ଅଵେଦନଂ ଵିଦୁର୍ ଯୋଗଂ ଚିତ୍ତକ୍ଷଯମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ତନ୍ମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ତଥା ତିଷ୍ଠ ଯଥାସି ଭୋଃ
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ମନର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶାନ୍ତି ଓ ଶୋଷଣ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଉଁଠିକୁ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ରୁହ।
ସମେ ଶାନ୍ତେ ଶିଵେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯପରିଵର୍ଜିତେ । ତତେ ଽନନ୍ତେ ପଦେ ଶୁଦ୍ଧେ କିଂ କେନ କିଲ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଅବସ୍ଥା ସମ, ଶାନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟତା-ଏକତା ଥିଲେ ନାହିଁ, ସେଉଁଅନନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପଦେ, କିଏ କାହିଁକି କ’ଣ ଅଛି?
ମୋଦେତୁ ତ୍ଵଯି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମରୁଭୂମାଵ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ । ଇଚ୍ଛା ମୋଦେତୁ ଭଵତୋ ଲତିକେଵୋପଲୋଦରେ
ମରୁଭୂମିରେ ଯେପରି ଅଂକୁର ଉଠିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେପରି ତୁମ ମନରେ ଆଶା ଉପଜୁ। ପାଥର ଭିତରେ ଲତା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ ଭାବେ ବଢ଼ିଉଠେ, ସେପରି ତୁମ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଉପଜୁ।
ଅଵେଦନସ୍ଯ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ଜୀଵତୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଜୀଵତଃ । ନେହ କଶ୍ଚିତ୍ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନାପି କଶ୍ଚନ
ଯିଏ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ସେ ଚାହେଁ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ, କିମ୍ବା ମୃତ, ଏଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ କିମ୍ବା ନ କରିଲେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ।
ନ କର୍ମାକର୍ମ ଶାନ୍ତେ ଽନ୍ତଶ୍ ଶାଶ୍ଵତାଭେଦରୂପିଣି । ନ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପି କର୍ମାଣି ନ କର୍ତର୍ଯ୍ ଅପି କର୍ତୃତା
ଯିଏ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଅହଂ ମମେତି ସଂଵିଦନ୍ ନ ଦୁẖଖତୋ ଵିମୁଚ୍ଯସେ । ଅସଂଵିଦନ୍ ଵିମୁଚ୍ଯସେ ଯଦ୍ ଈପ୍ସିତଂ ତଦ୍ ଆହର
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ଭାବ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ତାପରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେଠାରୁ ନେଇପାର।
ଅହଂ ମମେତି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତଚ୍ ଛିଵଂ ପରମ୍ । ପରାତ୍ ପରଂ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ଶିଵମ୍ ଅଶବ୍ଦମ୍ ଅର୍ଥଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ନାହିଁ, ସେଠି ମାତ୍ରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ପରମ ଶୁଭ। ଏହି ଶୁଭତା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଶବ୍ଦହୀନ ଓ ଅର୍ଥହୀନ।
ଯଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଖଲୁ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତଦ୍ ଧେମ୍ନୋ ଽଙ୍ଗଦତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଭାତି ନ ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ । ଅର୍ଥକ୍ଷଯଂ ଵିଦୁର୍ ଅଵେଦନମ୍ ଏଵ ପଶ୍ଚାତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥମ୍ ଅଥାଵଶିଷ୍ଟମ୍
ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠି କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଗହଣାରେ ସୁନା ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଇପରି ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଅର୍ଥ ହରାଯିବା ପରେ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତିହୀନତା ରହିଯାଏ—ଏହିଠାରେ ଏହିଅଟେ ପରମ ସତ୍ୟ, ଏହିଅଟେ ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ।
ଅଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଂ ଵିମନନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ଯଥା ପୁସ୍ତମଯଂ ସୈନ୍ଯଂ ତଥା ଶିଵମଯଂ ଜଗତ୍
ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକତା, ଶାନ୍ତ ଚିନ୍ତନ, ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥା—ଯେପରି ଗାଁଠିରେ ତିଆରି ସେନା, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଭତାରେ ଭରିଆଛି।
ମନୋଽହଙ୍କାରବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦି ଚୈଵମ୍ ଏଵ ଚ ତନ୍ମଯମ୍ । କାଲାକାରକ୍ରିଯାଶବ୍ଦଶକ୍ତିସନ୍ଦର୍ଭସଂଯୁତମ୍
ମନ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଏହିଅଟିରୁ ହିଁ ଗଠିତ। ସମୟ, ଆକାର, କ୍ରିୟା, ଶବ୍ଦ, ଶକ୍ତି, ଗଠନ ଓ ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଏହିଅଟି ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଶିଵପଙ୍କମଯା ଏଵ ରୂପାଲୋକମନẖକ୍ରମାଃ । ତନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଅତẖ କିଂ କେନ ଚେତ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କ୍ରମଗତି ଶିବଙ୍କ ମାଟିରେ ଗଠିତ। ଏହି ଏକତା ଓ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, କିଏ କାହାକୁ କେତେ ମାପିପାରିବ?
