ଯଚ୍ ଚେତ୍ଯତେ ତୁ ତେନାଶୁ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଭୂଯତେ । ସତ୍ଯାକାରମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଭଵତ୍ଵ୍ ଆହିତଵିଭ୍ରମମ୍
ଯାହାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଥିରେ ସହଜରେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ତାହା ହୋଇଯାଏ; ସେଥି ଯଥାସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ଭ୍ରମରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ହେଇ ରହେ।
ନ ଚେତ୍ଯତେ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଅଲଂ ଭ୍ରମାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଭ୍ରମସ୍ ସତ୍ଯୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯୋ ଵା କିଂ ଵିଚାରଣଯାନଯା
ଯଦି ଜାଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଭ୍ରମର ଦେଖାଶୁଣା ଶେଷ; ମଣିଷ ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଏହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବାର କଣ ଦରକାର?
ଏତଚ୍ ଚେତନମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଵିକସତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵଭ୍ରମୈଃ । ଵାସନେଚ୍ଛାମନẖକର୍ମସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ଯଭିଧାତ୍ମଭିଃ
ଏହି ଚେତନା ମାନେ ମନ ଭିତରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ, ଆଗ୍ରହ, ଇଚ୍ଛା, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭାବନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଆପଣକୁ ବିକାଶ କରେ ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯାପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଦେହିନୋ ଦେହଗେହକେ । ଆଦେହଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଯାଗସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଜୀଵତାଂ ତସ୍ଯ ସନ୍ତ୍ଯାଗẖ କଥଂ ନାମୋପପଦ୍ଯତେ
ଜାଗୃତ କିମ୍ବା ଅଜାଗୃତ ଯେ କୌଣସି ଜୀବ ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ ଦେହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ଅଟୁଟ ରହେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାଗ୍ୟ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବିରାଗ୍ୟ କିପରି ହେବ?
କେଵଲଂ କର୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଭାଵନେ ସତି । କର୍ମ କର୍ମତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜମ୍
ଯେତେବେଳେ 'କାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ଭାବନା ମନରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜେ ଅଜନ୍ମା ହୋଇଯାଏ ।
ଅସମ୍ଭଵତି ସନ୍ତ୍ଯାଗେ କର୍ମଣୋ ଯẖ କରୋତି ହି । ଇଦଂକର୍ତଵ୍ଯତାତ୍ଯାଗଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ତତ୍ କୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ବିରାଗ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଯେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, 'ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ହେବ' ବୋଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ କୌଣସି କାମ କରିନଥାଏ ।
ବୋଧାଦ୍ ଇଦନ୍ତାସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଵିଲଯନଂ ତୁ ଯତ୍ । ଜଗତସ୍ ତଂ ଵିଦୁସ୍ ତ୍ଯାଗମ୍ ଅସଙ୍ଗଂ ମୋକ୍ଷମ୍ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା 'ଏହି' ବୋଧର ସ୍ୱୟଂ ବିଲୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ବିରାଗ, ଅସଙ୍ଗତା ଏବଂ ସତ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଵେଦନଂ ସତି ସଂଵେଦ୍ଯେ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ଵେଦ୍ଯଦୃକ୍ । ନୋତ୍ପନ୍ନା ଵିଦ୍ଯତେ ନୈଵ ତସ୍ମାତ୍ କିଂ କ୍ଵେଵ ଵେଦନମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ଜିନିଷ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ କେଉଁସି ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ରହି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ କେଉଁଠି କ'ଣ ଅନୁଭୂତି?
