ଶିଵପଙ୍କମଯା ଏଵ ରୂପାଲୋକମନẖକ୍ରମାଃ । ତନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଅତẖ କିଂ କେନ ଚେତ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କ୍ରମଗତି ଶିବଙ୍କ ମାଟିରେ ଗଠିତ। ଏହି ଏକତା ଓ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, କିଏ କାହାକୁ କେତେ ମାପିପାରିବ?
ମାନମେଯପ୍ରମାଣାଦି ଦେଶକାଲୌ ଦିଗାଦି ଚ । ଭାଵାଭାଵଵିଵର୍ତାଦି ଶିଵପଙ୍କମଯାତ୍ମକମ୍
ମାପ, ମାପିବା ବସ୍ତୁ, ମାନଦଣ୍ଡ, ଦିଗ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ରୂପାନ୍ତର—ସବୁ ଶିବଙ୍କ ମାଟିର ଏକ ଅଂଶ।
ଅହଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅତସ୍ ସାରାନ୍ ନେତରତ୍ ପରମାମ୍ବରାତ୍ । ଅସଂସକ୍ତମତିସ୍ ତିଷ୍ଠ ଜ୍ଞଶ୍ ଶିଲୋଦରମୌନଵତ୍
‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଏହି ସାର ନୁହେଁ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ମାତ୍ର। ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ପଥରର ନିରବତା ପରି ଅଲଗା ମନେ ରୁହ।
ଅହଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ଜ୍ଞସ୍ଯାଭାଵଯତḫ ପ୍ରଭୋ । ଅସଙ୍ଗଂ କର୍ମଣାଂ ତ୍ଯାଗାଦ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନାଚ୍ ଚ କିଂ ଶୁଭମ୍
‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଅସତ୍ୟ ରୂପ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ମିଟାଇଦିଅ। ଯଦି ଅସଙ୍ଗ ହେବ, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡିବା କିମ୍ବା କରିବାରେ କଣ ସୁକୃତ ଅଛି?
ପୃଚ୍ଛାମି ଯଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଵଂ ତତ୍ କଥଯାଶୁ ମମାନଘ । ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵେନ କର୍ମ ତାଵତ୍ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଯେଉଁପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଛ। ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ଯଦି ସତ୍ୟରେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣ, ତେବେ କୃତ୍ୟ କ’ଣ ବୋଲାଯାଏ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ଵିସ୍ତାରẖ କର୍ମଣାଂ କୀଦୃଙ୍ ମୂଲଂ ତସ୍ଯ ଚ କିଂ ଭଵେତ୍ । ନାଶନୀଯଂ ଚ ନିପୁଣଂ କଥଂ କଥଯ ନାଶ୍ଯତେ
କୃତ୍ୟର ସୀମା କେତେ, ଏହାର ମୂଳ କ’ଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ଚତୁରତାର ସହିତ ନଶ୍ଟ କରାଯାଇପାରିବ? ଦୟାକରି କହ, ଏହା କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ?
ଯନ୍ ନାଶନୀଯଂ ନିପୁଣଂ ତନ୍ ନୂନଂ ପ୍ରଵିନାଶ୍ଯତେ । ମୂଲକାଷେଣ ଭଗଵନ୍ ନ ଶାଖାଦିଵିକର୍ତନୈଃ
ଯାହାକୁ ଚତୁରତାରେ ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ। ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା କାଟିବା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମୂଳକୁ ଉଖେଡିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଶୁଭାଶୁଭଂ ନାଶନୀଯଂ ସ୍ଵକର୍ମ ଖଲୁ ଧୀମତା । ମୂଲକାଷଵିନାଶେନ ତଚ୍ ଚ ନଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜ କୃତ୍ୟ, ସେଠାରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁହେଉ, ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ, ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ।
କର୍ମଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମୂଲାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଯନ୍ ନିକାଷେଣ ନିର୍ମୂଲୋ ନ ସ ଭୂଯḫ ପ୍ରରୋହତି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କର୍ମର ଗଛର ମୂଳ କ'ଣ, ମୁଁ ଏହିବେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଏହା କୁହାଡ଼ିରେ ମୂଳସହିତ କାଟାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଅଙୁରୁହି ଆସେନାହିଁ।
ଦେହସ୍ ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କର୍ମଵୃକ୍ଷସ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ରୂଢସ୍ ସଂସାରଵିପିନେ ଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗଲତାନ୍ଵିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦେହ କର୍ମର ଗଛ, ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଛି, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଡାଳି ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ।