ମାନମେଯପ୍ରମାଣାଦି ଦେଶକାଲୌ ଦିଗାଦି ଚ । ଭାଵାଭାଵଵିଵର୍ତାଦି ଶିଵପଙ୍କମଯାତ୍ମକମ୍
ମାପ, ମାପିବା ବସ୍ତୁ, ମାନଦଣ୍ଡ, ଦିଗ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ରୂପାନ୍ତର—ସବୁ ଶିବଙ୍କ ମାଟିର ଏକ ଅଂଶ।
ଅହଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅତସ୍ ସାରାନ୍ ନେତରତ୍ ପରମାମ୍ବରାତ୍ । ଅସଂସକ୍ତମତିସ୍ ତିଷ୍ଠ ଜ୍ଞଶ୍ ଶିଲୋଦରମୌନଵତ୍
‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଏହି ସାର ନୁହେଁ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ମାତ୍ର। ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ପଥରର ନିରବତା ପରି ଅଲଗା ମନେ ରୁହ।
ଅହଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ଜ୍ଞସ୍ଯାଭାଵଯତḫ ପ୍ରଭୋ । ଅସଙ୍ଗଂ କର୍ମଣାଂ ତ୍ଯାଗାଦ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନାଚ୍ ଚ କିଂ ଶୁଭମ୍
‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଅସତ୍ୟ ରୂପ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ମିଟାଇଦିଅ। ଯଦି ଅସଙ୍ଗ ହେବ, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡିବା କିମ୍ବା କରିବାରେ କଣ ସୁକୃତ ଅଛି?
ପୃଚ୍ଛାମି ଯଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଵଂ ତତ୍ କଥଯାଶୁ ମମାନଘ । ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵେନ କର୍ମ ତାଵତ୍ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଯେଉଁପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଛ। ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ଯଦି ସତ୍ୟରେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣ, ତେବେ କୃତ୍ୟ କ’ଣ ବୋଲାଯାଏ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ଵିସ୍ତାରẖ କର୍ମଣାଂ କୀଦୃଙ୍ ମୂଲଂ ତସ୍ଯ ଚ କିଂ ଭଵେତ୍ । ନାଶନୀଯଂ ଚ ନିପୁଣଂ କଥଂ କଥଯ ନାଶ୍ଯତେ
କୃତ୍ୟର ସୀମା କେତେ, ଏହାର ମୂଳ କ’ଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ଚତୁରତାର ସହିତ ନଶ୍ଟ କରାଯାଇପାରିବ? ଦୟାକରି କହ, ଏହା କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ?
ଯନ୍ ନାଶନୀଯଂ ନିପୁଣଂ ତନ୍ ନୂନଂ ପ୍ରଵିନାଶ୍ଯତେ । ମୂଲକାଷେଣ ଭଗଵନ୍ ନ ଶାଖାଦିଵିକର୍ତନୈଃ
ଯାହାକୁ ଚତୁରତାରେ ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ। ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା କାଟିବା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମୂଳକୁ ଉଖେଡିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଶୁଭାଶୁଭଂ ନାଶନୀଯଂ ସ୍ଵକର୍ମ ଖଲୁ ଧୀମତା । ମୂଲକାଷଵିନାଶେନ ତଚ୍ ଚ ନଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜ କୃତ୍ୟ, ସେଠାରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁହେଉ, ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ, ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ।
କର୍ମଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମୂଲାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଯନ୍ ନିକାଷେଣ ନିର୍ମୂଲୋ ନ ସ ଭୂଯḫ ପ୍ରରୋହତି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କର୍ମର ଗଛର ମୂଳ କ'ଣ, ମୁଁ ଏହିବେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଏହା କୁହାଡ଼ିରେ ମୂଳସହିତ କାଟାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଅଙୁରୁହି ଆସେନାହିଁ।
ଦେହସ୍ ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କର୍ମଵୃକ୍ଷସ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ରୂଢସ୍ ସଂସାରଵିପିନେ ଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗଲତାନ୍ଵିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦେହ କର୍ମର ଗଛ, ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଛି, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଡାଳି ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ।
କର୍ମବୀଜତରୋର୍ ଅସ୍ଯ ସୁଖଦୁẖଖଫଲାଵଲେଃ । ଜାଗ୍ରଦ୍ଵସନ୍ତକାଲସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତଶିଶିରସ୍ଥିତେଃ
