କର୍ମବୀଜତରୋର୍ ଅସ୍ଯ ସୁଖଦୁẖଖଫଲାଵଲେଃ । ଜାଗ୍ରଦ୍ଵସନ୍ତକାଲସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତଶିଶିରସ୍ଥିତେଃ
ଏହି ଗଛର ବିଉ ହେଉଛି କର୍ମ, ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଏହାର ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଶୀତକାଳ।
ପାଵନାଚାରକଲିକାଗୁଚ୍ଛକୋତ୍କରକାରିଣଃ । କ୍ଷଣତାରୁଣ୍ଯକାନ୍ତସ୍ଯ ଜରାକୁସୁମହାସିନଃ
ପବିତ୍ର ଆଚରଣ ହେଉଛି ଏହି ଗଛର କଳିର ଗୁଛ, ତରୁଣ ଦେହର ଅଳ୍ପ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ଫୁଲିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମହା ତଳୱାର ହେଉଛି ଏହାର ମୁର୍ଝାଇଯିବା।
ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତି କଲ୍ଲୋଲମର୍କଟଧ୍ଵଂସିତାକୃତେଃ । ନିଦ୍ରାହେମନ୍ତଜଠରଲୀନସ୍ଵପ୍ନଦଲୋଦ୍ଗତେଃ
ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହାର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିରତାର ବାନର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ; ଶୀତ ରାତିର ନିଦ୍ରାରେ ଏହାର ଅଙ୍କୁରଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚିଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବାହାରିଆସେ।
ସ୍ଵଵାର୍ଦ୍ଧକଶରଚ୍ଛାନ୍ତିଶୀର୍ଣେହାପର୍ଣସନ୍ତତେଃ । ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜାତସ୍ଯ କଲତ୍ରୋପତୃଣାଵଲେଃ
ନିଜର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶରତ୍କାଳରେ ଏହାର ଆସାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲା ପତ୍ର ପରି ଝରିଯାଏ; ସମସ୍ତ ସଂସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ଏବଂ ପରିବାର ତାହାର ତଳକୁ ଢାକିଥିବା ଘାସ।
ପେଲଵାଵଯଵା ହସ୍ତପାଦଗୁଲ୍ଫାଦଯୋ ଽରୁଣାଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣି ତନୁଵୃନ୍ତାନି ସୁରେଖାନି ଚଲାନି ଚ
ନରମ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ—ହାତ, ପାଉଁ, ଗୁଡ଼, ଇତ୍ୟାଦି—ଲାଲଟି ପତ୍ର ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ନାଜୁକ, ସୁନ୍ଦର ରେଖାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ।
ଅରୁଣାḫ ପଵନାଲୋଲା ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣମୂର୍ତଯଃ । ସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିଦିଗ୍ଧାସ୍ ସରସା ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ବାଲପଲ୍ଲଵାଃ
ଲାଲଟି, ପବନରେ ଡୋଳୁଥିବା, ମୃଦୁ ଏବଂ ମସୃଣ ଆକୃତିର, ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ହାଡ଼ରେ ଭିଜା, ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ କୁଡ଼ି ପରି।
ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ଵୃନ୍ତରୂଢାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁକରାକାରାẖ କଲିକା ନଖଶୁକ୍ତଯଃ
ମୃଦୁ, ମସୃଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଟିପ୍ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା, ବାରମ୍ବାର ଗଛ ଡାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କଳି ଓ ନଖ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ନେଇଥାଏ।
କର୍ମଣḫ ପରିଫୁଲ୍ଲସ୍ଯ ଦେହରୂପତଯେତି ହି । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମୂଲାନି ଦୃଢାନି ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫୁଟି ଦେହ ରୂପ ନେଲେ, କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଓ ଗଠିତ ମୂଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ସିରାସ୍ଥିଗ୍ରନ୍ଥିନଦ୍ଧାନି ପଙ୍କମଗ୍ନାତ୍ମକାନି ଚ । ଵାସନାରସପୀନାନି ନିଜରକ୍ତରସାନି ଚ
ଶିରା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଗଠିତ, କାଦେ ଡୁବିଥିବା, ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛାର ରସରେ ପୋଷିତ, ନିଜ ରକ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଗୁଲ୍ଫଵନ୍ତି ଦୃଢାଙ୍ଗାନି ସୁତ୍ଵଞ୍ଚି ମସୃଣାନି ଚ । ତେଷାମ୍ ଅପି ଚ ମୂଲାନି ଵିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହି
ଗୁଁଫା ଥିବା ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ, ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଓ ମସୃଣ, ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଏହି କଥା ଜାଣ।