କର୍ମବୀଜତରୋର୍ ଅସ୍ଯ ସୁଖଦୁẖଖଫଲାଵଲେଃ । ଜାଗ୍ରଦ୍ଵସନ୍ତକାଲସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତଶିଶିରସ୍ଥିତେଃ
ଏହି ଗଛର ବିଉ ହେଉଛି କର୍ମ, ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଏହାର ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଶୀତକାଳ।
ପାଵନାଚାରକଲିକାଗୁଚ୍ଛକୋତ୍କରକାରିଣଃ । କ୍ଷଣତାରୁଣ୍ଯକାନ୍ତସ୍ଯ ଜରାକୁସୁମହାସିନଃ
ପବିତ୍ର ଆଚରଣ ହେଉଛି ଏହି ଗଛର କଳିର ଗୁଛ, ତରୁଣ ଦେହର ଅଳ୍ପ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ଫୁଲିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମହା ତଳୱାର ହେଉଛି ଏହାର ମୁର୍ଝାଇଯିବା।
ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତି କଲ୍ଲୋଲମର୍କଟଧ୍ଵଂସିତାକୃତେଃ । ନିଦ୍ରାହେମନ୍ତଜଠରଲୀନସ୍ଵପ୍ନଦଲୋଦ୍ଗତେଃ
ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହାର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିରତାର ବାନର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ; ଶୀତ ରାତିର ନିଦ୍ରାରେ ଏହାର ଅଙ୍କୁରଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚିଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବାହାରିଆସେ।
ସ୍ଵଵାର୍ଦ୍ଧକଶରଚ୍ଛାନ୍ତିଶୀର୍ଣେହାପର୍ଣସନ୍ତତେଃ । ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜାତସ୍ଯ କଲତ୍ରୋପତୃଣାଵଲେଃ
ନିଜର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶରତ୍କାଳରେ ଏହାର ଆସାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲା ପତ୍ର ପରି ଝରିଯାଏ; ସମସ୍ତ ସଂସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ଏବଂ ପରିବାର ତାହାର ତଳକୁ ଢାକିଥିବା ଘାସ।
ପେଲଵାଵଯଵା ହସ୍ତପାଦଗୁଲ୍ଫାଦଯୋ ଽରୁଣାଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣି ତନୁଵୃନ୍ତାନି ସୁରେଖାନି ଚଲାନି ଚ
ନରମ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ—ହାତ, ପାଉଁ, ଗୁଡ଼, ଇତ୍ୟାଦି—ଲାଲଟି ପତ୍ର ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ନାଜୁକ, ସୁନ୍ଦର ରେଖାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ।
ଅରୁଣାḫ ପଵନାଲୋଲା ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣମୂର୍ତଯଃ । ସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିଦିଗ୍ଧାସ୍ ସରସା ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ବାଲପଲ୍ଲଵାଃ
ଲାଲଟି, ପବନରେ ଡୋଳୁଥିବା, ମୃଦୁ ଏବଂ ମସୃଣ ଆକୃତିର, ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ହାଡ଼ରେ ଭିଜା, ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ କୁଡ଼ି ପରି।
ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ଵୃନ୍ତରୂଢାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁକରାକାରାẖ କଲିକା ନଖଶୁକ୍ତଯଃ
ମୃଦୁ, ମସୃଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଟିପ୍ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା, ବାରମ୍ବାର ଗଛ ଡାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କଳି ଓ ନଖ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ନେଇଥାଏ।
କର୍ମଣḫ ପରିଫୁଲ୍ଲସ୍ଯ ଦେହରୂପତଯେତି ହି । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମୂଲାନି ଦୃଢାନି ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫୁଟି ଦେହ ରୂପ ନେଲେ, କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଓ ଗଠିତ ମୂଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ସିରାସ୍ଥିଗ୍ରନ୍ଥିନଦ୍ଧାନି ପଙ୍କମଗ୍ନାତ୍ମକାନି ଚ । ଵାସନାରସପୀନାନି ନିଜରକ୍ତରସାନି ଚ
ଶିରା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଗଠିତ, କାଦେ ଡୁବିଥିବା, ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛାର ରସରେ ପୋଷିତ, ନିଜ ରକ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଗୁଲ୍ଫଵନ୍ତି ଦୃଢାଙ୍ଗାନି ସୁତ୍ଵଞ୍ଚି ମସୃଣାନି ଚ । ତେଷାମ୍ ଅପି ଚ ମୂଲାନି ଵିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହି
ଗୁଁଫା ଥିବା ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ, ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଓ ମସୃଣ, ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଏହି କଥା ଜାଣ।
ସୁଦୂରମ୍ ଅପି ଯାତାନି ପଞ୍ଚସ୍ତମ୍ଭାନି ତାନି ତୁ । ଵାସନାପଙ୍କମଗ୍ନାନି ରସଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ
ସେହି ପାଞ୍ଚଟି ଖୁଟି, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରଦୂରଯାଏ ଫେଲାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସକ୍ତିର କାଦରେ ଡୁବିଛନ୍ତି, ମଜବୁତ ଏବଂ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ତେଷାଂ ମୂଲଂ ବୃହତ୍ ସ୍ତମ୍ଭଂ ମନୋ ଵ୍ଯାପ୍ତଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ପଞ୍ଚସ୍ରୋତସ୍ସିରାକୃଷ୍ଟମୁକ୍ତାନନ୍ତରସଦ୍ରଵମ୍
ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛି ବଡ଼ ଖୁଟି—ମନ, ଯାହା ତିନି ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ପାଞ୍ଚଟି ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଛି, ମୁକ୍ତାମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରସ ଭରିଥାଏ ।
ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ଵିଦୁର୍ ଜୀଵଂ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖଚିଦାତ୍ମକମ୍ । ଜୀଵସ୍ଯ ଚେତନଂ ମୂଲଂ ସର୍ଵମୂଲୈକକାରଣମ୍
ଏହାର ମୂଳକୁ ଜୀବ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଚେତନାପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଓ ଚେତନାର ଗଠନରେ ଅଛି; ଜୀବର ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହା ସମସ୍ତ ମୂଳର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ।
ଚିତେସ୍ ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ମୂଲଂ ଯତ୍ ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନାଖ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧତ୍ଵାତ୍ ସତ୍ଯରୂପିଣଃ
ଚେତନାର ମୂଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଅନନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ।
ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାମ୍ ଏଵଂ ଵେଦନଂ ବୀଜମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଚେତଯିତ୍ଵାନ୍ତସ୍ ତତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୀଜ; ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ମୁନେ ଚେତନମ୍ ଏଵାଦ୍ଯଂ କର୍ମଣାଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମିନ୍ ସତି ମହାଶାଖୋ ଜାଯତେ ଦେହଶଲ୍ମଲିଃ
ହେ ମୁନି, କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଥମ ବୀଜ ହେଉଛି ସଚେତନତା; ଏହା ଥିଲେ ଶରୀର ନାମକ ବଡ଼ ଶିମୁଲ ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତଚ୍ ଚେତନଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଭାଵନାଵଲିତଂ ଯଦି । ତତ୍ କର୍ମବୀଜତାମ୍ ଏତି ନୋ ଚେତ୍ ସାଧ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଯଦି 'ସଚେତନତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଭାବନା ସହିତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ହୁଏ; ନହେଲେ ସେଉଁଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ।
ଚିତିଶ୍ ଚେତନଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଵଲିତା ଯଦି । ତତ୍ କର୍ମବୀଜତାମ୍ ଏତି ନୋ ଚେତ୍ ସାଧ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଯଦି ଚେତନା 'ସଚେତନତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଭାବନା ସହିତ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ହୁଏ; ନହେଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଦନମ୍ ଏଵେହ କର୍ମ କାରଣମ୍ ଆକୃତେଃ । ଏତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଣାଂ ବୀଜଂ ତ୍ଵଯୈଵୋକ୍ତଂ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସେଥିପାଇଁ, ଏଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକୃତିର କାରଣ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ବୀଜ, ଏହି କଥା ଆପଣେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ମହାମୁନି।
ଅସ୍ଯ ରାଘଵ ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଯ କର୍ମଣୋ ଵେଦନାତ୍ମନଃ । କସ୍ ତ୍ଯାଗẖ କିମ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନଂ ଯାଵଦ୍ଦେହମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଦେହ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ କଣ ବିରାଗ କିମ୍ବା କଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ?