେଣ ଯମେନ ନିଯମେନ ଚ । ଅକ୍ଷୀଣାଯୁର୍ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ୍ ସ ପୁରା କଲ୍ପଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତପସ୍ୟା, ସଂଯମ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଅକ୍ଷୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ସହିତ ଚାରିଟି ମହାକଳ୍ପ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।
ତତଶ୍ ଚତୁର୍ଥେ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵିଵେକସ୍ ତସ୍ଯ ତୂଦଭୂତ୍ । ଵିଡୂରସ୍ଯେଵ ଵୈଡୂର୍ଯମ୍ ଔଚିତ୍ଯାଜ୍ ଜଲଦୋଦଯାତ୍
ଚତୁର୍ଥ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲା; ଏହା ଏମିତି, ଯେମିତି ଜଳ ବର୍ଷିଲେ ବୈଡୂର୍ୟ ମଣି ନିଜ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଏ।
ପୁନର୍ମୃତିḫ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଜରା ଚେତି ଵିଚାରଯନ୍ । ଲଜ୍ଜେ ଽହଂ ତତ୍ କିମ୍ ଏକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥିରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵମୃଶ୍ଯ ସଃ
ପୁନି ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ, ପୁନି ପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଭାବିଲେ—‘କାହିଁକି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ?’—ଏହି ଭାବରେ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
ସମାଜଗାମ ସମ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଅଷ୍ଟାପଦମଯୀଂ ପୁରୀମ୍ । ସ୍ଵାମ୍ ଉପୋଜ୍ଝ୍ଯ ଵିରକ୍ତାତ୍ମା ସଂସାରାରସତାଂ ଗତଃ
ସେ ନିଜ ସ୍ୱ ନଗର ଛାଡ଼ି, ବିରକ୍ତ ମନେ, ସଂସାରର ରସ ହରାଇ, ଅଷ୍ଟପଦ ରୂପୀ ପୁରୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ସ ମତ୍ସମୀପମ୍ ଆଗତ୍ଯ କୃତୋଦାରନମସ୍କୃତିଃ । ମତ୍ପୂଜିତୋ ଽଵସରତ ଉଵାଚେଦମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲି, ସେ ବସିଗଲେ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କଥା କହିଲେ।
ମୃଦୂନି ପରିତାପେନ ଦୃଷଦ୍ଦୃଢମଲାନି ଚ । ଛେଦେ ଭେଦେ ଚ ଦକ୍ଷାଣି ଶସ୍ତ୍ରାଙ୍ଗାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେପରିକି ଉପକରଣ, ସେମାନେ କାଟିବା ଓ ଭାଗ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ। ଆନନ୍ଦ ମିଳିଲେ ସେମାନେ ମୃଦୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ସେମାନେ କଠିନ ଓ ମଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଯାକୁଲାନି ମଲିନାନି ଵିପତ୍ପ୍ରଦାନି ଦୁẖଖୋର୍ମିମନ୍ତି ଗୁଣକାନନପାଵକତ୍ଵାତ୍ । ହାର୍ଦାନ୍ଧକାରଗହନାନି ତମୋମଯାନି ଜିତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସୁଖମ୍ ଏମି ହି କିଂ ମମାର୍ଥୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ଥିର, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆଣିଦେଇଥାଏ; ଗୁଣର ଜଙ୍ଗଲ ଆଗିଯାଇଥିବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା। ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ଭରିଛି, ଅଜ୍ଞାନରେ ଗଢ଼ା। ମୁଁ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ଜିତିଛି, ତେବେ ବାସ୍ତବରେ ବିଷୟବସ୍ତୁମାନେ ମୋତେ କେଉଁ ଖୁସି ଦେଇପାରିବେ?
ଯଦ୍ ଉଦାରମ୍ ଅନାଯାସଂ କ୍ଷଯାତିଶଯଵର୍ଜିତମ୍ । ପଦଂ ପାଵନମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତଂ ତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥା କଣ, ଯାହା ଉଦାର, ସହଜ, ନା ହ୍ରାସ ନା ବୃଦ୍ଧି ଥାଏ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ ସୁପ୍ତ ଆସଂ ଜଡାତ୍ମକଃ । ଇଦାନୀଂ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆତ୍ମନୋ ମୁନେ
ଏତେ ସମୟ ଯାଏଁ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲି, ଅଚେତନ ଭାବରେ। ଏବେ ଆତ୍ମାର କୃପାରେ, ମୁନି, ମୁଁ ସଚେତନ ହୋଇଛି।
ମନୋମହାମଯୋତ୍ତବ୍ଧଂ ଲୁବ୍ଧମ୍ ଅଜ୍ଞାନଵୃତ୍ତିଷୁ । ମାମ୍ ଉଦ୍ଧର ଦୁରନ୍ତେହଂ ମୋହାଦ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାତ୍
ମନର ଭାରି ମାୟାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥିବା, ଅଜ୍ଞାନର ଲୋଭରେ ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଶରୀରରୁ, ମୁଁ ଏହି ଶରୀର ଭାବରେ ଭ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଶ୍ରୀମତ୍ଯ୍ ଅପି ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଶାତନୋତ୍କା ଦୁରାଧଯଃ । ଗୁଣଵତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରପତ୍ତ୍ରେ ହି ତୁହିନାନୀଵ ପଙ୍କଜେ
ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହିମାମୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି; ଯେପରି ଗୁଣବତୀ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ମଧୁର ହିମପାତ ହେଉଛି।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ କେଵଲଂ ଜୀର୍ଣଜନ୍ତଵଃ । ନ ଧର୍ମାଯ ନ ମୋକ୍ଷାଯ ମଷକା ଇଵ ପଙ୍କଜେ
ପୁରୁଣା ଜୀବମାନେ କେବଳ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ପଦ୍ମରେ ଥିବା ମଶାମାନେ ପରି।
ଭାଵୈସ୍ ତୈର୍ ଏଵ ତୈର୍ ଏଵ ତୁଚ୍ଛଲାଭଵିଡମ୍ବନୈଃ । ଚିରେଣ ପରିଖିନ୍ନାସ୍ ସ୍ମୋ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ
ସେଇ ଏକେ ଭାବ, ଏକେ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ଓ ଠକାରେ, ଆମେ ବହୁଦିନ ଥକିଯାଇଛୁ, ପୁନିପୁନି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ।
ନାଣୁମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛାମି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଶ୍ରାନ୍ତମାନସଃ । ପ୍ରଭ୍ରମନ୍ ଭୋଗଭଙ୍ଗେଷୁ ମରୁଭୂମିଷ୍ଵ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ମୋର ମନ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକ ମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନି। ଆନନ୍ଦର ଅବସିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା, ମୁଁ ମରୁଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଆପାତମଧୁରାରମ୍ଭା ଭଙ୍ଗୁରା ଭଵହେତଵଃ । ଅଚିରେଣ ଵିକାରିଣ୍ଯୋ ଭୀଷଣା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ଭୋଗର ମୂଳ ଯେଉଁଠି, ଆରମ୍ଭରେ ମିଠା ଲାଗେ, ସେଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର କାରଣ। ସେମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ବଦଳିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମାନାଵମାନପରଯା ଦୁରହଙ୍କାରକାନ୍ତଯା । ନ ରମେ ଵାମଯା ତାତ ହତଵିଦ୍ଯାଧରଶ୍ରିଯା
ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ସେଇ ଅସ୍ଥିର ନାରୀ ଉପରେ ମନ ଲାଗାଉନି, ଯିଏ ଗର୍ବ ଓ ଅବମାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ଯାହାର ଆକର୍ଷଣ ମାନର ଅଭିମାନ ଓ ଯାହାର ଶ୍ରୀ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଦୃଷ୍ଟାଶ୍ ଚୈତ୍ରରଥୋଦ୍ଯାନଭୁଵẖ କୁସୁମକୋମଲାଃ । କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଦତ୍ତସମସ୍ତଵିଭଵଶ୍ରିଯଃ
ମୁଁ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ସେଇ ଫୁଲ ଭରା କୋମଳ ଭୂମି ଦେଖିଛି, ଏବଂ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକର ମହିମା ଦେଖିଛି।
ଵିହୃତଂ ମେରୁକୁଞ୍ଜେଷୁ ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରେଷୁ ଚ । ଵିମାନଵରମାଲାସୁ ଵାତସ୍କନ୍ଧସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନରେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ସହରରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାଶ ମହଳମାନଙ୍କ ଶାରିରେ ଏବଂ ପବନେ ଉଠିଥିବା ମଞ୍ଚମାନେ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରିଛି।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ସୁରସେନାସୁ କାନ୍ତାଭୁଜଲତାସୁ ଚ । ହାରିହାରଵିଲାସାସୁ ଲୋକପାଲପୁରୀଷୁ ଚ
ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଚମକୁଥିବା ମାଳା ଓ ଗହନାର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସହରରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛି।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ସାଧୁ ସର୍ଵମ୍ ଆଧିଵିଷୋଷ୍ମଣା । ଦଗ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଯତେ ତାତ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଧୁନା ମଯା
କିଛି ବି ଠିକ୍ କିମ୍ବା ଭଲ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖର ତାପରେ ପୁଡ଼ି ଛାର ହୋଇଯାଇଛି—ଏହି କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି, ପ୍ରିୟ।
ରୂପାଲୋକନଲୋଲେନ ଵନିତାନନଗୃଧ୍ନୁନା । ସାଵଭାସେନ ଦୋଷାଯ ଦୁẖଖଂ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚକ୍ଷୁଷା
ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁର ଅଶାନ୍ତ ଆକର୍ଷଣ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ମୁହଁ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଚମକରେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି।
ଇଦଂ ଗୁଣାଵହଂ ନେଦମ୍ ଇତି ମୁକ୍ତ୍ଵା ଵିକଲ୍ପନମ୍ । ରୂପମାତ୍ରାନୁସାରିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅପି ଧାଵତି
ମନେ ଭାବିବାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି—‘ଏଠାରେ ଗୁଣ ଅଛି, ଏଠାରେ ନାହିଁ’—କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତିକୁ ଅନୁସରି, ମନ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତାଵଦ୍ ଆଯାତି ଵିରତିଂ ନ ଶଠଂ ଯାଵଦ୍ ଆପଦମ୍ । ନାନୀତଵତ୍ ପରାଂ ଚେତḫ ପରାନର୍ଥେହିତୋନ୍ମୁଖମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାମରେ ଲାଗି ରହେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପ୍ରକୃତ ବିରକ୍ତିକୁ ପାଉନାହିଁ, ନାହିଁ ତ ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଚାହିବାରୁ ମୁହଁ ଫେରେ।