ଵେଦ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପଂ ଯଦ୍ ଵେଦନସ୍ଯ ଵୈ । ନ ଵେଦନଂ ତନ୍ ନୋ କର୍ମ ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ କଥ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତି କରିବାର ଝୁକି ଛାଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁଭୂତିର ଆକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚେତନଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ କର୍ମ ସଂସୃତ୍ଯା ପ୍ରଵିକାସିତମ୍ । ଅଚେତନଂ ଵିଦୁର୍ ମୋକ୍ଷଂ ଜ୍ଞଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵୋପଦେଶଧୀଃ
ଚେତନାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସଂସାରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଅଚେତନତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହେ।
ତ୍ଯାଗୋ ହି କର୍ମଣାଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଆଦେହଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ । ଯୈସ୍ ତୁ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ କର୍ମ ତନ୍ମୂଲଂ ତୈର୍ ନ ମୁଚ୍ଯତେ
କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଦେହର ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; କାହାମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ମୂଳକାରଣକୁ ଛାଡିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ମୂଲଂ ସ୍ଵକର୍ମଣସ୍ ସଂଵିନ୍ ମନସୋ ଵାସନାତ୍ମନଃ । ସା ଚାଦେହଂ ସମୁଚ୍ଛେତ୍ତୁମ୍ ଋତେ ବୋଧାନ୍ ନ ଶକ୍ଯତେ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହା ମନର ଆଦତର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଅଂଶ; ଏହି ଚେତନାକୁ ଜ୍ଞାନ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ।
ରାମ କେଵଲମ୍ ଏଷାନ୍ତẖ କର୍ମମୂଲକଲା ପରା । ସୂକ୍ଷ୍ମା ସଂଵିଦ୍ ଅସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯତ୍ନେନ ନିକୃନ୍ତ୍ଯତେ
ରାମ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୂଳିତ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାକୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଏ।
ଯେନ ସଂଵିଦ୍ ଅସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯତ୍ନେନ ନିଵାର୍ଯତେ । ତେନ ସଂସୃତିଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମୂଲକାଷୋ ଵିତନ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଚେତନାକୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ, ସେଇ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସଂସାରର ଗଛର ମୂଳ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ।
ଅଚେତନାକାଶମ୍ ଅଜଂ ଯଦ୍ ଏକଂ ତତ୍ରୈଵମ୍ ଅସ୍ତି ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଅର୍ଥହୀନମ୍ । ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ଯତ ଏତଦ୍ ଏଵଂ ନିରାମଯଂ ଚେତନସାରମ୍ ଆହୁଃ
ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମହୀନ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ଜଡ଼ ଆକାଶ ରହିଛି, ସେଠି ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ଅଛି। ଏହି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଚେତନାର ମୂଳ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଵେଦନଂ ଵେଦନସ୍ଯ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର କ୍ରିଯତେ କଥମ୍ । ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ
ହେ ମହାମୁନି, ଅନୁଭୂତି ରୁ ଅନୁଭୂତିର ଅଭାବ କିପରି ହେବ? ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠି ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ । ଯଦା ତଦୈଵ ସୁକରଂ ଵେଦନାଵେଦନଂ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠି ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ହେବା ନାହିଁ। ଏହି କଥା ବୁଝିଲେ, ଅନୁଭୂତି ଓ ତାହାର ଅଭାବକୁ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବ।
ଏତୌ ଵେଦନଶବ୍ଦାର୍ଥୌ ରଜ୍ଜୁସର୍ପଭ୍ରମୋପମୌ । ଅସତ୍ଯାଵ୍ ଉଦିତୌ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ଭସସ୍ ସମୌ
ଅନୁଭୂତି ଓ ତାହାର ଅଭାବ — ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ରଜୁରେ ସାପ ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି। ଏହି ଦୁଇଟି ଅସତ୍ୟ, ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ଭଳି ଅସଲିକ।
ଅବୋଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନଯୋଶ୍ ଶ୍ରେଯାନ୍ ବୋଧୋ ଦୁẖଖାଯ ଚୈତଯୋଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମାସଦ୍ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ରାଘଵ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ଭଲ; ଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ତେଣୁ, ରାଘବ, ସତ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ଜାଣ, ଅସତ୍ୟକୁ କେବେ ଜାଣିବା ନୁହେଁ।