ସୁଦୂରମ୍ ଅପି ଯାତାନି ପଞ୍ଚସ୍ତମ୍ଭାନି ତାନି ତୁ । ଵାସନାପଙ୍କମଗ୍ନାନି ରସଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ସେହି ପାଞ୍ଚଟି ଖୁଟି, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରଦୂରଯାଏ ଫେଲାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସକ୍ତିର କାଦରେ ଡୁବିଛନ୍ତି, ମଜବୁତ ଏବଂ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ତେଷାଂ ମୂଲଂ ବୃହତ୍ ସ୍ତମ୍ଭଂ ମନୋ ଵ୍ଯାପ୍ତଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ପଞ୍ଚସ୍ରୋତସ୍ସିରାକୃଷ୍ଟମୁକ୍ତାନନ୍ତରସଦ୍ରଵମ୍
ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛି ବଡ଼ ଖୁଟି—ମନ, ଯାହା ତିନି ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ପାଞ୍ଚଟି ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଛି, ମୁକ୍ତାମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରସ ଭରିଥାଏ ।
ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ଵିଦୁର୍ ଜୀଵଂ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖଚିଦାତ୍ମକମ୍ । ଜୀଵସ୍ଯ ଚେତନଂ ମୂଲଂ ସର୍ଵମୂଲୈକକାରଣମ୍
ଏହାର ମୂଳକୁ ଜୀବ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଚେତନାପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଓ ଚେତନାର ଗଠନରେ ଅଛି; ଜୀବର ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହା ସମସ୍ତ ମୂଳର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ।
ଚିତେସ୍ ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ମୂଲଂ ଯତ୍ ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନାଖ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧତ୍ଵାତ୍ ସତ୍ଯରୂପିଣଃ
ଚେତନାର ମୂଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଅନନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ।
ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାମ୍ ଏଵଂ ଵେଦନଂ ବୀଜମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଚେତଯିତ୍ଵାନ୍ତସ୍ ତତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୀଜ; ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ମୁନେ ଚେତନମ୍ ଏଵାଦ୍ଯଂ କର୍ମଣାଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମିନ୍ ସତି ମହାଶାଖୋ ଜାଯତେ ଦେହଶଲ୍ମଲିଃ
ହେ ମୁନି, କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଥମ ବୀଜ ହେଉଛି ସଚେତନତା; ଏହା ଥିଲେ ଶରୀର ନାମକ ବଡ଼ ଶିମୁଲ ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତଚ୍ ଚେତନଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଭାଵନାଵଲିତଂ ଯଦି । ତତ୍ କର୍ମବୀଜତାମ୍ ଏତି ନୋ ଚେତ୍ ସାଧ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଯଦି 'ସଚେତନତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଭାବନା ସହିତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ହୁଏ; ନହେଲେ ସେଉଁଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ।
ଚିତିଶ୍ ଚେତନଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଵଲିତା ଯଦି । ତତ୍ କର୍ମବୀଜତାମ୍ ଏତି ନୋ ଚେତ୍ ସାଧ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଯଦି ଚେତନା 'ସଚେତନତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଭାବନା ସହିତ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ହୁଏ; ନହେଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଦନମ୍ ଏଵେହ କର୍ମ କାରଣମ୍ ଆକୃତେଃ । ଏତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଣାଂ ବୀଜଂ ତ୍ଵଯୈଵୋକ୍ତଂ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସେଥିପାଇଁ, ଏଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକୃତିର କାରଣ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ବୀଜ, ଏହି କଥା ଆପଣେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ମହାମୁନି।
ଅସ୍ଯ ରାଘଵ ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଯ କର୍ମଣୋ ଵେଦନାତ୍ମନଃ । କସ୍ ତ୍ଯାଗẖ କିମ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନଂ ଯାଵଦ୍ଦେହମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଦେହ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ କଣ ବିରାଗ କିମ୍ବା କଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ?