ଏହି ଗଛର ବିଉ ହେଉଛି କର୍ମ, ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଏହାର ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଶୀତକାଳ।
ପାଵନାଚାରକଲିକାଗୁଚ୍ଛକୋତ୍କରକାରିଣଃ । କ୍ଷଣତାରୁଣ୍ଯକାନ୍ତସ୍ଯ ଜରାକୁସୁମହାସିନଃ
ପବିତ୍ର ଆଚରଣ ହେଉଛି ଏହି ଗଛର କଳିର ଗୁଛ, ତରୁଣ ଦେହର ଅଳ୍ପ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ଫୁଲିବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମହା ତଳୱାର ହେଉଛି ଏହାର ମୁର୍ଝାଇଯିବା।
ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତି କଲ୍ଲୋଲମର୍କଟଧ୍ଵଂସିତାକୃତେଃ । ନିଦ୍ରାହେମନ୍ତଜଠରଲୀନସ୍ଵପ୍ନଦଲୋଦ୍ଗତେଃ
ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହାର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିରତାର ବାନର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ; ଶୀତ ରାତିର ନିଦ୍ରାରେ ଏହାର ଅଙ୍କୁରଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚିଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବାହାରିଆସେ।
ସ୍ଵଵାର୍ଦ୍ଧକଶରଚ୍ଛାନ୍ତିଶୀର୍ଣେହାପର୍ଣସନ୍ତତେଃ । ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜାତସ୍ଯ କଲତ୍ରୋପତୃଣାଵଲେଃ
ନିଜର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶରତ୍କାଳରେ ଏହାର ଆସାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲା ପତ୍ର ପରି ଝରିଯାଏ; ସମସ୍ତ ସଂସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ଏବଂ ପରିବାର ତାହାର ତଳକୁ ଢାକିଥିବା ଘାସ।
ପେଲଵାଵଯଵା ହସ୍ତପାଦଗୁଲ୍ଫାଦଯୋ ଽରୁଣାଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣି ତନୁଵୃନ୍ତାନି ସୁରେଖାନି ଚଲାନି ଚ
ନରମ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ—ହାତ, ପାଉଁ, ଗୁଡ଼, ଇତ୍ୟାଦି—ଲାଲଟି ପତ୍ର ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ନାଜୁକ, ସୁନ୍ଦର ରେଖାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ।
ଅରୁଣାḫ ପଵନାଲୋଲା ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣମୂର୍ତଯଃ । ସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିଦିଗ୍ଧାସ୍ ସରସା ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ବାଲପଲ୍ଲଵାଃ
ଲାଲଟି, ପବନରେ ଡୋଳୁଥିବା, ମୃଦୁ ଏବଂ ମସୃଣ ଆକୃତିର, ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ହାଡ଼ରେ ଭିଜା, ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ କୁଡ଼ି ପରି।
ମୃଦ୍ଵ୍ଯୋ ମସୃଣତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ଵୃନ୍ତରୂଢାḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁକରାକାରାẖ କଲିକା ନଖଶୁକ୍ତଯଃ
ମୃଦୁ, ମସୃଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଟିପ୍ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା, ବାରମ୍ବାର ଗଛ ଡାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କଳି ଓ ନଖ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ନେଇଥାଏ।
କର୍ମଣḫ ପରିଫୁଲ୍ଲସ୍ଯ ଦେହରୂପତଯେତି ହି । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମୂଲାନି ଦୃଢାନି ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫୁଟି ଦେହ ରୂପ ନେଲେ, କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଓ ଗଠିତ ମୂଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ସିରାସ୍ଥିଗ୍ରନ୍ଥିନଦ୍ଧାନି ପଙ୍କମଗ୍ନାତ୍ମକାନି ଚ । ଵାସନାରସପୀନାନି ନିଜରକ୍ତରସାନି ଚ
ଶିରା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଗଠିତ, କାଦେ ଡୁବିଥିବା, ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛାର ରସରେ ପୋଷିତ, ନିଜ ରକ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଗୁଲ୍ଫଵନ୍ତି ଦୃଢାଙ୍ଗାନି ସୁତ୍ଵଞ୍ଚି ମସୃଣାନି ଚ । ତେଷାମ୍ ଅପି ଚ ମୂଲାନି ଵିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହି
ଗୁଁଫା ଥିବା ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ, ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଓ ମସୃଣ, ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଏହି କଥା ଜାଣ।