ଜନ୍ତୋର୍ ଵେଦନଶବ୍ଦାର୍ଥବୋଧୋ ଦୁẖଖକରḫ ପରଃ । ନ୍ଯକ୍କୃତ୍ଯ ଜ୍ଞପ୍ତିଶବ୍ଦାର୍ଥବୋଧଂ ତିଷ୍ଠ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଜୀବର ପାଇଁ 'ବେଦନା' ପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ, 'ଜ୍ଞାନ' ପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ରୁହ।
ସର୍ଵାଵବୋଧାଵସରେ ଜ୍ଞପ୍ତିଶବ୍ଦାର୍ଥଯୋର୍ ଇହ । ନିର୍ଵାଣୋଦଯ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପରମ୍ ଓଁ ଇତି ଶାମ୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ, 'ଜ୍ଞାନ' ପରି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ବେଳେ, ନିର୍ବାଣର ଉଦୟକୁ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା 'ଓଁ' ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ଶୁଭାଶୁଭାତ୍ମ କର୍ମ ସ୍ଵଂ ନାଶନୀଯଂ ଵିଵେକିନା । ତନ୍ ନାସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅଵବୋଧେନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନେନ ସିଧ୍ଯତି
ବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜର ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦରକାର; 'ଏଗୁଡିକ ନାହିଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଏହା ସମ୍ଭବ।
କର୍ମମୂଲନିକାଷେଣ ସଂସାରḫ ପରିଶାମ୍ଯତି । ସୁଵିଚାରିତମ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଟଂ ଯାଵତ୍ କର୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କର୍ମର ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସଂସାରର ଶେଷ ହୁଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଖୋଜାଯାଏ ଏବଂ ବୁଝାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଥାଏ।
ଚିଦ୍ରୂପୋ ବିଲ୍ଵମଜ୍ଜୋ ଽନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ରାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଯଦ୍ ଆତ୍ମନି । କରୋତି ତଦ୍ ଯଥା ବିଲ୍ଵାନ୍ ନ ସ୍ଵଲ୍ପମ୍ ଅପି ଭିଦ୍ଯତେ
ଯେପରି ବେଲ ଫଳର ଭିତରେ ଥିବା ଗୁଦା ଚେତନାର ରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଭିତରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ବେଲ ଫଳ କିଛିମାତ୍ରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମଘନସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଅନାନୈଵାଵଭାସତେ । ନାନେଵ ନନୁ ତସ୍ମାତ୍ ତନ୍ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭିଦ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଦେଖାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥରେ କିଛିମାତ୍ରେ ଭାଗ ହୁଏ ନାହିଁ।
ନ ଯଥା ସନ୍ନିଵେଶୋ ଽନ୍ତସ୍ ସନ୍ନିଵେଶଵତḫ ପୃଥକ୍ । ତଥା ନଞର୍ଥାଦି ପୃଥଙ୍ ନ ପରସ୍ମାନ୍ ମନାଗ୍ ଅପି
ଯେପରି ଭିତରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତାହାର ଅଂଶରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ନାସ୍ତି ବା ଅନ୍ୟ ଧାରଣାମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରୁ କିଛିମାତ୍ରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଏଵାନ୍ତସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵତ୍ଵମ୍ ଅପୃଥଗ୍ ଯଥା । ଵିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ତଥାଵିତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ରୂପତ୍ଵାନ୍ ନଞର୍ଥଯୋଃ
ଯେପରି ଜଳରେ ତାର ଦ୍ରବତା ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଧନ ଓ ଧନହୀନତା ମଧ୍ୟ ଏକେ ଧରଣର, ନାକାର ଓ ସ୍ୱୀକାର ଭିତରେ ଯେମିତି ଏକତା ଅଛି।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ ପଯସି ଯଥାଲୋକଶ୍ ଚ ତେଜସି । ତଥା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅତଦ୍ଭାଵଶ୍ ଚିତ୍ଯ୍ ଅଚିତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜଳରେ ଦ୍ରବତା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଆଲୋକ ଅଛି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଚେତନାର ଅଭାବ କେବେ ନାହିଁ; ଚେତନା ଭିତରେ ଅଚେତନତା ନାହିଁ।
ଚେତନଂ କର୍ମ ତଚ୍ ଚାନ୍ତର୍ ନିର୍ମୂଲଂ ଭ୍ରମଯକ୍ଷଵତ୍ । ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅହେତୁକଂ ତଚ୍ ଚେନ୍ ନୋଦିତଂ ତନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଚେତନା ଓ କର୍ମ ଭିତରେ ଅଛି, ଏହାମାନେ ମୂଳହୀନ, ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଭଳି; ଯଦି ଏହାମାନେ କାରଣବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ଯଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ତେବେ ଏହାମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଚେତନଂ କର୍ମ ତଚ୍ ଚୈତଦ୍ ଭାତି ସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାନିଲେ । ଅହେତୁକଂ ଯଦାତ୍ମୈତଦ୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ସାର୍ଥଧୀଃ
ଚେତନା ଓ କର୍ମ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପବନରେ କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଆତ୍ମା କାରଣହୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତାସହିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।