ଯଚ୍ ଚେତ୍ଯତେ ତୁ ତେନାଶୁ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଭୂଯତେ । ସତ୍ଯାକାରମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଭଵତ୍ଵ୍ ଆହିତଵିଭ୍ରମମ୍
ଯାହାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଥିରେ ସହଜରେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ତାହା ହୋଇଯାଏ; ସେଥି ଯଥାସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ଭ୍ରମରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ହେଇ ରହେ।
ନ ଚେତ୍ଯତେ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଅଲଂ ଭ୍ରମାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଭ୍ରମସ୍ ସତ୍ଯୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯୋ ଵା କିଂ ଵିଚାରଣଯାନଯା
ଯଦି ଜାଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଭ୍ରମର ଦେଖାଶୁଣା ଶେଷ; ମଣିଷ ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଏହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବାର କଣ ଦରକାର?
ଏତଚ୍ ଚେତନମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଵିକସତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵଭ୍ରମୈଃ । ଵାସନେଚ୍ଛାମନẖକର୍ମସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ଯଭିଧାତ୍ମଭିଃ
ଏହି ଚେତନା ମାନେ ମନ ଭିତରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ, ଆଗ୍ରହ, ଇଚ୍ଛା, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭାବନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଆପଣକୁ ବିକାଶ କରେ ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯାପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଦେହିନୋ ଦେହଗେହକେ । ଆଦେହଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଯାଗସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଜୀଵତାଂ ତସ୍ଯ ସନ୍ତ୍ଯାଗẖ କଥଂ ନାମୋପପଦ୍ଯତେ
ଜାଗୃତ କିମ୍ବା ଅଜାଗୃତ ଯେ କୌଣସି ଜୀବ ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ ଦେହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ଅଟୁଟ ରହେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାଗ୍ୟ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବିରାଗ୍ୟ କିପରି ହେବ?
କେଵଲଂ କର୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଭାଵନେ ସତି । କର୍ମ କର୍ମତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜମ୍
ଯେତେବେଳେ 'କାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ଭାବନା ମନରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜେ ଅଜନ୍ମା ହୋଇଯାଏ ।
ଅସମ୍ଭଵତି ସନ୍ତ୍ଯାଗେ କର୍ମଣୋ ଯẖ କରୋତି ହି । ଇଦଂକର୍ତଵ୍ଯତାତ୍ଯାଗଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ତତ୍ କୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ବିରାଗ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଯେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, 'ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ହେବ' ବୋଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ କୌଣସି କାମ କରିନଥାଏ ।
ବୋଧାଦ୍ ଇଦନ୍ତାସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଵିଲଯନଂ ତୁ ଯତ୍ । ଜଗତସ୍ ତଂ ଵିଦୁସ୍ ତ୍ଯାଗମ୍ ଅସଙ୍ଗଂ ମୋକ୍ଷମ୍ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା 'ଏହି' ବୋଧର ସ୍ୱୟଂ ବିଲୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ବିରାଗ, ଅସଙ୍ଗତା ଏବଂ ସତ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଵେଦନଂ ସତି ସଂଵେଦ୍ଯେ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ଵେଦ୍ଯଦୃକ୍ । ନୋତ୍ପନ୍ନା ଵିଦ୍ଯତେ ନୈଵ ତସ୍ମାତ୍ କିଂ କ୍ଵେଵ ଵେଦନମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ଜିନିଷ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ କେଉଁସି ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ରହି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ କେଉଁଠି କ'ଣ ଅନୁଭୂତି?
ଵେଦ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପଂ ଯଦ୍ ଵେଦନସ୍ଯ ଵୈ । ନ ଵେଦନଂ ତନ୍ ନୋ କର୍ମ ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ କଥ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତି କରିବାର ଝୁକି ଛାଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁଭୂତିର ଆକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚେତନଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ କର୍ମ ସଂସୃତ୍ଯା ପ୍ରଵିକାସିତମ୍ । ଅଚେତନଂ ଵିଦୁର୍ ମୋକ୍ଷଂ ଜ୍ଞଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵୋପଦେଶଧୀଃ
ଚେତନାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସଂସାରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଅଚେତନତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହେ।