ସଭାଂ ପୁନର୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ । ହ୍ଯସ୍ତନେନ କ୍ରମେଣୈଵ କୃତପ୍ରାତସ୍ତନକ୍ରମାଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନି ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗତକାଲି ସକାଳର ଅନୁକ୍ରମରେ, ସେମାନେ ସକାଳର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ସା ପୂର୍ଵସନ୍ନିଵେଶେନ ଵିଵେଶ ଵିପୁଲା ସଭା । ବଭୂଵାସ୍ପନ୍ଦିତାକାରା ଵାତମୁକ୍ତେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବର ଭଳି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ଏକ ବାଦା ପାଖରେ ଅସ୍ପନ୍ଦିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅଥ ପ୍ରସଙ୍ଗମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ରାମୋ ମଧୁରଯା ଗିରା । ଉଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ, ବିଷୟକୁ ଆସି, ରାମ ମଧୁର କଥାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ମନସୋ ରୂପଂ କୀଦୃଶଂ ଵଦ ମେ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ ତେନେଯମ୍ ଅଖିଲା ତନ୍ଯତେ ଦୋଷମଞ୍ଜରୀ
ଭଗବନ୍, ମନର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଯାହାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଗୁଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାମାସ୍ଯ ମନସୋ ରୂପଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନାମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଯଥା ଶୂନ୍ଯଜଡାକୃତେଃ
ରାମ, ମନର ଆକାର କେବେ ବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ; ତାହାର ନାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଜଡ଼ ଆକୃତି ଅଛି।
ନ ବାହ୍ଯେ ନାପି ହୃଦଯେ ସଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମନଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତଂ ଚୈତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ଯଥା ନଭଃ
ମନର ସତ୍ୟ ଆକାର କେବେ ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ମିଳେ ନାହିଁ; ରାମ, ଏହି ମନ ସବୁଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ଅଛି।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁସନ୍ନିଭମ୍ । ରୂପଂ ତୁ ଶୃଣୁ ସଙ୍କ୍ଷେପାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁଭ୍ରମୋପମମ୍
ଏହି ମନର ଆକାର ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭ୍ରମ ପରି, ସେଥିରେ ତୁମେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
ସାଧୋ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅର୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାନଂ ପ୍ରଥାଂ ଗତମ୍ । ସତୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତୋ ଵାପି ତନ୍ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ହେ ସାଧୁ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ କିମ୍ବା ଦେଖାଯିବା ହୁଏ, ସେଠି ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ସେହିକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅର୍ଥପ୍ରତିଭାନଂ ତନ୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ମନୋ ନାମ କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ 'ମନ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ କେବେ ମନ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵାତ୍ ସଲିଲଂ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାନିଲାତ୍
ଭାବନାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ। ମନ ଏବଂ ଭାବନା ଏକେଇ; ଯେପରି ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ପ୍ରବାହ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଚଳନ, ସେପରି ମନ ଓ ଭାବନା ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଯତ୍ର ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ତତ୍ର ତନ୍ ମନୋ ଽଙ୍ଗ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମନସୀ ଭିନ୍ନେ ନ କଦାଚନ କେଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ଭାବନା ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ ଅଛି। ମନ ଓ ଭାବନା କେବେ ବି ଅଲଗା ହୁଏ ନାହିଁ।
ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵାସତ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅର୍ଥପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଷ ପିତାମହଃ
ଯାହା ବାସ୍ତବ ହେଉ କି ଅବାସ୍ତବ, ଯେଉଁଠାରେ ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହିଠିକି ସତ୍ୟ, ହେ ପିତାମହ।
ଆତିଵାହିକଦେହାତ୍ମା ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଆଧିଭୌତିକବୁଦ୍ଧିସ୍ ତୁ ସଦାଧୀସ୍ ତୁ ଚିରସ୍ଥିତିଃ
ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସଦା ସ୍ଥିର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସଂସୃତିଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ବନ୍ଧୋ ମଲଂ ତମଃ । ଇତି ପର୍ଯାଯନାମାନି ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵିଦୁର୍ ଉତ୍ତମାଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ଚିତ୍ତ, ବନ୍ଧନ, ମଳ, ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସମାନ ନାମ କୁହନ୍ତି।
ନ ହି ଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ମନସୋ ରୂପମ୍ ଅସ୍ତି ହି । ଦୃଶ୍ଯଂ ଚୋତ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନେତି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ପୁନଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବ୍ୟତୀତ ମନର କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ; ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହାକୁ ମୁଁ ପୁନି କହିବି।
ଯଥା କମଲବୀଜେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତା କମଲମଞ୍ଜରୀ । ମହାଚିତ୍ପରମାଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ତଥା ଦୃଶ୍ଯଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଗୋଲାପ ଗଛର ମଞ୍ଜୁଳୀ ତାର ବୀଜ ଭିତରେ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଭିତରେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଲୁଚି ରହିଛି।
ପ୍ରକାଶସ୍ଯ ଯଥାଲୋକୋ ଯଥା ଵାତସ୍ଯ ଚୋପନମ୍ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ ପଯସୋ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଈଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପବନର ଗତି, ପାଣିର ତରଳତା, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଦୃଶ୍ୟତା — ସେହିପରି ଏହି ଗୁଣ ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଅଛି।
ଅଙ୍ଗଦତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ମୃଗନଦ୍ଯାଂ ଯଥା ଜଲମ୍ । ଭିତ୍ତିର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପୁରେ ତଥା ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଯେପରି ସୁନାରେ କଙ୍ଗନର ଆକୃତି, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି, ସ୍ୱପ୍ନର ସହରରେ ଦିଵାଲ — ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁର ଧାରଣା ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଅଛି।
ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ଇଵ ଯତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉନ୍ମାର୍ଜଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତ୍ଵଚ୍ଚିତ୍ତାଦର୍ଶତୋ ମଲମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଭାସ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ମନର ଆଇନା ଦେଖାଇ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରେଇ ଦେଉଛି।
ଯଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଅସ୍ଯାଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ଭଵେଦ୍ ବଲାତ୍ । ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି କେଵଲୀଭାଵମ୍ ଅତ ଏଵାସତସ୍ ସତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ଦେଖୁଥିବା ଭାବରୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ, ସେଠାରେ ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବିବା।
ତତ୍ତାମ୍ ଉପଗତେ ଭାଵେ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଵାସନା । ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦିତେ ଵାତେ ସ୍ପନ୍ଦସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧତା ଯଥା
ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ସମସ୍ତ ଆଦତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ପବନ ନିର୍ମଳ ହେଲେ ଚଳନର କ୍ଷୁଭ୍ଧତା ଶମିତ ହୁଏ।
ଅସମ୍ଭଵତି ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଦିଗ୍ଭୂମ୍ଯାକାଶରୂପିଣି । ପ୍ରକାଶ୍ଯେ ଯାଦୃଶଂ ରୂପଂ ପ୍ରକାଶସ୍ଯାମଲଂ ଭଵେତ୍
ଯେତେବେଳେ କିଛି ନଥାଏ—ସମସ୍ତ କିଛି ଦିଗ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ—ସେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର କେଉଁ ରୂପ ଥାଇପାରିବ?
ତ୍ରିଜଗତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ଚେତି ଦୃଶ୍ଯେ ଽସତ୍ତାମ୍ ଉପାଗତେ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କେଵଲୀଭାଵସ୍ ତାଦୃଶୋ ଵିମଲାତ୍ମନଃ
ଦୃଶ୍ୟ—ତିନି ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ପ୍ରକୃତ ପବିତ୍ର ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହିଅଟି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ।
ଅନନ୍ତାଖିଲଶୈଲାଦିପ୍ରତିବିମ୍ବେ ହି ଯାଦୃଶୀ । ସ୍ଯାଦ୍ ଦର୍ପଣେ ଦର୍ପଣତା କେଵଲାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଅନନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦର୍ପଣରେ ଯେପରି ଦର୍ପଣ ସେଇ ଦର୍ପଣ ହିସାବରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଅହଂ ତ୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯାଦୌ ପ୍ରଶାନ୍ତେ ଦୃଶ୍ଯସମ୍ଭ୍ରମେ । ସ୍ଯାତ୍ ତାଦୃଶୀ କେଵଲତା ସ୍ଥିତେ ଦ୍ରଷ୍ଟର୍ଯ୍ ଅଵୀକ୍ଷକେ
ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍—ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିବା ମନେ, ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏକମାତ୍ରତା ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ସଚ୍ ଚେନ୍ ନ ଶାମ୍ଯତୀଦଂ ଵା ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ । ଅସତ୍ତାଂ ଚ ନ ଵିଦ୍ମୋ ଽସ୍ମିନ୍ ଦୃଶ୍ଯେ ଦୋଷପ୍ରଦାଯିନି
ଯଦି ଏହି ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଯାହା ଅଛି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଃଖଦାୟକ ଜଗତ୍ରେ ଆମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତାକୁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ କଥମ୍ ଇଯଂ ଶାମ୍ଯେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୃଶ୍ଯଵିଷୂଚିକା । ନାନୋଦ୍ଭଵଭ୍ରମକରୀ ଦୁଃଖସନ୍ତତିଦାଯିନୀ
ଏହି ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଉଥିବା ଦେଖିବାର ଜ୍ୱର କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ, ବ୍ରହ୍ମନ୍? ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଥିରୁ ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଅସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯପିଶାଚସ୍ଯ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ ମନ୍ତ୍ରମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ । ରାମାତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅଯଂ ଯେନ ମୃତିମ୍ ଏଷ୍ଯତି ନଙ୍କ୍ଷ୍ଯତି
ଏହି ଦେଖିବାର ଭୂତକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ଶୁଣ, ରାମ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେବ।
ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତସ୍ଯ ନାଶୋ ଽସ୍ତି ନ କଦାଚନ ରାଘଵ । ତସ୍ମାତ୍ ତନ୍ ନଷ୍ଟମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ବୀଜଭୂତଂ ଭଵେଦ୍ ଧୃଦି
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ତାହାର ଶେଷ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି, କିଛି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ବୀଜ ମନରେ ଲୁଚି ରହିଯାଏ।
ସ୍ମୃତିବୀଜା ଚିଦାକାଶେ ପୁନର୍ ଉଦ୍ଭୂଯ ଦୃଶ୍ଯଧୀଃ । ଲୋକଶୈଲାମ୍ବରାକାରଂ ଦୋଷଂ ଵିତନୁତେ ଽତନୁମ୍
ସ୍ମୃତିର ବୀଜ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦୃଶ୍ୟ ଭାବନାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ଯାହା ମୂଳତଃ ନିରାର୍ଥକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର, ପାହାଡ଼ ଓ ଆକାଶ ରୂପେ ଦୋଷକୁ ବିସ୍ତାର କରେ।